Dolny Śląsk przed wojną

Zamieszczony powyżej film to prawdziwa perełka dla miłośników historii Dolnego Śląska, zwłaszcza tej przedwojennej. Film jest zlepkiem archiwalnych, przedwojennych ujęć filmowych, pokazujących różne miejsca na terenie Dolnego i Górnego Śląska, tj. góry, w tym najwyższe Karkonosze, miejscowości, schroniska, uzdrowiska, zakłady przemysłowe, a także życie i obrzędy mieszkańców regionu. W filmie zostały wykorzystane przedwojenne ujęcia wykonane w latach 20. i 30. ubiegłego wieku. Choć z początkowej planszy, a także w komentarza lektora, dowiadujemy się, że film opowiada o Śląsku, to w rzeczywistości większość miejsc pokazanych na materiale pochodzi z Dolnego Śląska. Całość okraszona jest niemieckim komentarzem, jak przypuszczam już powojennym.

Aby ułatwić rozpoznanie pokazanych miejsc na filmie przygotowałem ich chronologiczną listę wraz z czasem, w którym się pojawiają.

W filmie możemy zobaczyć następujące miejsca:

• Karkonosze – 00:22
• Karpacz – 02:13
• Karkonosze – 03:03
• Zamek Chojnik – 04:06
• Schronisko PTTK Strzecha Akademicka – 04:12
• Góry Izerskie – 04:29
• Jelenia Góra – 04:50
• Góry Sokole – 05:36
• Zamek Chojnik – 05:46
• Zamek Ogrodzieniec* – 05:57
• Zamek w Będzinie* – 06:18
• Paczków – 06:30
• Jagniątków (Gerhart Hauptmann) – 06:45
• Karkonosze – 07:08
• Śnieżne Kotły – 07:20
• RTON Śnieżne Kotły (Schneegrubenbaude) – 07:34
• Wodospad Szklarki – 07:56
• Świeradów-Zdrój – 08:00
• Schronisko PTTK na Stogu Izerskim – 08:51
• Szklarska Poręba – 09:00
• Huta Julia (Szklarska Poręba) – 10:06
• Wodospad Kamieńczyka – 12:21
• Karpacz – 12:54
• Kościół Wang (Bierutowice) – 13:19
• Ślub na Dolnym Śląsku – 13:48
• Karkonosze – 15:54
• Schronisko Księcia Henryka – 16:06
• Śnieżka – 16:16
• Schronisko Dom Śląski – 16:19
• Schronisko PTTK Samotnia – 17:51
• Zima w górach – 18:18
• Schronisko PTTK na Hali Szrenickiej – 18:58
• Schronisko Szrenica – 19:20
• Śnieżne Kotły – 19:40
• Schronisko PTTK Strzecha Akademicka – 20:03
• Schronisko Petrova bouda** – 20:44
• Szpindlerowy Młyn** – 20:55
• Schronisko PTTK Samotnia i Mały Staw – 21:54
• Schronisko PTTK im. Bronisława Czecha – 22:27
• Schronisko PTTK Strzecha Akademicka – 22:40
• Śnieżka – 22:55
• Cieplice-Zdrój – 23:30
• Kamienna Góra – 24:35
• Krzeszów – 25:45
• Szczawno-Zdrój – 26:31
• Zamek Książ – 26:54
• Wałbrzych – 27:38
• Sokołowsko – 27:48
• Duszniki-Zdrój – 28:52
• Kłodzko – 30:53
• Szczawno-Zdrój – 31:10
• Kudowa-Zdrój – 31:25
• Polanica-Zdrój – 32:04
• Lądek-Zdrój – 32:21
• Nysa – 32:54
• Górny Śląsk (I wojna światowa i powstania śląskie) – 34:15
• Góra Świętej Anny – 37:22
• Kopalnie na Górnym Śląsku – 38:21
• Ślub a Górnym Śląsku – 42:49
• Wrocław – 46:38
• Ostrów Tumski (Wrocław) – 47:21
• Rynek i Stary Ratusz (Wrocław) – 48:48
• Nowy Targ (Wrocław) – 50:51
• Rynek (Świdnica)*** – 50:53
• Katedra św. Jana Chrzciciela (Wrocław) – 51:21
• Pałac Królewski (Wrocław) – 52:32
• Gmach Główny Uniwersytetu Wrocławskiego – 52:50
• Hala Stulecia – 54:55

* Oba zamki (Ogrodzieniec i Będzin) nie znajdują się na historycznym obszarze Śląska. Być może doszło tutaj do pomyłki przez to, że przez krótki czas (po III rozbiorze Polski) znalazły się one na obszarze nazywanym przez Prusaków Nowym Śląskiem (niem. Neuschlesien).

** Miejsce znajduje się na terenie Czech.

*** Pomyłka, ujęcia ze świdnickiego rynku zostały włączone do ujęć z wrocławskiego Nowego Targu.

Artykuł Dolny Śląsk przed wojną [stary film] pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

Historia Dolnego Śląska (Śląska) to cykl pięciu artykułów opisujących dzieje i losy Dolnego Śląska. Więcej informacji na temat artykułów, a także bibliografia, znajduje się pod tym linkiem.

PODROZDZIAŁY:

• Dolny Śląsk w Polsce Ludowej (1945–1989 rok)
• Dolny Śląsk w wolnej Polsce (od 1989 roku)

Dolny Śląsk w Polsce Ludowej (1945–1989 rok)

Po zakończeniu walk Dolny Śląsk znalazł się całkowicie pod kontrolą Armii Czerwonej. W miastach szybko zaczęły powstawać wojskowe komendantury, które tworzyły doraźną administrację na zdobytych terenach. W ślad za posuwającymi się oddziałami Armii Czerwonej zaczęły pojawiać się również zalążki pierwszych polskich administracji. Przejmowanie kontroli przez Polaków od Sowietów napotykało jednak na pewne problemy, szczególnie w południowej części Dolnego Śląska. Wciąż nie była wyjaśniona kwestia przebiegu nowej zachodniej granicy Polski. Niekiedy równolegle z polską administracją zawiązywały się również zalążki nowych niemieckich władz. Wprowadzało to dezinformację także wśród sowieckich komendantów. Jeszcze w trakcie oblężenia Festung Breslau w Trzebnicy ulokowały się tymczasowo pierwsze polskie władze Dolnego Śląska.

10 maja 1945 roku do Wrocławia przybył Bolesław Drobner – pierwszy polski prezydent miasta mianowany przez Rząd Tymczasowy. Szybko przystąpiono do organizowania nowej polskiej administracji w mieście.

Wrocław był niemalże kompletnie zniszczony. W wyniku trwającego blisko trzy miesiące oblężenia całe dzielnice legły w gruzach. Poważnie uszkodzone zostało zabytkowe centrum miasta. Wrocław był zniszczony w ok. 70%. Głogów legł w gruzach w ponad 90%! Również inne dolnośląskie miasta uległy poważnym zniszczeniom m.in. Legnica, Lubań, Żagań, Strzelin, Lubin i Strzegom. Koniec walk nie oznaczał jednak końca zniszczeń. Po wkroczeniu Armii Czerwonej do Wrocławia rozpoczęła się fala podpaleń, grabieży i dewastacji. W Legnicy Sowieci spalili zabytkowe centrum miasta wraz z piastowskim zamkiem.

26 maja 1945 roku we Wrocławiu odbyła się defilada zwycięstwa żołnierzy 2. Armii Wojska Polskiego.

10 czerwca 1945 roku z ogromnej ilości wojsk Armii Czerwonej pozostających na terytorium Polski (głównie 2. Frontu Białoruskiego) utworzono Północną Grupę Wojsk Armii Czerwonej, przemianowaną później na Północną Grupę Wojsk Armii Radzieckiej (PGWAR). Pierwszym dowódcą PGWAR został marszałek Konstanty Rokossowski. Początkowo główny sztab PGWAR znajdował się w Bydgoszczy, ale ostatecznie ulokowano go w Legnicy. Na potrzeby działalności dowództwa Rosjanie wydzielili sporą część miasta, w praktyce wyłączając ją spod polskiej kontroli. Z czasem Legnica, przez ogromną ilość Rosjan znajdujących się w mieście, otrzymała miano Małej Moskwy. Wojska PGWAR ulokowano w przeważającej większości na tzw. Ziemiach Odzyskanych, często wykorzystując opuszczone przez Niemców wojskowe bazy, lotniska, osiedla i zabudowania. Szacuje się, że wojska PGWAR mogły liczyć na samym początku nawet 600 tys. żołnierzy. Ich liczba jednak gwałtownie spadła o ok. 90% w ciągu roku w wyniku demobilizacji wielu jednostek.

W czerwcu i lipcu 1945 roku zaczęły przyjeżdżać na Dolny Śląsk pierwsze transporty polskich osadników. Wciąż jednak region zamieszkiwała ludność niemiecka, gdyż nie wszyscy Niemcy uciekli na zachód w czasie ewakuacji. W takich okolicznościach dowództwo 2. Armii Wojska Polskiego rozpoczęło pośpieszną akcję wysiedlania ludności niemieckiej. Decyzję tę podjęto zbyt pochopnie, a wysiedlenia odbywały się w sposób chaotyczny i brutalny. Wzbudziły one protesty nowej polskiej cywilnej administracji, a nawet Rosjan, którzy obawiali się destabilizacji w swojej strefie okupacyjnej. Akcję przerwano w połowie lipca, a wydarzenia te przeszły do historii pod nazwą „dzikich wypędzeń”. Wypędzenia te objęły około 300 tys. osób.

Brak jednoznacznych ustaleń w kwestii przebiegu nowych granic sprawił, że odżyły dawne czeskie roszczenia terytorialne. Czesi zajęli Zaolzie powracając do granicy sprzed 1938 roku. Wysunęli również roszczenia wobec ziemi kłodzkiej, wysyłając w rejon Międzylesia swój pociąg pancerny. Aby uniknąć otwartego konfliktu interweniowała Moskwa. Ostatecznie Zaolzie pozostało w rękach czeskich, a ziemia kłodzka w polskich.

Na przełomie lipca i sierpnia 1945 roku odbyła się trzecia konferencja Wielkiej Trójki, tym razem w podberlińskim Poczdamie. Stany Zjednoczone reprezentował nowy prezydent Harry Truman. W czasie konferencji zmienił się również premier Wielkiej Brytanii – Winstona Churchilla zastąpił Clement Attlee. Znowu powróciła kwestia nowych ziem dla Polski. Tymczasem nowe polskie władze, mające poparcie Moskwy, od dłuższego czasu realizowały politykę faktów dokonanych, obsadzając miasta polskimi urzędnikami i sprowadzając polskich osadników. Alianci zaakceptowali nową polską administrację na Dolnym Śląsku, ale ostateczne uznanie nowej granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej uzależnili od decyzji przyszłej konferencji pokojowej, niejako umywając ręce od odpowiedzialności. Alianci zgodzili się także na wysiedlenie pozostałej ludności niemieckiej. Wkrótce jednak Wielka Trójka rozpadła się, a w wyniku napięć pomiędzy aliantami do konferencji pokojowej nigdy nie doszło. Sprawa Dolnego Śląska i tzw. Ziem Odzyskanych zawisła w próżni. Fakty jednak były takie, że ziemie te stawały się z każdym dniem coraz bardziej polskie.

W pierwszych miesiącach po zakończeniu wojny na Dolnym Śląsku szerzył się rabunek i szaber poniemieckiego mienia. Miał on bardzo zróżnicowany charakter. Od indywidualnych rabunków dokonywanych przez sowieckich żołnierzy, poprzez grupy wałęsających się maruderów, skończywszy na zorganizowanych akcjach tzw. trofiejnych brygad. Te ostatnie były szczególnie dotkliwe dla dolnośląskiego przemysłu i infrastruktury. Sowieci demontowali i wywozili do Związku Radzieckiego całe zakłady produkcyjne i linie montażowe. Ucierpiały również linie kolejowe, demontowano trakcje elektryczne. Również ze strony Polaków dochodziło do rabunku poniemieckiego mienia. Do historii Dolnego Śląska przeszły masowe wywózki cegieł ze zniszczonego Wrocławia. Pozyskane materiały budowlane były przewożone do centralnej Polski i wykorzystywane m.in. do odbudowy Warszawy.

16 sierpnia 1945 roku podpisano umowę pomiędzy Polską a Związkiem Radzieckim, na mocy której Sowieci zrzekli się praw do poniemieckiego mienia pozostawionego na Ziemiach Odzyskanych. Natomiast strona polska zobowiązała się do dostarczania węgla do Związku Radzieckiego na bardzo niekorzystnych warunkach. Polska miła również otrzymać 15% reparacji wojennych przyznanych ZSRR.

W listopadzie 1945 roku powołano do życia Ministerstwo Ziem Odzyskanych, na którego czele stanął Władysław Gomułka. Ministerstwo miało za zadanie koordynowanie działań na nowych polskich ziemiach. Jednocześnie na Dolny Śląsk przybywały kolejne transporty Polaków. W dużej części była to ludność polska wypędzona z Kresów Wschodnich. We Wrocławiu osiedliła się spora grupa inteligencji polskiej z Lwowa. Polacy przybywali również masowo z centralnej Polski. Władze zachęcały ich możliwością otrzymania gospodarstw i ziemi. Ponadto na Ziemie Odzyskane przybywały grupy repatriantów z ZSRR, a także reemigrantów m.in. z Francji, Belgii i Jugosławii. Na południu Dolnego Śląska osiedliła się również duża grupa ludności żydowskiej ocalałej z pogromów. Dolny Śląsk stał się prawdziwym tyglem ludności przybyłych z różnych regionów, o różnej kulturze i tradycji, które już wkrótce miały stworzyć nową społeczność Dolnego Śląska.

Wciąż na Dolnym Śląsku mieszkała duża grupa Niemców, ponad 1 mln osób. Ludność polska, która przybywała na Dolny Śląsk, musiała przez pewien czas koegzystować z zastanymi niemieckimi mieszkańcami regionu. Często wspólnie dzieląc z Niemcami kamienice, domy i mieszkania, a także zakłady pracy. Siłą rzeczy doprowadzało to do zawierania bliższych relacji. Polskie władze z rozmysłem zatrzymywały na początku niemieckich fachowców, którzy przyuczali do zawodu i obsługi skomplikowanych maszyn nowych polskich pracowników.

W styczniu 1946 roku powołano Komisję Ustalania Nazw Miejscowości, której zadaniem było ustalanie nowych polskich nazw na Ziemiach Odzyskanych. Tam, gdzie było to możliwe, komisja przywracała stare słowiańskie nazwy, w innych przypadkach musiały być one wymyślane od nowa. Komisja poprawiała również błędnie nadane nowe nazwy tuż po zakończeniu wojny.

W lutym 1946 roku ruszyła zorganizowana akcja wysiedlania pozostałej ludności niemieckiej. Tym razem wysiedlenia odbywały się już w lepszych warunkach niż wcześniejsze tzw. dzikie wypędzenia. Zasadnicza akcja wysiedlania Niemców trwała aż do końca następnego roku. Najdłużej ludność niemiecka utrzymywała się w Wałbrzychu i okolicach, ze względu na przemysł górniczy i duże zapotrzebowanie na fachowców.

30 czerwca 1946 roku odbyło się w całym kraju referendum, w którym jedno z pytań dotyczyło Ziem Odzyskanych – „Czy chcesz utrwalenia zachodnich granic Państwa Polskiego na Bałtyku, Odrze i Nysie Łużyckiej?”. Według oficjalnych wyników na to pytanie ponad 90% Polaków odpowiedziało twierdząco.

W czerwcu 1946 roku obszar Śląska został podzielony na województwa wrocławskie i śląskie.

W lipcu 1946 roku doszło do tzw. pogromu kieleckiego. Wówczas na Dolnym Śląsku mieszkało ok. 100 tys. Żydów. Skutkiem wydarzeń w Kielcach była panika i masowa emigracja ludności żydowskiej. W ciągu dekady większość Żydów opuściła Dolny Śląsk. Do emigracji przyczyniło się również powstanie państwa Izrael.

10 marca 1947 roku zawarto układ o przyjaźni i wzajemnej pomocy pomiędzy Polską a Czechosłowacją. Układ normalizował dotychczasowe napięte stosunki między oboma krajami.

W maju 1947 roku na Dolnym Śląsku pojawiły się pierwsze transporty ludności ukraińskiej i łemkowskiej wysiedlonej z południowo-wschodnich terenów Polski, w ramach akcji „Wisła”.

1 stycznia 1948 roku, zgodnie z wcześniej podpisaną umową polsko-radziecką, rozpoczęło swoją działalność Państwowe Przedsiębiorstwo „Kowarskie Kopalnie”, którego celem było wydobycie rudy uranu w Sudetach. Wydobywany uran sprzedawany był do Związku Radzieckiego. Początkowo, oprócz górników, do prac wykorzystywani byli również żołnierze Batalionów Pracy. Z czasem przedsiębiorstwo zmieniło nazwę na Zakłady Przemysłowe R-1. ZPR-1 swoje kopalnie uranu posiadały m.in. w Kowarach, Radoniowie, Kletnie i Miedziance.

21 lipca 1948 roku we Wrocławiu otwarto Wystawę Ziem Odzyskanych. Wystawa została zorganizowana na terenach wystawienniczych Hali Stulecia, którą władze komunistyczne przemianowały na Halę Ludową. Wystawa prezentowała dotychczasowy dorobek Ziem Odzyskanych. Była największą tego typu imprezą we Wrocławiu od zakończenia wojny.

W 1948 roku I sekretarzem nowo powstałej Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR) został wybrany Bolesław Bierut.

W kwietniu 1949 roku na Dolnym Śląsku pojawili się uchodźcy z Grecji (Grecy i Macedończycy), którym Polska udzieliła schronienia po upadku powstania komunistycznego w Grecji.

W 1950 roku w wyniku reformy administracyjnej obszar Śląska znalazł się w obszarze czterech województw: wrocławskiego, opolskiego, katowickiego i zielonogórskiego.

6 lipca 1950 roku w Zgorzelcu zawarto tzw. układ zgorzelecki pomiędzy Polską a Niemiecką Republiką Demokratyczną. NRD uznało przebieg nowej granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej.

W marcu 1956 roku umiera Bolesław Bierut, a nowym I sekretarzem KC PZPR zostaje Edward Ochab.

W październiku 1956 roku, na fali wydarzeń poznańskich, we Wrocławiu odbyły się wiece poparcia dla odsuniętego od władzy Władysława Gomułki. Żądano również demokratycznych reform, wycofania wojsk radzieckich, ograniczenia cenzury itp. Wystąpienia odbyły się również w innych dolnośląskich miastach, a niektóre z nich przerodziły się w zamieszki.

W październiku 1956 roku następnym nowym I sekretarzem KC PZPR został wybrany Władysław Gomułka.

W 1957 roku dr Jan Wyżykowski odkrył w okolicach Lubina ogromne złoża miedzi. Przystąpiono do budowy pierwszej kopalni i powołano do życia Kombinat Górniczo-Hutniczy Miedzi (KGHM). Odkrycie złóż miedzi, budowa kopalń i hut przyczyniła się do znacznego ożywienia gospodarczego tej części Dolnego Śląska.

10 czerwca 1958 roku zawarto umowę pomiędzy Polską a Czechosłowacją normalizującą kwestię przebiegu granicy. W ramach umowy dokonano drobnych korekt granicy w Karkonoszach i Górach Izerskich.

W 1959 roku utworzono Karkonoski Park Narodowy, pierwszy park narodowy na terenie Dolnego Śląska.

W czerwcu 1961 roku w Karkonoszach, na mocy polsko-czechosłowackiej konwencji, została otwarta tzw. Droga Przyjaźni Polsko-Czechosłowackiej. Droga ta w postaci pieszego szlaku turystycznego przebiegała głównym grzbietem Karkonoszy, raz po polskiej, a raz po czeskiej stronie. Udostępniona została dla polskich i czechosłowackich turystów.

W lipcu 1963 roku we Wrocławiu wybuchła epidemia ospy. W mieście ogłoszono stan pogotowia. Zakażonych zostało 99 osób, z czego 7 zmarło.

W 1965 roku ukończono budowę kombinatu górniczo-energetycznego przy kopalni odkrywkowej węgla brunatnego w Turowie.

W październiku 1966 roku w Masywie Śnieżnika, w trakcie eksploatacji złoża marmuru, przypadkowo odkryto największą jaskinię w Sudetach. Ze względu na znalezione w niej kości niedźwiedzia nazwano ją Jaskinią Niedźwiedzia.

W marcu 1968 roku, w ramach tzw. wydarzeń marcowych, na Dolnym Śląsku doszło do licznych studenckich protestów i manifestacji.

20 marca 1968 roku doszło do największej w historii katastrofy w polskich górach. W wyniku zejścia lawiny w Białym Jarze w Karkonoszach zginęło 19 osób (13 Rosjan, 4 obywateli NRD i 2 Polaków). Była to największa pod względem liczby ofiar tragedia w polskich górach.

W sierpniu 1968 roku w ramach interwencji wojsk Układu Warszawskiego w Czechosłowacji, tzw. operacja „Dunaj”, z terytorium Śląska wkroczyły do Czech oddziały Wojska Polskiego i Armii Radzieckiej (PGWAR). Interwencja w Czechosłowacji na wiele lat popsuła stosunki pomiędzy Polakami i Czechami zamieszkującymi region nadgraniczny.

7 grudnia 1970 roku w Warszawie zawarto układ pomiędzy Polską a Republiką Federalną Niemiec, normalizujący stosunki pomiędzy oboma krajami. RFN uznało przebieg zachodniej granicy Polski na Odrze i Nysie Łużyckiej, tym samym uznając podział ziem dokonany po II wojnie światowej. Umowa została podpisana podczas historycznej wizyty w Polsce kanclerza RFN Willyego Brandta. W samych Niemczech podpisanie porozumienia wywołało burzliwą dyskusję i protesty, szczególnie ze strony tzw. środowisk ziomkowskich skupiających wysiedloną ludność niemiecką. Gwarancja nienaruszalności granic była szansą na rozwój Ziem Odzyskanych, na których do tej pory polski rząd, ze względu na brak pewności co do ich przyszłości, prowadził politykę ukierunkowaną przede wszystkim na gospodarczą eksploatację.

W grudniu 1970 roku przez Polskę przetoczyła się fala protestów związanych z planowanym wprowadzeniem podwyżek cen na artykuły żywnościowe. Na wybrzeżu strzelano do protestujących robotników. Fala protestów i zamieszek objęła także Dolny Śląsk, gdzie aresztowano 638 osób. Na skutek tzw. wydarzeń grudniowych nowym I sekretarzem KC PZPR został Edward Gierek, rozpoczęła się tzw. dekada gierkowska.

W listopadzie 1974 roku ukończono budowę nowego obserwatorium meteorologicznego na Śnieżce – słynnych dysków. Początkowo odważny projekt obserwatorium wzbudzał kontrowersje, podkreślano jego całkowite oderwanie od dotychczasowej sudeckiej architektury, zbyt futurystyczne kształty itd. Szybko jednak dyski obserwatorium wpisały się w panoramę Karkonoszy, stając się jej nieodłącznym elementem.

W 1975 roku wprowadzono nowy podział administracyjny kraju, w skutek którego zlikwidowano powiaty i wprowadzono o wiele mniejsze województwa. Na obszarze Śląska zostały utworzone województwa: zielonogórskie, jeleniogórskie, legnickie, wrocławskie, wałbrzyskie, opolskie i katowickie. Ponadto fragmenty Śląska znalazły się również w województwach: leszczyńskim, kaliskim, częstochowskim i bielsko-bialskim.

Dekada gierkowska, oprócz względnej stabilizacji i poprawy życia mieszkańców Dolnego Śląska, przyniosła również zmiany w krajobrazie regionu. W największych miastach Dolnego Śląska rozpoczęła się budowa i rozbudowa blokowisk z wykorzystaniem tzw. wielkiej płyty. Kozanów we Wrocławiu, Zabobrze w Jeleniej Górze, Podzamcze w Wałbrzychu czy Osiedle Mikołaja Kopernika w Legnicy, to tylko niektóre z przykładów wielkich blokowisk, które na stałe wpisały się w krajobraz największych dolnośląskich miast.

Zimą 1977/1978 roku przez cały kraj przetoczyła się fala mrozów i obfitych opadów śniegu, które przeszły do historii pod nazwą „zimy stulecia”. W regionie sparaliżowany został transport, pojawiły się problemy z dostawą prądu, a wiele zakładów pracy przestało funkcjonować. Do walki z zimą zaangażowano wojsko. Zima stulecia pogorszyła i tak już nie najlepsze nastroje w społeczeństwie.

16 października 1978 roku Wanda Rutkiewicz jako pierwszy Polak zdobyła Mount Everest. Rutkiewicz mieszkała i studiowała we Wrocławiu, swojej pierwsze kroki w spinaczce stawiała w Górach Sokolich w Rudawach Janowickich.

Latem 1980 rok przez Dolny Śląsk przetoczyła się kolejna fala strajków. Na skutek wydarzeń w Stoczni Gdańskiej im. Lenina do strajków licznie przystąpiły również dolnośląskie zakłady. Na czele protestów stawały Międzyzakładowe Komitety Strajkowe. Domagano się spełnienia sformułowanych w Gdańsku 21 postulatów, w tym utworzenia wolnych związków zawodowych. Władze komunistyczne zgodziły się na pewne ustępstwa. 31 sierpnia 1980 roku w Gdańsku zostały podpisane tzw. porozumienia sierpniowe przez stronę rządową i Lecha Wałęsę, a już we wrześniu powołano do życia NSZZ „Solidarność”. Na skutek wydarzeń sierpniowych we wrześniu nowym I sekretarzem KC PZPR został Stanisław Kania.

13 grudnia 1981 roku na terenie Polski wprowadzono stan wojenny. Władzę w kraju przejęła Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego (WRON), na której czele stanął generał Wojciech Jaruzelski. Na ulicę wyprowadzono wojsko, zdelegalizowano działalność niezależnych organizacji, wprowadzono godzinę milicyjną itd. W pierwszych dniach na Dolnym Śląsku internowano ok. 700 osób. Próby wzniecenia strajków w zakładach pracy były pacyfikowane przez oddziały wojska i ZOMO.

W czerwcu 1982 roku we Wrocławiu została założona przez Kornela Morawieckiego Solidarność Walcząca.

31 sierpnia 1982 roku, w rocznicę porozumień sierpniowych, doszło do tzw. zbrodni lubińskiej. W Lubinie, w czasie tłumienia demonstracji, oddziały milicji i ZOMO śmiertelnie postrzeliły trzy osoby. W tym samym czasie we Wrocławiu demonstrowało ok. 50 tys. osób, w wyniku starć zginęła jedna osoba.

W październiku 1982 roku nowym I sekretarzem KC PZPR został wybrany generał Wojciech Jaruzelski. 31 grudnia stan wojenny został zawieszony, a jego ostateczna likwidacja nastąpiła w lipcu 1983 roku.

W czerwcu 1983 roku podczas drugiej pielgrzymki do Polski papież Jan Paweł II odwiedził m.in. Wrocław, Górę Świętej Anny i Katowice.

W 1986 roku ukończono budowę sztucznego zbiornika w Mietkowie zwanego Jeziorem Mietkowskim.

W drugiej połowie lat 80. XX wieku we Wrocławiu narodziła się tzw. Pomarańczowa Alternatywa – antykomunistyczny ruch happeningowy, którego celem było ośmieszenie peerelowskiej rzeczywistości. Symbolem ruchu stała się postać krasnala i krasnoludkowa czapka, którą członkowie ruchu często zakładali w czasie swoich happeningów. Z ruchem Pomarańczowej Alternatywy najbardziej kojarzona jest osoba Waldemara Fydrycha, zwanego „Majorem”, który pełnił funkcję jej lidera.

W maju 1988 roku w Środzie Śląskiej, w trakcie prac rozbiórkowych kamienicy, przypadkowo odkryto tzw. skarb średzki. Znalezisko składało się z tysięcy średniowiecznych srebrnych i złotych monet, złotej biżuterii, w tym kobiecej korony.

W lecie 1988 roku wybuchła kolejna fala strajków. Skala wystąpień zmusiła władze PRL do podjęcia pertraktacji z antykomunistyczną opozycją, które ostatecznie doprowadziły do obrad Okrągłego Stołu. 4 czerwca 1989 roku przeprowadzono częściowo wolne wybory do sejmu – tzw. sejmu kontraktowego. Wybory okazały się druzgocące dla władz komunistycznych. W województwach śląskich wygrali kandydaci Komitetu Obywatelskiego „Solidarność”. Po wyborach powołany został pierwszy niekomunistyczny rząd na czele z premierem Tadeuszem Mazowieckim. Przywrócono również urząd prezydenta, na którego Zgromadzenie Narodowe wybrało generała Wojciecha Jaruzelskiego. Wydarzenia te zapoczątkowały przemiany polityczno-gospodarcze w Polsce. Polska Rzeczpospolita Ludowa przestała istnieć, narodziła się III Rzeczpospolita Polska.

Dolny Śląsk w wolnej Polsce (od 1989 roku)

12 listopada 1989 roku w Krzyżowej została odprawiona wspólna polsko-niemiecka msza, w której wziął udział kanclerz RFN Helmut Kohl i premier Tadeusz Mazowiecki. Msza została odprawiona w przedwojennym majątku rodziny von Moltke, gdzie kilkadziesiąt lat wcześniej Gestapo rozbiło grupę antyhitlerowskiej opozycji zwanej Kręgiem z Krzyżowej. W trakcie mszy doszło do symbolicznego pojednania – Helmut Kohl i Tadeusz Mazowiecki objęli się. Msza przeszła do historii Dolnego Śląska i Polski jako tzw. msza pojednania.

W tym samym czasie runął Mur Berliński. W obliczu nadchodzącego zjednoczenia Niemiec ponownie otwarta została kwestia granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej. Pomimo symbolicznych gestów ze strony Niemiec, a także układów podpisanych wcześniej z RFN i NRD, nie była ona do końca jasna. Nowe polskie władze obawiały się możliwej rewizji granic do tego stopnia, iż opóźniano nawet wycofanie znienawidzonej Armii Radzieckiej, która bądź co bądź, od kilkudziesięciu lat była jej gwarantem. Obawy te jednak okazały się bezzasadne i ostatecznie 14 listopada 1990 roku (już po zjednoczeniu Niemiec) podpisano traktat pomiędzy Polską a Niemcami, ostatecznie uznający przebieg zachodniej granicy Polski na Odrze i Nysie Łużyckiej.

19 czerwca 1990 roku Rada Miejska Wrocławia przywróciła historyczny herb miasta. Nowy pięciopolowy herb nawiązywał do herbu wykorzystywanego przez miasto w latach 1530–1938.

W 1990 rok w pierwszych wyborach bezpośrednich prezydentem RP został wybrany Lech Wałęsa.

W 1991 roku utworzono Euroregion Neisse-Nisa-Nysa, obejmujący przygraniczne tereny na styku granic Polski, Czech i Niemiec. Utworzenie transgranicznego regionu rozpoczęło pierwszy etap współpracy pomiędzy regionami podzielonymi do tej pory granicą.

W 1993 roku utworzono Park Narodowy Gór Stołowych, drugi park narodowy na terenie Dolnego Śląska.

We wrześniu 1993 roku ostatni rosyjscy żołnierze opuścili teren Polski. Ostatnim dowódcą PGWAR był generał Wiktor Dubynin. Legnica, a także wiele innych dolnośląskich postsowieckich garnizonów, zostało opuszczonych przez wracających do swojego kraju Rosjan.

W listopadzie 1995 roku we Wrocławiu otwarto hipermarket HIT, pierwszy zagraniczny hipermarket na terenie Dolnego Śląska.

W 1996 roku utworzono Euroregion Glacensis, obejmujący przygraniczne tereny na styku Dolnego Śląska, ziemi kłodzkiej, Czech i Moraw.

W lipcu 1997 roku, w wyniku kilkudniowych intensywnych opadów deszczu, Polskę i Dolny Śląsk nawiedziła katastrofalna powódź. Pozalewanych zostało wiele miejscowości na Dolnym Śląsku i ziemi kłodzkiej. Jednym z pierwszych miast, które odczuło niszczycielską moc żywiołu było Kłodzko, gdzie wylała Nysa Kłodzka. Główna fala powodziowa na Odrze zalała m.in. Opole i Wrocław. Tylko dzięki heroicznej walce wrocławian nie został zalany zabytkowy wrocławski Ostrów Tumski i rynek. W skutek powodzi zginęło łącznie 55 osób, a straty w samym tylko dorzeczu Odry oszacowano na 5,6 mld zł. Powódź ta przeszła do historii pod nazwą powodzi tysiąclecia. Wydaje się, że oprócz ogromnych strat powódź z 1997 roku przyniosła również zmianę nastawienia mieszkańców Dolnego Śląska – po raz pierwszy od zakończenia wojny wrocławianie bronili przed powodzią SWOJEGO Wrocławia, Dolnoślązacy bronili SWOJEGO Dolnego Śląska.

Lata 90. XX wieku upłynęły na Dolnym Śląsku pod znakiem trudnych przemian gospodarczych. Przejście od gospodarki sterowanej centralnie do gospodarki rynkowej spowodowało likwidację PGRów i prywatyzację wielu zakładów pracy. Dużym problemem stało się wysokie bezrobocie. Zmiany gospodarcze były szczególnie odczuwalne w Zagłębiu Wałbrzysko-Noworudzkim, gdzie likwidacja kopalń węgla kamiennego doprowadziła do ogromnego wzrostu bezrobocia. W Wałbrzychu likwidacja przemysłu górniczego skutkowała społeczną i gospodarczą zapaścią miasta. Spora część bezrobotnych górników zaczęła wydobywać węgiel na dziko w tzw. biedaszybach. Wydobycie węgla kamiennego wygaszane było już od połowy lat 90. W 1998 roku wstrzymano wydobycie w ostatniej kopalni w Wałbrzychu. W lutym 2000 roku ostatni wózek węgla wyjechał z kopalni w Nowej Rudzie, tym samym kończąc kilkusetletnią historię wydobycia węgla kamiennego na Dolnym Śląsku. Jednocześnie Dolnoślązacy zaczęli korzystać z bliskości granicy z Czechami i Niemcami. Kwitł przygraniczny handel i wymiana usług.

1 stycznia 1999 roku w ramach reformy wprowadzono nowy podział administracyjny kraju, przywrócono powiaty i zmniejszono liczbę województw. Zasadniczy obszar Śląska znalazł się w trzech województwach: dolnośląskim, opolskim i śląskim. Ponadto północna część Dolnego Śląska wraz z Zieloną Górą została włączona do województwa lubuskiego.

25 lutego 2000 roku sejmik nowo utworzonego województwa dolnośląskiego przyjął projekt nowego herbu województwa. Swoją formą nowy herb nawiązywał do historycznego herbu wykorzystywanego przez Piastów Śląskich – czarny piastowski orzeł, z białą przepaską na piersi, na złotym tle.

W 2001 roku na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO zostały wpisane kościoły pokoju w Świdnicy i Jaworze.

W 2004 roku Polska przystąpiła do Unii Europejskiej. Wejście do Unii otworzyło nowe szanse dla rozwoju Dolnego Śląska, zarówno w kontekście pozyskiwania europejskich funduszy, jak i możliwości rozszerzenia współpracy transgranicznej z Czechami i Niemcami. Jeszcze przed przystąpieniem do Unii region korzystał ze środków przedakcesyjnych.

24 stycznia 2004 roku na Hali Izerskiej w Górach Izerskich zanotowano rekordowo niską temperaturę powietrza wynoszącą –37,1 °C.

W 2006 roku na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO została wpisana Hala Stulecia we Wrocławiu, której wcześniej przywrócono jej historyczną nazwę.

W 2007 roku Polska dołączyła do strefy Schengen – granice zostały otwarte. Zniesienie kontroli na granicach z Czechami i Niemcami wpłynęło niezwykle korzystnie na rozwój turystyki. Zwłaszcza na obszarze Sudetów, które do tej pory były podzielone granicą. Region mógł zacząć w pełni korzystać ze wszystkich atutów swojego przygranicznego położenia.

W październiku 2009 roku władze województwa, po przyjęciu poprawek zgłoszonych przez komisję heraldyczną, ustanowiły nowy poprawiony herb województwa dolnośląskiego. Herb ten wykorzystywany jest do dziś.

W 2012 roku Wrocław był jednym z miast, w którym rozgrywano mecze w ramach Mistrzostw Europy w Piłce Nożnej 2012 (Euro 2012). W tym celu we Wrocławiu wybudowano nowoczesny stadion piłkarski „Stadion Wrocław” mogący pomieścić ok. 45 tys. osób. W samym regionie, podobnie jak w całej Polsce, w ramach przygotowań do mistrzostw realizowano szereg inwestycji – remontowano drogi, ulice, mosty, obiekty użyteczności publicznej, otwarto nowoczesną Autostradową Obwodnicę Wrocławia. Realizacja inwestycji na Euro 2012 wpłynęła niezwykle korzystnie na rozwój Wrocławia i całego regionu. Wiele do tej pory zaniedbanych miejsc wypiękniało.

W 2015 roku świat obiegła wiadomość o odnalezieniu w Polsce zaginionego niemieckiego pociągu ze złotem. Pociąg z drogocennym ładunkiem, który przeszedł do historii jako tzw. złoty pociąg, miał być pod koniec wojny ukryty przez Niemców na terenie Wałbrzycha. Ta niezwykła wiadomość ściągnęła do miasta media niemalże z całego świata. Po raz pierwszy o Wałbrzychu mówiło się inaczej niż w kontekście dużego bezrobocia i biedaszybów. Zainteresowanie mediów ściągnęło w region prawdziwą falę turystów zaintrygowanych wojennymi tajemnicami regionu. Rok później ruszyły prace mające na celu odkopanie złotego pociągu – pociągu jednak nie było… Choć złoty pociąg okazał się tylko legendą, to zainteresowanie jakie wzbudził sprawiło, że Dolny Śląsk zaczął być postrzegany jako region warty odwiedzenia, z niezwykłą historią, cennymi zabytkami i pięknymi krajobrazami.

W 2016 roku Wrocław stał się Europejską Stolicą Kultury. W ramach obchodów ESK 2016 we Wrocławiu zrealizowano cykl imprez, happeningów i wydarzeń kulturalnych.

Artykuł Historia Dolnego Śląska (Śląska) cz. 5 pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

Historia Dolnego Śląska (Śląska) to cykl pięciu artykułów opisujących dzieje i losy Dolnego Śląska. Więcej informacji na temat artykułów, a także bibliografia, znajduje się pod tym linkiem.

PODROZDZIAŁY:

• Dolny Śląsk w Republice Weimarskiej (1918–1933 rok)
• Dolny Śląsk w III Rzeszy (1933–1945 rok)

Dolny Śląsk w Republice Weimarskiej (1918–1933 rok)

W listopadzie 1918 roku I wojna światowa była już zakończona, a Cesarstwo Niemieckie przestało istnieć. Koniec Wielkiej Wojny nie oznaczał jednak nastania spokoju. Niemcy pogrążały się w rewolucyjnych walkach i wystąpieniach, które z trudem tłumiono. W 1919 roku zorganizowano wybory do Zgromadzenia Narodowego. 11 sierpnia 1919 roku nowo wybrane Zgromadzenie Narodowe uchwaliło konstytucję weimarską. Zgromadzenie wybrało również pierwszego prezydenta republiki, został nim Friedrich Ebert.

W wyniku rozpadu Cesarstwa Niemieckiego i Austro-Węgier powstała odrodzona Polska i Czechosłowacja. Oba kraje zgłosiły pretensje do niektórych ziem Śląska. Główny spór toczył się o Górny Śląsk pomiędzy Polakami i Niemcami. Ostatecznie o losach przynależności Górnego Śląska miał zadecydować plebiscyt. W przypadku Dolnego Śląska Czesi zgłosili roszczenia przede wszystkim w stosunku do ziemi kłodzkiej, od wieków związanej z Koroną Czeską. Na dodatek ziemię kłodzką w niektórych rejonach zamieszkiwała spora mniejszość czeska, tzw. zakątek czeski w okolicach Kudowy-Zdroju i Lewina Kłodzkiego. Ponadto pomiędzy Polakami i Czechami istniał spór o Śląsk Cieszyński.

W wyniku ustaleń traktatu wersalskiego do Polski zostały przyłączone skrawki północnych części Dolnego Śląska. Natomiast górnośląski plebiscyt, a także trzy kolejne powstania śląskie, zadecydowały o przyłączeniu dużej uprzemysłowionej części Górnego Śląska do Polski. Czesi nie ugrali nic w sprawie swoich roszczeń o ziemię kłodzką, za to traktat przyznał im ziemię hulczyńską (tzw. Kraik Hulczyński), która przed wojną należała do Niemiec. Śląsk Cieszyński został podzielony pomiędzy Polskę i Czechosłowację, mniej więcej wzdłuż linii Olzy. Jeszcze przed rozstrzygnięciem sporów Niemcy uchwaliły nowy podział administracyjny prowincji śląskiej. Całą prowincję podzielili na dwie części – prowincję dolnośląską ze stolicą we Wrocławiu i prowincję górnośląską ze stolicą w Opolu.

Dolny Śląsk, podobnie jak inne regiony Niemiec, jeszcze przez długi czas odczuwał skutki I wojny światowej. W wielu dolnośląskich miejscowościach zaczęły powstawać pomniki ofiar Wielkiej Wojny, poświęcone poległym mieszkańcom. Nie było takiej miejscowości, nie było takiej wsi, z której choć jeden żołnierz nie zginąłby na froncie I wojny światowej. Poczucie rozgoryczenia po przegranej wojnie potęgował fakt, że wojna na wschodzie została de facto przez Niemców wygrana, a mimo tego to właśnie na wschodzie Niemcy utraciły najwięcej ziem, w tym większą uprzemysłowioną część Górnego Śląska. Dodatkowo Niemcy po wojnie borykały się z kryzysem gospodarczym, szalała hiperinflacja. Te wszystkie problemy już wkrótce stały się pożywką dla skrajnych ideologii.

W 1924 roku w Jeżowie Sudeckim koło Jeleniej Góry uruchomiono pierwszą na Śląsku szkołę szybowcową. Przyszli piloci szkolili się na stokach Góry Szybowcowej. Wśród uczniów szkoły był m.in. konstruktor rakiet Wernher von Braun i najsłynniejsza niemiecka pilotka doświadczalna Hanna Reitsch.

W maju 1924 roku rozpoczęła nadawanie pierwsza rozgłośnia radiowa we Wrocławiu o nazwie Schlesische Funkstunde.

W 1925 roku umiera prezydent Friedrich Ebert. Nowo wybranym prezydentem Republiki Weimarskiej, już w wyborach bezpośrednich, został bohater I wojny światowej feldmarszałek Paul von Hindenburg.

W 1925 roku lotnisko Wrocław Gądów Mały uruchomiło pierwsze stałe codzienne połączenia pasażerskie na trasie Gliwice-Wrocław-Berlin.

W 1925 roku we Wrocławiu została założona komórka NSDAP (Narodowosocjalistycznej Niemieckiej Partii Robotników) pod kierownictwem Helmutha Brücknera. Kolejne komórki organizacyjne narodowych socjalistów pojawiły się w Świdnicy, Wałbrzychu, Jeleniej Górze i Zgorzelcu. Wówczas NSDAP cieszyła się na Dolnym Śląsku znikomym poparciem w okolicach 1%.

W 1929 roku biskupstwo wrocławskie zostało podniesione do rangi arcybiskupstwa.

W 1929 roku wybucha tzw. wielki kryzys, który doprowadził do znacznego pogorszenia sytuacji gospodarczej w Republice Weimarskiej. Kryzys okazał się szczególnie dotkliwy na Dolnym Śląsku, doprowadzając do załamania śląskiego przemysłu, spadku produkcji i gwałtownego wzrostu bezrobocia. Z końcem 1932 roku prawie 500 tys. Dolnoślązaków pozostawało bez pracy, co stanowiło 8% bezrobotnych w całych Niemczech. We Wrocławiu bezrobocie pozostawało na jednym z najwyższych poziomów ze wszystkich niemieckich dużych miast. Kryzys dotknął także przemysł wydobywczy w Zagłębiu Wałbrzyskim, na ulicach Wałbrzycha pojawił się głód.

W okolicznościach kryzysu gospodarczego do głosu zaczęły dochodzić skrajne ugrupowania, zarówno z lewej jak i prawej strony sceny politycznej. Szczególnie zacięta walka polityczna rozegrała się pomiędzy KPD (Komunistyczną Partią Niemiec) a NSDAP. Obie partie były przeciwne istnieniu Republiki Weimarskiej. Największe poparcie komuniści uzyskiwali w Wałbrzychu, Dzierżoniowie i Kamiennej Górze. Natomiast socjaldemokraci (SPD) cieszyli się powodzeniem w Nowej Rudzie, Brzegu, Strzegomiu i Zgorzelcu. Na ulicach dochodziło do licznych bijatyk i prowokacji, głównie ze strony szalejących politycznych bojówek. Terror i przemoc stały się powszechnymi elementami walki politycznej. Dolnośląska NSDAP na początku skupiała głównie członków z wykształceniem średnim i wyższym, a wraz z rozwojem struktur i rosnącym poparciem w NSDAP zaczęli przeważać robotnicy. Dużą część członków partii stanowiły osoby młode, nieprzekraczające 30. roku życia.

9 lipca 1930 roku w kopalni Wacław w Miłkowie (dziś część Ludwikowic Kłodzkich) doszło do jednej z największych katastrof górniczych w dolnośląskim zagłębiu węglowym. W wyniku gwałtownego wyrzutu dwutlenku węgla i skał do wyrobisk, śmierć poniosło 151 górników.

We wrześniu 1930 roku w wyborach do Reichstagu NSDAP odniosła duży sukces, uzyskując drugie miejsce (za SPD) i wprowadzając do parlamentu 107 deputowanych, w tym 6 z Dolnego Śląska. Na Dolnym Śląsku naziści uzyskali duże poparcie w okręgu wrocławskim (24,2%) i legnickim (20,9%). Z małej partii NSDAP stała się jedną z głównych sił politycznych w Niemczech. Z dolnośląskich list do Reichstagu dostali się m.in. gauleiter okręgu śląskiego Helmuth Brückner i Hans Frank.

Lata 20. i 30. XX wieku przyniosły znaczący rozwój infrastruktury turystycznej w górach. To właśnie w międzywojniu powstało wiele z kultowych schronisk górskich m.in. schronisko na Szrenicy, Dom Śląski i Odrodzenie w Karkonoszach, a także Andrzejówka w Górach Suchych i Perła Zachodu nad Jeziorem Modrym.

W 1931 roku w Jeżowie Sudeckim został oblatany szybowiec Grunau Baby. Grunau Baby, czyli w dosłownym tłumaczeniu „dziecko Jeżowa Sudeckiego”, został zaprojektowany w zakładach Edmunda Schneidera. Spopularyzował on lotnictwo szybowcowe w Niemczech. Grunau Baby okazał się ogromnym sukcesem, był najliczniej produkowanym szybowcem w historii lotnictwa. Liczbę wyprodukowanych egzemplarzy szacuje się na ponad 5 tys.

W 1932 roku przeprowadzono wybory prezydenckie, które ponownie wygrał Paul von Hindenburg, uzyskując w drugiej turze 53,1% głosów, jednocześnie pokonując Adolfa Hitlera z NSDAP (36,7%) i Ernsta Thälmanna z KPD (10,1%). Hindenburg startował jako kandydat bezpartyjny.

Kolejne wybory do Reichstagu odbyły się w lipcu 1932 roku. Tym razem narodowi socjaliści tryumfowali, wygrywając wybory i zdobywając w całych Niemczech aż 37,3% głosów, tym samym uzyskując 230 mandatów do Reichstagu. Na tle całego kraju poparcie dla NSDAP na Dolnym Śląsku było rekordowo wysokie – 45,3% głosów i 15 mandatów. Legnicki okręg wyborczy był trzecim okręgiem pod względem poparcia dla NSDAP (48%) w całych Niemczech. Co ciekawe, poparcie na Górnym Śląsku było znacznie mniejsze niż średnia krajowa – 29,3% głosów. Kolejne wybory do Reichstagu przeprowadzono w listopadzie 1932 roku. Wygrała je również NSDAP zdobywając w całych Niemczech 33,1% głosów, na Dolnym Śląsku 41,1%, a na Górnym Śląsku 26,8%.

30 stycznia 1933 roku prezydent Paul von Hindenburg przekazał władzę Adolfowi Hitlerowi, mianując go na kanclerza Rzeszy. Republika Weimarska przestała istnieć, narodziła się III Rzesza.

Dolny Śląsk w III Rzeszy (1933–1945 rok)

Już dzień po dojściu Hitlera do władzy naziści rozpoczęli represje w stosunku do komunistów. 31 stycznia 1933 roku prezydent policji we Wrocławiu wydał zakaz organizowania demonstracji przez KPD. Wkrótce działalność tej partii została zdelegalizowana. W marcu 1933 roku przeprowadzono jeszcze jedne (już nie w pełni demokratyczne) wybory do Reichstagu. W całym kraju NSDAP zdobyła 43,9% głosów i 288 mandatów. Na Dolnym Śląsku naziści uzyskali w okręgu wrocławskim 50,2%, a legnickim 54% głosów. Były to jedne z najlepszych wyników NSDAP w całym kraju.

W marcu 1934 roku rozpoczęto na Śląsku budowę autostrady, jezdnej z tzw. Reichsautobahn. Budowany odcinek autostrady miał przebiegać z Berlina do Bytomia, przez Legnicę, Wrocław, Opole i Gliwice. Do prac wykorzystywano bezrobotnych. Ambitny program budowy nowoczesnych autostrad w całym kraju miał być remedium na wciąż duże bezrobocie w III Rzeszy. Planowany odcinek autostrady śląskiej nie został do wybuchu wojny w pełni ukończony.

2 sierpnia 1934 roku umiera prezydent Paul von Hindenburg. Nowych wyborów nie rozpisano, a dotychczasową funkcję prezydenta połączono z funkcją kanclerza Rzeszy, którą już od półtora roku sprawował Adolf Hitler.

W grudniu 1934 roku nowym gauleiterem Śląska i zarazem nadprezydentem prowincji górno- i dolnośląskiej został Josef Wagner. Jednym z elementów regionalnej polityki Wagnera było usuwanie wszelkich słowiańskich śladów na Śląsku, zarówno polskich, jak i czeskich. Polityka odsłowiańszczania Śląska doprowadziła do zmiany niektórych nazw miejscowości, aby nie kojarzyły się zbyt słowiańsko, np. Lewin na ziemi kłodzkiej przemianowany został na Hummelstadt, podwrocławską wieś Benkwitz zamieniono na Ruhlinden itd. W 1938 roku zmianie uległ również herb Wrocławia, który używany był od 1530 roku. Nazistom w starym herbie nie pasowała litera „W”, która kojarzyła się z czeskim księciem Wratysławem I, a także czeski lew.

W kwietniu 1938 roku połączono ze sobą prowincję górno- i dolnośląską, tworząc z powrotem jedną prowincję śląską z siedzibą we Wrocławiu.

We wrześniu 1938 roku zawarto tzw. układ monachijski dotyczący przyłączenia części terytorium Czechosłowacji do III Rzeszy. Dotyczył on tzw. Sudetenlandu zamieszkanego przez ludność niemiecką, która domagała się przyłączenia do Niemiec. Układ został zawarty ponad głowami Czechosłowaków. 1 października 1938 roku wojska niemieckie przekroczyły granicę i przystąpiły do zajmowania spornych terenów. W skład Sudetenlandu wchodziły również fragmenty historycznych terenów Śląska – Śląsk Opawski, ziemia hulczyńska i skrawki dawnego księstwa nyskiego. Z zaanektowanych terenów utworzono nową jednostkę administracyjną o nazwie Okręg Rzeszy Kraj Sudetów, która graniczyła bezpośrednio z prowincją śląską i w której skład wszedł Śląsk Opawski. Natomiast ziemia hulczyńska została włączona bezpośrednio do prowincji śląskiej. Polski rząd również chciał wziąć udział w podziale czechosłowackiego tortu i wystosował ultimatum domagające się przyłączenia do Polski czeskiej części Śląska Cieszyńskiego tzw. Zaolzia. Ultimatum zostało zaakceptowane, a 2 października wojska polskie wkroczyły na teren Zaolzia.

W nocy z 9 na 10 listopada 1938 roku doszło do pogromów ludności żydowskiej, które przeszły do historii pod nazwą nocy kryształowej. Stanowiły one punkt kulminacyjny już od dłuższego czasu prowadzonej w Niemczech antyżydowskiej kampanii. W wielu niemieckich miastach zaatakowano żydowskie sklepy, niszcząc i demolując witryny. To właśnie od szkła z porozbijanych wystaw sklepowych wzięła swoją nazwę noc kryształowa. Do podobnych ekscesów dochodziło również na Dolnym Śląsku. We Wrocławiu zaatakowano żydowskie sklepy, zdewastowano cmentarz i podpalono wrocławską Nową Synagogę. Synagogi zapłonęły także m.in. w Świdnicy, Trzebnicy i Oleśnicy. Wielu Żydów zostało zaatakowanych fizycznie.

Lato 1939 roku upłynęło pod znakiem przygotowań do nadchodzącej wojny. W tym czasie komendant fortyfikacji Wrocławia pułkownik Edwin von Rothkirch, zapalony filmowiec-amator, nagrał kolorowy film przedstawiający Wrocław w ostatnich miesiącach przed wybuchem wojny. Na kolorowym filmie widzimy stolicę Dolnego Śląska, jego syna Poldiego, a także samego Rothkircha wizytującego wraz z wojskami tereny tuż przy granicy z Polską.

1 września 1939 roku wybucha II wojna światowa. Wódz III Rzeszy Adolf Hitler bez wypowiedzenia wojny wydał rozkaz zaatakowania Polski. Jedno z głównych uderzeń Wehrmachtu zostało wyprowadzonych z terenów Śląska, gdzie zgrupowano wojska Grupy Armii Południe pod dowództwem generała Gerda von Rundstedta. Bezpośrednio z terenów Dolnego Śląska nacierała 10. Armia dowodzona przez generała Johannesa Blaskowitza. Ponadto z dolnośląskich lotnisk operowały samoloty Luftwaffe wykonujące loty bojowe nad Polską. Ciężar obrony polskiej części Górnego Śląska spoczywał na Armii Kraków dowodzonej przez generała Antoniego Szyllinga. Wojska niemieckie szybko posuwały się do przodu i już 4 września został zajęty cały Górny Śląsk.

17 września 1939 roku w kościele pw. św. Marcina na Ostrowie Tumskim we Wrocławiu odprawiono ostatnią mszę w języku polskim.

Podobnie jak w przypadku poprzedniej wojny, również i tym razem niemiecka ludność Śląska przyjęła z entuzjazmem wybuch wojny. Zagarnięte tereny Górnego Śląska zostały włączone do prowincji śląskiej, którą następnie znowu podzielono na dwie części – prowincję dolnośląską z siedzibą we Wrocławiu i górnośląską z siedzibą w Katowicach. Szybko, bo już jesienią 1939 roku, na Dolnym Śląsku pojawiły się pierwsze transporty z jeńcami wojennymi i robotnikami przymusowymi z Polski, których zatrudniano w zakładach przemysłowych i gospodarstwach rolnych. Równie szybko mieszkańcy Dolnego Śląska odczuli na własnej skórze skutki wojny. Pojawiły się pierwsze problemy z dostępem do podstawowych artykułów, w tym żywności, która już wkrótce musiała być reglamentowana.

W sierpniu 1940 roku powstał obóz koncentracyjny Gross-Rosen w Rogoźnicy, początkowo jako filia KL Sachsenhausen. Pierwszych więźniów obozu wykorzystywano do pracy w miejscowym kamieniołomie granitu.

Również w sierpniu 1940 roku na Dolny Śląsk spadły pierwsze alianckie bomby. W nocy z 13 na 14 sierpnia samoloty RAFu zrzuciły bomby na zakłady budowy wagonów Wumag w Zgorzelcu. Natomiast w nocy z 26 na 27 sierpnia jeden samolot RAFu zrzucił bomby w okolicach Dworca Świebodzkiego we Wrocławiu. Naloty te miały charakter incydentalny i odwetowy, w związku z toczącą się wówczas bitwą o Anglię. Nie wyrządziły one większych szkód, ale były swoistą zapowiedzą tego, co już wkrótce miało spotkać kilka z dolnośląskich miast.

W maju 1941 roku obóz Gross-Rosen stał się samodzielnym obozem koncentracyjnym. Oprócz obozu macierzystego w Rogoźnicy zakładano również liczne filie (podobozy), których ilość szacuje się na ok. 100. Przez KL Gross-Rosen przeszło ok. 125 tys. więźniów, z czego 40 tys. zmarło.

Zasadnicza zmiana nastrojów ludności Dolnego Śląska nastąpiła w 1941 i 1942 roku. Początkowy entuzjazm i euforię, związane z pierwszymi zwycięstwami, zastąpił strach i obawa o losy wojny. Prawdziwym szokiem dla społeczeństwa był widok powracających z frontu wschodniego rannych żołnierzy. Coraz więcej mężczyzn było powoływanych do służby wojskowej, przez co brakowało rąk do pracy. Problem ten próbowano rozwiązać ściąganiem coraz większej ilości robotników przymusowych. Pogorszyła się również sytuacja z dostępem do podstawowych produktów.

W czerwcu 1942 roku Gestapo rozbiło we Wrocławiu polską organizację konspiracyjną o nazwie „Olimp”. W skład organizacji wchodzili m.in. członkowie miejscowej Polonii i polscy robotnicy przymusowi. Wcześniej na terenie Dolnego Śląska swoją siatkę wywiadowczą posiadał Związek Walki Zbrojnej (przemianowany w 1942 roku na Armię Krajową).

W 1943 roku w obawie przed alianckimi nalotami nasilił się proces przenoszenia produkcji zbrojeniowej z zachodnich terenów Niemiec w głąb Rzeszy. W tamtym czasie Dolny Śląsk wciąż uważany był za bezpieczny region, oddalony od głównego teatru działań wojennych. Na Dolnym Śląsku ulokowano ok. 200 mniejszych i większych zakładów produkujących na potrzeby wojska. Większość z nich wytwarzała tylko drobne elementy, części i podzespoły, które później wysyłane były do dalszego montażu. Przenoszone zakłady były często lokowane w prowizorycznych miejscach np. na potrzeby produkcji zbrojeniowej przekształcano liczne zakłady lniarskie.

Na jesień 1943 roku ruszyła budowa kompleksu „Riese” w Górach Sowich. Zakrojone na szeroką skalę prace budowlane obejmowały również wydrążenie podziemnych kompleksów w Masywie Włodarza w okolicach Walimia i Głuszycy. Prace objęły również przebudowę Zamku Książ. Budowa podziemi, przynajmniej w początkowych planach, miała być przeznaczona pod nową Kwaterę Główną Hitlera (FHQ). Prawdopodobnie impulsem do budowy nowej kwatery były niepowodzenia na froncie wschodnim. Klęska na łuku kurskim i posuwająca się do przodu Armia Czerwona, mogły już wkrótce zagrozić dotychczasowej kwaterze wodza III Rzeszy w Prusach Wschodnich. W ramach budowy kompleksu „Riese” powstało 7 podziemnych kompleksów w Górach Sowich i na Pogórzu Wałbrzyskim.

Na przełomie listopada i grudnia 1943 roku odbyła się w Teheranie konferencja tzw. Wielkiej Trójki. Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt i Józef Stalin obradowali na temat kształtu powojennego świata. Była to jedna z trzech konferencji, na której alianci mieli ustalić światowy porządek po zakończeniu wojny. Jednym z poruszanych tematów były granice przyszłej Polski. Utrata Kresów Wschodnich na rzecz Związku Radzieckiego wydawała się przesądzona. Wszyscy zgodzili się, że Polska powinna otrzymać nowe ziemie na zachodzie kosztem pokonanych Niemiec, w zamian za utratę wschodnich terenów. Nowa zachodnia granica Polski miała zostać oparta o linię Odry, nie doprecyzowano jednak jak dokładnie miała przebiegać. Jeszcze latem 1944 roku Józef Stalin rozważał wariant oparcia zachodniej granicy Polski o Odrę i Nysę Kłodzką. Ziemia kłodzka, a także pas ziemi od Głubczyc do Raciborza miały przypaść Czechosłowacji. W takim wariancie większa część Dolnego Śląska miała pozostać w Niemczech, a Wrocław stałby się miastem granicznym, podzielonym na część polską i niemiecką.

W kwietniu 1944 roku budowa kompleksu „Riese” w Górach Sowich została przekazana pod kierownictwo Organizacji Todt (OT). Powodem były opóźnienia w realizacji zadania. Dodatkowo, aby przyśpieszyć prace, wsparto je więźniami z KL Gross-Rosen. W tym celu utworzono 13 filii (podobozów) o wspólnej nazwie AL Riese, przez które przeszło ok 13. tys. więźniów. Dodatkowo przy budowie kompleksu „Riese” wykorzystywano jeńców wojennych i robotników przymusowych.

20 lipca 1944 roku dokonano nieudanego zamachu na życie Adolfa Hitlera w Wilczym Szańcu w Prusach Wschodnich. Jednym ze skutków śledztwa prowadzonego przeciwko zamachowcom było odkrycie grupy antyhitlerowskiej opozycji skupionej wokół majątku rodziny von Moltke w Krzyżowej koło Świdnicy. W trakcie śledztwa Gestapo nazwało grupę opozycjonistów mianem „Kręgu z Krzyżowej”. Wśród aresztowanych i straconych konspiratorów był m.in. Helmuth James von Moltke (stryjeczny prawnuk feldmarszałka Helmutha von Moltke).

W sierpniu 1944 roku Wrocław został ogłoszony Twierdzą Wrocław – Festung Breslau. Dolny Śląsk przygotowywał się na wkroczenie Armii Czerwonej. Również inne dolnośląskie miasta zostały ogłoszone twierdzami – Nysa, Brzeg, Oława, Bolesławiec, Legnica, Głogów i Ścinawa. Już w październiku 1944 roku lotnictwo Armii Czerwonej dokonało pierwszego bombardowania Wrocławia.

W styczniu 1945 roku na froncie wschodnim ruszyła nowa sowiecka ofensywa, tzw. ofensywa styczniowa. Na południu wojska 1. Frontu Ukraińskiego, pod dowództwem marszałka Iwana Koniewa, przekroczyły dawną polsko-niemiecką granicę. Tempo ofensywy było duże i już w lutym Sowieci zajęli tereny na prawym brzegu Odry. Spowodowało to popłoch wśród mieszkańców Dolnego Śląska. Z rozkazu gauleitera Dolnego Śląska Karla Hankego rozpoczęto przymusową ewakuację ludności cywilnej Wrocławia, z miasta ewakuowano ok. 700 tys. osób. Ewakuację przeprowadzono w sposób chaotyczny i pośpieszny. Tylko część osób udało się przewieźć pociągami. W większości ludność opuszczała Wrocław pieszo, przy silnych mrozach dochodzących nawet do –20°C. Spowodowało to ogromne straty wśród uciekinierów, w trakcie marszu zginęło ok. 90 tys. osób. W lutym podjęto również decyzję o ewakuacji więźniów obozu macierzystego i podobozów KL Gross-Rosen. Tymczasem Wrocław szykował się do fanatycznej obrony przed Armią Czerwoną. Wyrok na miasto został wydany.

W lutym 1945 roku odbyła się druga konferencja Wielkiej Trójki, tym razem w Jałcie. Sprzymierzeni znowu poruszyli kwestię kształtu powojennej Polski. Podtrzymano wcześniejsze ustalenia dotyczące rekompensaty terytorialnej. Polska miała otrzymać niemieckie ziemie na zachodzie jako zadośćuczynienie za utratę Kresów Wschodnich. Józef Stalin wysunął koncepcję oparcia zachodniej granicy o Odrę i Nysę Łużycką, w takim wariancie większa część Dolnego Śląska przypadłaby Polsce. Pozostali alianci nie chcieli aż tak bardzo wzmacniać Polski kosztem Niemiec. Wciąż nie ustalono wspólnego stanowiska w tej kwestii. Decyzję odłożono na później.

8 lutego 1945 roku rozpoczęła się kolejna ofensywa Armii Czerwonej, tzw. operacja dolnośląska. Wojska 1. Frontu Ukraińskiego ruszyły ze swoich pozycji zajmowanych na prawym brzegu Odry. Pomimo silnego oporu armii niemieckiej Sowieci już 9 lutego zajęli Legnicę, a następnie kolejne miasta m.in. Bolesławiec, Zieloną Górę, Jawor i Strzegom. 12 lutego rozpoczęło się oblężenie Głogowa (Festung Glogau). Ciężar obrony Dolnego Śląska spoczywał na Grupie Armii Środek pod dowództwem generała Ferdinanda Schörnera. Niemcy skoncentrowali swoje siły pancerne w okolicach Świdnicy, próbując nie dopuścić do zablokowania Wrocławia. W nocy z 15 na 16 lutego ostatecznie zamknęło się okrążenie wokół Wrocławia (Festung Breslau). 20 lutego Sowieci przystąpili do ataku na miasto, które przerodziło się w kilkumiesięczne walki i wyniszczające oblężenie. Zaopatrzenie do odciętego miasta dostarczane było za pomocą lotnictwa.

3 marca 1945 roku Wehrmacht przeprowadził kontruderzenie w kierunku na Lubań i Lwówek Śląski. Niemcom udało się odbić z rąk Sowietów częściowo zajęty Lubań i Strzegom. Minister propagandy III Rzeszy Joseph Goebbels rozdmuchał to wydarzenie do niebotycznych rozmiarów, podkreślając sukces niemieckiej armii i przybywając osobiście do Lubania 8 marca, aby wręczyć odznaczenia walczącym żołnierzom. Kontruderzenie to nie zmieniło jednak losów wojny, a nawet sytuacji wojsk niemieckich na Dolnym Śląsku. Na tym etapie front ustabilizował się, a Armia Czerwona skupiła się na zdobyciu Berlina.

1 kwietnia 1945 roku Sowieci zdobyli Festung Glogau. 16 kwietnia rozpoczęła się tzw. operacja berlińska. W ramach ofensywy 2. Armia Wojska Polskiego pod dowództwem generała Karola Świerczewskiego wzięła udział w forsowaniu Nysy Łużyckiej, tzw. operacji łużyckiej. W trakcie jej przebiegu Polacy ponieśli dotkliwe straty.

30 kwietnia 1945 roku Adolf Hitler popełnił samobójstwo w swoim bunkrze w oblężonym Berlinie. Wciąż jeszcze bronił się Wrocław, a spora część Dolnego Śląska pozostawała w rękach Niemców. 6 maja generał Hermann Niehoff, komendant Festung Breslau, podpisał kapitulację Wrocławia. W tym samym dniu z oblężonego miasta samolotem uciekł gauleiter Karl Hanke. 8 maja feldmarszałek Wilhelm Keitel podpisał akt kapitulacji III Rzeszy. Równolegle Armia Czerwona, w ramach tzw. operacji praskiej, wypierała z południowych rejonów Dolnego Śląska uciekające niedobitki niemieckich wojsk. Wojna była zakończona.

Artykuł Historia Dolnego Śląska (Śląska) cz. 4 pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

Historia Dolnego Śląska (Śląska) to cykl pięciu artykułów opisujących dzieje i losy Dolnego Śląska. Więcej informacji na temat artykułów, a także bibliografia, znajduje się pod tym linkiem.

PODROZDZIAŁY:

• Dolny Śląsk w Królestwie Prus (1742–1871 rok)
• Dolny Śląsk w Cesarstwie Niemieckim (1871–1918 rok)

Dolny Śląsk w Królestwie Prus (1742–1871 rok)

Zakończenie I wojny śląskiej oznaczało nowy etap w historii Dolnego Śląska. Król Fryderyk II rychło zaczął wprowadzać w regionie swoje porządki. W pierwszej kolejności wprowadzono nowy pruski system militarny. W regionie na stałe rozlokowano pruskie regimenty, a na ludność nałożono obowiązek werbunkowy. Obciążenia ludności śląskiej z tytułu utrzymania pruskiej armii były nieporównanie większe niż za czasów habsburskich. Fryderyk II podjął również decyzję o rozbudowie systemu fortyfikacji we Wrocławiu, Świdnicy, Głogowie, Brzegu, Kłodzku i Nysie. Od podstaw miała ruszyć budowa nowej twierdzy w Srebrnej Górze.

Włączenie Dolnego Śląska do Królestwa Prus oznaczało również reorganizację administracji. Prusy uzyskały ok. 80% terytorium Śląska plus hrabstwo kłodzkie. Ze zdobytych ziem utworzono prowincję śląską, a miejsce dotychczasowych księstw i wolnych państw stanowych zajęły nowe jednostki administracyjne – powiaty. Hrabstwo kłodzkie, zwane również ziemią kłodzką, zostało na stałe włączone do administracyjnych obszarów prowincji śląskiej. Od tego momentu ziemia kłodzka, będąca historycznie odrębną krainą, stała się poniekąd częścią Dolnego Śląska. Zmiana ta przetrwała przez kolejne wieki, aż do dziś.

Zakończenie I wojny śląskiej nie oznaczało jednak końca zmagań wojennych o Śląsk. W 1744 roku doszło do wybuchu II wojny śląskiej. Fryderyk II zaniepokojony sukcesami Marii Teresy postanowił wkroczyć na terytorium Czech. Szybko jednak wycofał się z powrotem na Śląsk, gdzie przeniosły się również działania wojenne. Do decydującej bitwy doszło pod Dobromierzem 4 czerwca 1745 roku. Na przeciwko siebie stanęły dwie potężne armie liczące po ok. 70 tys. żołnierzy. Pomimo wyrównanych sił bitwa zakończyła się klęską armii austriackiej i wycofaniem Austriaków z powrotem do Czech. Maria Teresa Habsburg ponownie musiała uznać wyższość Hohenzollerna. 25 grudnia 1745 roku podpisano pokój w Dreźnie kończący II wojnę śląską i potwierdzający dotychczasowe zdobycze terytorialne Fryderyka II.

W 1750 roku król Fryderyk II Wielki wydał edykt znoszący obowiązek wychowywania dzieci w wierze katolickiej w przypadku małżeństw mieszanych. Nowe prawo nakazywało wychowywanie syna w wierze ojca, a córki w wierze matki. Nowe regulacje dążyły do równouprawnienia wyznań.

W 1756 roku wybucha III wojna śląska będąca częścią szerszego konfliktu znanego jako wojna siedmioletnia. Działania wojenne rozpoczęły się od wtargnięcia wojsk Fryderyka II do Saksonii. Tym razem wojna toczyła się ze zmiennym szczęściem dla Prusaków. Przeciwko Fryderykowi II zawiązała się silna koalicja składająca się m.in. z Austrii, Saksonii, Francji, Szwecji i Rosji. Koalicjanci zamierzali doprowadzić do rozbioru Królestwa Prus i ukrócenia agresywnej polityki Fryderyka II. W trakcie działań wojennych w 1757 roku Austriacy wkroczyli na teren Dolnego Śląska zdobywając szturmem twierdzę w Świdnicy i zmuszając do kapitulacji załogę Wrocławia. Austriakom udało się odzyskać spory fragment Dolnego Śląska. Ich działaniom sprzyjała postawa ludności śląskiej, która w wielu miejscach nastawiona była antyprusko. Ślązacy obłożeni od kilku lat pruskim ordnungiem, militaryzmem i wysokimi podatkami traktowali wojska Marii Teresy jak wyzwolicieli. Często też dochodziło do dezercji Ślązaków z pruskiej armii.

5 grudnia 1757 roku doszło do bitwy pod Lutynią, w której wojska pruskie (35 tys. żołnierzy) pokonały prawie dwukrotnie liczniejsze siły austriackie pod dowództwem księcia Karola Lotaryńskiego (65 tys. żołnierzy). Austriacy stracili ok. 20 tys. żołnierzy, w tym 13 tys. dostało się do niewoli. Bitwa okazała się ogromnym sukcesem Prusaków. Rozbita armia austriacka wycofała się do Czech. W ciągu kilku kolejnych miesięcy Prusacy odzyskali kontrolę nad Dolnym Śląskiem, łącznie z Wrocławiem i Świdnicą.

Choć działania wojenne zostały na chwilę odsunięte od terytorium Śląska, to wciąż zagrożony był los Królestwa Prus. Od wschodu nadciągała armia rosyjska. Zagrożona była Brandenburgia. W 1759 roku wojska pruskie poniosły dotkliwą klęskę w bitwie pod Kunowicami. Koalicjanci planowali kolejne ofensywy przeciwko Fryderykowi II. Na Dolny Śląsk zostały znowu skierowane wojska austriackie, tym razem pod dowództwem generała Gideona Ernsta von Laudona. 23 czerwca 1760 roku wojska generała Laudona pokonały Prusaków w bitwie pod Kamienną Górą, która przeszła do historii pod nazwą „pruskich Termopili”. 26 lipca została zdobyta szturmem twierdza w Kłodzku. Jeszcze w tym samym miesiącu Austriacy rozpoczęli oblężenie Wrocławia (bezskuteczne). Pochód generała Laudona został zatrzymany dopiero 15 sierpnia w bitwie pod Legnicą, gdzie Fryderyk II zadał poważne straty siłom austriackim.

Wojna wciąż nie była rozstrzygnięta. W rękach austriackich wciąż pozostawało hrabstwo kłodzkie, w którym na dodatek rozlokował się rosyjski korpus generała Czernyszewa. W 1761 roku generał Laudon wykorzystał sprzyjającą okazję i zdobył Świdnicę. Nad Fryderykiem II zawisło widmo totalnej klęski. Szczęście jednak sprzyjało Staremu Frycowi. W styczniu 1762 roku umiera caryca Elżbieta Romanowa. Jej następca Piotr III, a następnie Katarzyna II, wycofali siły rosyjskie z wojny, tym samym znacząco osłabiając koalicję antypruską. Wydarzenie to odwróciło losy wojny i ochrzczone zostało mianem „cudu domu brandenburskiego”. W wojnie wciąż pozostawała jednak Austria. Do ostatecznej bitwy doszło 21 lipca 1762 roku pod Burkatowem i Lutomią. Bitwa ta zakończyła się przegraną wojsk austriackich dowodzonych przez marszałka Leopold von Dauna. Austriacy zostali znowu zmuszeni do odwrotu. W październiku po kilkumiesięcznym oblężeniu – już czwartym w tej wojnie – poddała się Świdnica. Był to ostatni epizod III wojny śląskiej.

12 lutego 1763 roku zawarto pokój w Hubertusburgu, który formalnie zakończył zmagania wojenne. Potwierdził on dotychczasowe ustalenia i zdobycze terytorialne Prusaków, osiągnięte w czasie poprzednich wojen śląskich. Dolny Śląsk wraz z hrabstwem kłodzkim pozostał w Królestwie Prus. W trakcie negocjacji pokojowych języczkiem u wagi stała się kwestia hrabstwa kłodzkiego. Pomimo starań dyplomacji austriackiej ziemia ta pozostała jednak w rękach Prusaków. Tym samym ziemia kłodzka stała się przyczółkiem Fryderyka II wysuniętym w kierunku terytorium Habsburgów, jednocześnie osłaniając Śląsk od strony Czech. Fryderyk II zobowiązał się do ogłoszenia amnestii w stosunku do Ślązaków, którzy opowiedzieli się po stronie austriackiej. Dał również prawo opuszczenia kraju tym, którzy chcieli pozostać pod panowaniem Habsburgów.

Zawarcie pokoju i zakończenie aż trzech wojen śląskich ostatecznie potwierdziło przynależność Dolnego Śląska do państwa Hohenzollernów. Dało to wolną rękę królowi Prus, aby wprowadzić w regionie pruskie porządki. Jednym z nich były zarządzenia germanizacyjne mające na celu upowszechnienie języka niemieckiego wśród nauczycieli i kleru. Przeprowadzono także reformy w celu wprowadzenia powszechnego szkolnictwa. W 1763 roku ludność całego pruskiego Śląska wynosiła 1,44 mln osób, w wyniku wojen śląskich spadła o ok. 20%.

W 1764 roku ruszyła budowa twierdzy w Srebrnej Górze mającej na celu bronienie Przełęczy Srebrnej.

W 1769 roku powołano do życia Wyższy Urząd Górniczy z siedzibą w Złotym Stoku, którą później przeniesiono do Wrocławia. Nowy urząd wprowadził wiele regulacji związanych z działalnością górniczą na terenie Dolnego i Górnego Śląska. Górnictwo zostało formalnie podporządkowane kontroli państwa. Nie zapomniano również o pracownikach, zwolniono z poddaństwa chłopów zatrudnionych w kopalniach i hutach, wprowadzono górnicze ubezpieczenia. Już wkrótce górnictwo miało stać się motorem napędowym gospodarki w wielu miejscach na Śląsku.

W 1775 roku urząd starszego radcy w Urzędzie Budowlanym Śląska objął Carl Gotthard Langhans. Urodzony w Kamiennej Górze Langhans stał się jednym z najsłynniejszych śląskich architektów. Zaprojektował wiele z dolnośląskich kościołów m.in. w Głogowie, Wrocławiu, Dzierżoniowie i Wałbrzychu. Jego najsłynniejszym dziełem była słynna Brama Brandenburska w Berlinie.

W 1776 roku w Wałbrzychu dokonano pierwszej próby koksowania węgla.

W 1776 roku zmarł we Wrocławiu Friedrich Bernhard Werner, autor licznych szkiców i rysunków przedstawiających wygląd ówczesnych miast i ważniejszych obiektów. W swojej monografii poświęconej topografii Śląska uchwycił ok. 740 śląskich miejscowości.

W 1778 roku wybucha wojna o sukcesję bawarską pomiędzy Prusami a Austrią, zwana potocznie wojną kartoflaną. Aby wyżywić zmobilizowane wielkie armie władze pruskie zarządziły sadzenie ziemniaków, których uprawa była dotychczas słabo rozpowszechniona na Dolnym Śląsku. Wojna miała jednak ograniczony charakter i obyło się bez większych starć. W 1779 roku podpisano pokój w Cieszynie.

W 1779 roku dyrektorem Wyższego Urzędu Górniczego został hrabia Friedrich Wilhelm von Reden z Bukowca. Przeszedł on do historii jako świetny organizator, którego działalność znacząco przyczyniła się do rozwoju przemysłu górniczego na terenie całego Śląska.

W 1786 roku umiera bezdzietnie król Prus Fryderyk II Wielki, władzę po nim w królestwie przejmuje jego bratanek Fryderyk Wilhelm II.

W 1789 roku przeprowadzono pierwszy udany lot balonem nad Wrocławiem.

W 1790 roku król Prus Fryderyk Wilhelm II wizytował nowo wybudowane forty: Fort Wilhelma w Górach Bystrzyckich i Fort Karola w Górach Stołowych. Przy okazji odwiedził Szczeliniec Wielki. Po szczycie monarchę oprowadzał sołtys Karłowa Franz Pabel. W tym samym roku Szczeliniec odwiedził niemiecki poeta Johann Wolfgang Goethe. Szczeliniec Wielki stawał się powoli jedną z najpopularniejszych atrakcji turystycznych w regionie.

W 1793 roku doszło we Wrocławiu do rozruchów czeladników krawieckich, które przeszły do historii pod nazwą „rewolucji krawców”. Interweniowało wojsko, które stłumiło rozruchy strzelając do protestantów. W tym samym czasie dochodziło również do buntów tkaczy w rejonach przedsudeckich i antyfeudalnych wystąpień chłopów. Wszyscy protestowali przeciwko wyzyskowi i niekorzystnemu prawu. Wpływ na wystąpienia różnych grup społecznych miały również hasła głoszone w czasie rewolucji francuskiej, które powoli zaczęły docierać do regionu.

W 1796 roku na rzece Strzegomce w Łażanach koło Żarowa wybudowano pierwszy na kontynencie europejskim żelazny drogowy most.

W 1797 roku umiera król Prus Fryderyk Wilhelm II, władzę po nim w królestwie przejmuje jego syn Fryderyk Wilhelm III.

W 1800 roku po Śląsku podróżował John Quincy Adams, ówczesny ambasador Stanów Zjednoczonych w Królestwie Prus, późniejszy szósty prezydent USA. John Q. Adams odwiedził m.in. Szczeliniec Wielki. Swoje wspomnienia z podróży opisał w formie listów pt. „Listy o Śląsku”.

1805 roku przez terytorium Śląska przemaszerowały wojska rosyjskie pod dowództwem marszałka Michaiła Kutuzowa, które spieszyły na pomoc Cesarstwu Austrii. Wspólnie z siłami austriackimi wzięły one udział w przegranej bitwie pod Austerlitz przeciwko wojskom Napoleona Bonapartego.

8 października 1806 roku Prusy zaniepokojone poczynaniami Napoleona wypowiedziały wojnę Francji. W dwóch bitwach pod Jeną i Auerstedt wojska pruskie zostały pobite przez siły Napoleona. Otworzyło to Francji drogę do wkroczenia na terytorium Królestwa Prus. 2 listopada pierwsze oddziały francuskie przekroczyły granice Śląska. Wojska francuskie operujące na terytorium Śląska dowodzone były przez brata Napoleona – księcia Hieronima Bonapartego. 3 grudnia poddała się twierdza w Głogowie, a 6 grudnia rozpoczęło się oblężenie Wrocławia. Po miesięcznym oblężeniu stolica Śląska skapitulowała 7 stycznia 1807 roku. Następnie zostały zdobyte Brzeg i Świdnica. Po zdobyciu Wrocławia książę Hieronim nakazał zburzenie wrocławskich murów miejskich, tak aby miasto nigdy więcej nie mogło się bronić. Ich zburzenie okazało się w przyszłości zbawienne dla rozwoju Wrocławia, który nie mieścił się już w obrębie starych murów.

15 maja 1807 roku doszło do bitwy pod Strugą, w której siły Legii Polsko-Włoskiej (utworzonej przez Napoleona, przemianowanej później na Legię Nadwiślańską) starły się z wycofującymi się wojskami pruskimi. Bitwa okazała się zwycięska dla polskich ułanów. W dalszej fazie konfliktu padły twierdze w Koźlu i Nysie. Oblężenie twierdz w Kłodzku i Srebrnej Górze zostało przerwane przez zawarcie pokoju francusko-pruskiego.

9 lipca 1807 roku podpisano upokarzający dla Prusaków pokój w Tylży. W wyniku zawartego pokoju Królestwo Prus utraciło niektóre zdobycze terytorialne i zostało de facto sprowadzone do roli wasala Francji. Na terenie Śląska miały pozostać oddziały francuskie, aż do spłacenia przez Prusy wysokiej kontrybucji na rzecz Francji. Hohenzollernowie utrzymali władzę, ale cena była bardzo wysoka.

Początkowo ludność Dolnego Śląska z entuzjazmem traktowała obecność Francuzów. Znienawidzone biurokratyczne pruskie rządy nie cieszyły się popularnością, a wielu Ślązaków uważało Prusaków za okupantów jeszcze od czasów wojen śląskich. Prusakom nie pomagały postawy uciemiężonych chłopów feudalnych i mieszczan, którzy liczyli na uwolnienie od pruskich obciążeń. Polska ludność Śląska wykazywała wyraźne postawy profrancuskie. Szybko jednak entuzjastyczne nastroje uległy zmianie. Teraz ludność musiała znosić obciążenia narzucone przez Napoleona i koszty utrzymania stacjonujących francuskich wojsk. Okazało się, że Francuzi nie zamierzają także mieszać się w wewnętrzne sprawy Śląska i zmieniać dotychczasowego ładu społecznego. Znacznemu pogorszeniu uległa sytuacja gospodarcza, panowała drożyzna, która dotknęła przede wszystkim najbiedniejszych. Nastroje społeczne uległy więc diametralnej zmianie, chyląc się ku postawom antyfrancuskim. Wojska francuskie opuściły teren Dolnego Śląska w listopadzie 1808 roku, co zostało przyjęte przez Ślązaków z ulgą.

W takich okolicznościach rząd Królestwa Prus zmuszony był do podjęcia zdecydowanych reform. Celem było zniesienie feudalizmu i przemodelowanie systemu gospodarczo-społecznego. Pierwszym krokiem było wydanie edyktu przez króla Fryderyka Wilhelma III znoszącego poddaństwo chłopów. Znaczne obciążenia z tytułu spłaty kontrybucji doprowadziły to problemów finansowych Prus. Aby ratować budżet w 1810 roku wydano edykt sekularyzacyjny, na mocy którego zostały odebrane majątki kościelne. Przejęte zostały dobra biskupa wrocławskiego, a likwidacji uległo biskupie księstwo nyskie, które istniało aż od 1290 roku. Odebrane zostały ogromne majątki zakonne, dzieła sztuki, zbiory, budynki. Wprowadzono również ustawy mające zreformować gospodarkę. Zniesiono ograniczenia w zakresie handlu i rzemiosła, monopole cechów, liczne przywileje. Niekiedy likwidacji ulegały przywileje funkcjonujące jeszcze od średniowiecza. W miastach wprowadzono prawo wyboru rady miejskiej. Reformy te przeszły pod nazwą reform Steina-Hardenberga, od nazwisk dwóch pruskich ministrów – Karla Augusta von Hardenberg i Heinricha Friedricha Karla vom Stein.

W 1812 roku przez Śląsk przemaszerowały oddziały francuskiej Wielkiej Armii zmierzające na zaplanowaną ofensywę przeciwko Rosji. Na początku 1813 roku król Fryderyk Wilhelm III przeniósł swoją siedzibę do Wrocławia, formalnie wciąż Prusy pozostawały sprzymierzeńcem Francji. W lutym 1813 roku przez Śląsk przeszły niedobitki rozbitej francuskiej Wielkiej Armii ścigane przez rosyjskie jednostki. Tuż za nimi pojawiła się główna rosyjska armia pod dowództwem marszałka Michaiła Kutuzowa, który kilka miesięcy później zmarł w Bolesławcu.

W obliczu klęski Francuzów 17 marca 1813 roku król Fryderyk Wilhelm III wydał we Wrocławiu odezwę „Do mojego ludu” – An Mein Volk. Odezwa skierowana była do Prusaków, Ślązaków, Pomorzan i Litwinów zamieszkujących Królestwo Prus. W odezwie król wzywał do walki z francuskim okupantem, tym samym nawołując do rozpoczęcia wojny wyzwoleńczej. Odezwa wznieciła patriotyczne uczucia w społeczeństwie, które już od dłuższego czasu było nastawione przeciwko Francuzom. Na apel króla entuzjastycznie zareagowali studenci Uniwersytetu Wrocławskiego, którzy masowo zaciągali się do pruskiej armii. W Rogowie Sobóckim sformowano tzw. Korpus Lützowa. Korpus liczył ok. 1000 członków, a 3/4 z nich stanowili studenci. Żołnierze korpusu nosili czarne mundury z czerwonymi wypustkami i złotymi guzikami, które później stały się barwami niemieckiej flagi (również tej współczesnej). We Wrocławiu Fryderyk Wilhelm III ustanowił również najwyższe pruskie (później również niemieckie) odznaczenie wojskowe Żelazny Krzyż – Eisernes Kreuz.

Wojska francuskie ponownie pojawiły się na Dolnym Śląsku w maju 1813 roku. W ich rękach wciąż pozostawała twierdza w Głogowie. Ofensywę Francuzów próbował bezskutecznie powstrzymać marszałek Gebhard von Blücher. 1 czerwca wojska francuskie pod dowództwem Alexandre’a Lauristona wkroczyły do Wrocławia, a 6 czerwca w Pielaszkowicach zawarto czasowe zawieszenie broni. Obie strony wykorzystały chwilową przerwę w walkach, aby wzmocnić swoje siły. Do koalicji antynapoleońskiej przystąpiła Austria. W Żmigrodzie doszło do spotkania dowódców państw koalicji. Na życzenie cara Aleksandra I Romanowa, który wówczas przebywał na Dolnym Śląsku, dowódcą połączonych sił prusko-rosyjskich został marszałek Gebhard von Blücher. W sierpniu zostały wznowione działania wojenne, a do Lwówka Śląskiego przybył na krótko sam cesarz Napoleon Bonaparte. Do walnej bitwy doszło nad Kaczawą 26 sierpnia 1813 roku. Na przeciw siebie stanęły dwie ponad stutysięczne armie – wojska francuskie dowodzone przez marszałka Macdonalda i połączone siły prusko-rosyjskie dowodzone przez Blüchera. Bitwa zakończyła się klęską Francuzów, a o jej przebiegu zdecydowały fatalne warunki atmosferyczne – bitwa rozegrała się w ulewnym deszczu. Do końca sierpnia siły francuskie zostały wyparte z Dolnego Śląska, a w kwietniu 1814 roku skapitulowała francuska załoga twierdzy w Głogowie.

W 1815 roku obradował kongres wiedeński, który ostatecznie zakończył okres wojen napoleońskich. Królestwo Prus wyszło ze zmagań wojennych zwycięsko. Dodatkowo wzmocniło się o nowe zdobycze terytorialne. Saksonia, za opowiedzenie się po stronie francuskiej, utraciła na rzecz Prus 2/3 swojego terytorium, w tym Górne Łużyce, które zostały włączone do prowincji śląskiej. W taki oto sposób do Dolnego Śląska przyłączono aż cztery nowe powiaty: zgorzelecki, lubański i dwa powiaty po zachodniej stronie Nysy Łużyckiej – rozborski (z miastem Rothenburg) i wojerecki (z Hoyerswerdą). Kampanie napoleońskie, jak niemal wszystkie inne wojny, doprowadziły do znacznych strat materialnych i demograficznych. Straty wśród ludności wyniosły ok. 250 tys. osób, co stanowiło 12,5% populacji regionu. Śląsk zamieszkiwało wówczas ponad 2 mln mieszkańców. Część z miast została splądrowana. Czas wojen napoleońskich wpłynął również na zmianę sposobu myślenia ludności. Rozbudzone patriotyczne nastroje sprawiły, że Ślązacy po raz pierwszy poczuli silny związek z Królestwem Prus i monarchią Hohenzollernów. W pewnym sensie dopiero wówczas Śląsk stał się pełnoprawną prowincją Prus.

W 1813 roku Franz Pabel, sołtys Karłowa i twórca trasy turystycznej po Szczelińcu Wielkim, otrzymał od króla Fryderyka Wilhelma III patent przewodnicki. Franz Pabel stał się tym samym pierwszym pełnoprawnym licencjonowanym przewodnikiem górskim. W 1817 roku w Jeleniej Górze powołano pierwszą na świecie organizację zrzeszającą przewodników górskich pod nazwą „Korpus Przewodników Górskich i Tragarzy Lektyk i Bagaży”. Organizacja miała własny statut, ustanawiała stawki przewodnickie, a jej przewodnicy posiadali odznaki i legitymacje. Wszystkie te działania były odzwierciedleniem rosnącego ruchu turystycznego. Powoli rodziła się turystyka we współczesnym tego słowa znaczeniu. Szczeliniec Wielki, Śnieżka, a także całe Karkonosze, przyciągały coraz więcej zaciekawionych podróżników. Na popularność Sudetów wpłynęło również to, że były to jedyne większe góry na terytorium Królestwa Prus.

W 1817 roku wałbrzyski kupiec Alberti uruchomił w Świebodzicach pierwszą na kontynencie europejskim mechaniczną przędzalnię. Rozpoczęło to proces mechanizacji tkactwa na Dolnym Śląsku.

W 1819 roku w Krobielowicach umiera bohater wojen napoleońskich feldmarszałek Gebhard von Blücher. Jego nazwiskiem zostaje nazwany dzisiejszy plac Solny we Wrocławiu – plac Blüchera. W późniejszym czasie na placu Blüchera wybudowano także jego pomnik.

W 1820 roku wykrystalizował się nowy podział administracyjny prowincji śląskiej, który utrzymał się aż do 1919 roku. Całość prowincji składała się z trzech rejencji: wrocławskiej, legnickiej i opolskiej. Rejencje dzieliły się zaś na mniejsze powiaty. Na czele całej prowincji stanął nadprezydent.

W XIX wieku coraz większym powodzeniem cieszyły się dolnośląskie kurorty i uzdrowiska. Wśród nich najbardziej popularne były Cieplice. Dolnośląskie uzdrowiska przyciągały coraz więcej Polaków. W Cieplicach na kuracji przebywała m.in. polska arystokratka Izabela Czartoryska, która swoje wrażenia z podróży po Dolnym Śląsku opisała w książce pt. „Dziennik podróży do Cieplic”. W 1820 roku w Szczawnie-Zdroju zmarł generał Benedykt Łączyński, a w 1826 roku na kuracji w Dusznikach-Zdroju przebywał Fryderyk Chopin.

W 1831 roku król Fryderyk Wilhelm III zakupił w Mysłakowicach posiadłość wraz z pałacem. Monarcha przebudował pałac pod okiem architekta Karla Friedricha Schinkela i przekształcił go w swoją królewską letnią rezydencję. Kotlina Jeleniogórska zaczęła cieszyć się coraz większą popularnością wśród pruskiej arystokracji. Liczyło się nie tylko przebywanie w otoczeniu króla, ale i również romantyczna okolica z górującymi nad kotliną Karkonoszami i Śnieżką. Na fali romantyzmu budowano i przebudowywano pałace wraz z bogatymi założeniami parkowymi.

W 1835 roku w Mieroszowie uruchomiono pierwszą na Śląsku maszynę papierniczą.

W 1837 roku w Mysłakowicach osiedlili się protestanci z Tyrolu (Zillertalczycy), którzy za zgodą króla Fryderyka Wilhelma III wyemigrowali z katolickiego habsburskiego Tyrolu i zamieszkali na Dolnym Śląsku. Zillertalczycy w Mysłakowicach i okolicy wybudowali kilkadziesiąt tyrolskich domów.

W 1840 roku umiera król Prus Fryderyk Wilhelm III, władzę po nim w królestwie przejmuje jego najstarszy syn Fryderyk Wilhelm IV.

21 maja 1842 roku uruchomiono pierwszą na Śląsku linię kolejową na trasie Wrocław-Oława. Trasa liczyła 27 km i była pierwszą częścią budowanej Kolei Górnośląskiej. W 1843 roku przedłużoną ją do Opola. 28 października 1843 roku otwarto kolejną linię kolejową, tym razem z Wrocławia do Świebodzic. Linię kolejową uruchomiono z myślą o transporcie węgla kamiennego z Zagłębia Wałbrzyskiego. W 1853 roku przedłużoną ją do Wałbrzycha. Budowa linii kolejowych na Dolnym Śląsku wpłynęła pozytywnie na rozwój gospodarczy regionu. Oprócz transportu towarów i surowców umożliwiła również przewóz pasażerów.

W czerwcu 1844 roku wybuchło powstanie tkaczy śląskich w Pieszycach i Bielawie. Żyjący w biedzie podsudeccy tkacze nie byli już w stanie dłużej konkurować z nowoczesnymi mechanicznymi tkalniami. Nędza i głód pchnęły ich do wystąpień przeciwko fabrykantom, które szybko zostały krwawo spacyfikowane przez oddziały wojska. Wydarzenia te odbiły się szerokim echem nie tylko w Prusach, ale i całej Europie. Powstanie tkaczy śląskich stało się pół wieku później tematem dramatu pt. „Tkacze” napisanego przez śląskiego noblistę Gerharta Hauptmanna.

W marcu 1848 roku doszło do serii demonstracji i wystąpień we Wrocławiu, które zapoczątkowały Wiosnę Ludów na Śląsku. Wkrótce do Wrocławia dotarły informacje o demonstracjach w Berlinie i Wiedniu, które przeszły do historii pod nazwą rewolucji marcowej. Przez cały Dolny Śląsk przetoczyła się fala protestów i manifestacji. Protestujący domagali się wprowadzenia podstawowych praw obywatelskich, zniesienia cenzury, wolności zgromadzeń i stowarzyszeń, a także polepszenia sytuacji gospodarczej. Chłopi domagali się uwłaszczenia i zniesienia pozostałych powinności feudalnych. Władze ratowały się zapowiedzią wprowadzenia reform i zniesieniem cenzury. W maju 1848 roku przeprowadzono pierwsze wybory parlamentarne w Prusach, wybierano m.in. przedstawicieli do Pruskiego Zgromadzenia Narodowego w Berlinie. Niespokojnie było aż do 1849 roku.

31 stycznia 1850 roku uchwalono ustawę konstytucyjną – Prusy stały się monarchią konstytucyjną, jednakże z nadrzędną rolą króla. Konstytucja znosiła dawne relikty feudalne i wprowadziła równość wszystkich obywateli wobec prawa i obowiązków. W tym samym roku uchwalono ustawę uwłaszczającą chłopów.

W 1855 roku korespondent Dziennika Warszawskiego donosił o wciąż istniejących śladach polskości we Wrocławiu. W swoich relacjach pisał – „Nasz Wrocław jest dziś miastem całkiem niemieckim, w niektórych rzeczach zachowuje jeszcze piętno polskie. Mało sklepów gdzie obok napisu niemieckiego nie masz polskiego. Prawda, że polszczyzna tutejsza niewykwintna, że kresek i ogoneczków w niej zupełnie nie masz, że sposób wyrażania się nieraz nie tyle dziwnym, ile trudnym do rozwiązania, np. Magasin stroiow i Anlonie M., Paiazdy do sprzedaniia, Fabrika czekolati pod 7 electorami, Modne ubiory mąskie wyrabiają się jak najlepiei, Handel zelaza lanego itp.”. Szacuje się, że pod koniec XIX wieku we Wrocławiu żyło ok. 10 tys. Polaków.

W 1861 roku umiera król Prus Fryderyk Wilhelm IV, władzę po nim w królestwie przejmuje jego młodszy brat Wilhelm I Hohenzollern. W 1862 roku premierem Prus zostaje Otto von Bismarck.

W 1864 roku we Wrocławiu został pochowany wrocławianin Ferdinand Lassalle, działacz socjalistyczny, założyciel pierwszej partii robotniczej w Prusach (Powszechnego Niemieckiego Związku Robotników).

W 1866 roku wybucha wojna prusko-austriacka. Tym razem działania wojenne nie objęły Śląska. Wojna szybko zakończyła się zwycięstwem Prus. Wygrany konflikt był kolejnym krokiem umożliwiającym w przyszłości zjednoczenie Niemiec pod przewodnictwem Królestwa Prus.

W 1869 roku na Jańskiej Górze wybudowano pierwszą w historii wieżę Bismarcka. Budowa wieży kosztowała 18 tys. marek. Wkrótce zaczęto stawiać kolejne wieże i kolumny na cześć żelaznego kanclerza, również poza granicami kraju. W sumie wybudowano ich ok. 240.

W 1869 roku przez Zagłębie Wałbrzyskie przetoczyła się seria górniczych strajków. Górnicy domagali się podwyżek, polepszenia warunków pracy i uznania założonych przez nich związków zawodowych.

W 1870 roku wybucha wojna francusko-pruska. Wojna zakończyła się spektakularną klęską Francji i zawieszeniem broni w 1871 roku. Francja została zmuszona do oddania Alzacji i części Lotaryngii, a także do zapłaty wysokiej kontrybucji. Droga do zjednoczenia Niemiec została otwarta. 18 stycznia 1871 roku w Pałacu Wersalskim proklamowano powstanie Cesarstwa Niemieckiego, tzw. II Rzeszy. Zjednoczenie Niemiec stało się faktem, choć bez udziału Austrii. W nowym państwie wiodącą rolę miały odgrywać Prusy, a dotychczasowy król pruski Wilhelm I Hohenzollern otrzymał tytuł cesarza niemieckiego. Pierwszym kanclerzem II Rzeszy został mianowany Otto von Bismarck.

Dolny Śląsk w Cesarstwie Niemieckim (1871–1918 rok)

Powstanie Cesarstwa Niemieckiego sprawiło, że Dolny Śląsk znalazł się w trochę innej rzeczywistości. Jako część Królestwa Prus stał się również częścią nowego państwa Niemieckiego. Wciąż jednak na Dolnym Śląsku obowiązywała pruska konstytucja, a państwa wchodzące w skład cesarstwa cieszyły się względną suwerennością. Czas przynależności do cesarstwa przyniósł Dolnemu Śląskowi stabilizację i polepszenie warunków życiowych zwykłych mieszkańców. Z jednej strony włączenie Dolnego Śląska do zjednoczonych Niemiec było szansą na rozwój gospodarczy regionu. Z drugiej strony, biorąc pod uwagę terytorium całego Cesarstwa Niemieckiego, Dolny Śląsk stał się peryferyjnym regionem nowego państwa. Natomiast pozytywnym efektem wygranej wojny przez Prusy było wymuszenie na Francji zapłaty olbrzymiej kontrybucji – 5 mln franków w złocie. Pieniądze te zostały przeznaczony na rozwój infrastruktury, budowę budynków, gmachów użyteczności publicznej itp.

W 1877 roku we Wrocławiu uruchomiono pierwszą linię tramwajów konnych tzw. omnibusów. W 1879 roku ukończono budowę pierwszej nitki tunelu pod Małym Wołowcem w Górach Wałbrzyskich, o rekordowej długości 1560 m. Budowa linii kolejowej na trasie od Wałbrzycha do Kłodzka wymagała wydrążenia aż kilku tuneli.

W 1880 roku w Jeleniej Górze powołano do życia Towarzystwo Karkonoskie – Riesengebirgsverein (RGV). Była to pierwsza organizacja turystyczna po śląskiej stronie Sudetów. Wkrótce w innych częściach Sudetów zaczęły powstawać podobne organizacje. Były one odpowiedzą na rosnące zainteresowanie turystyką górską i krajoznawstwem. Działalność towarzystw wpłynęła niezwykle pozytywnie na rozwój turystyki. Ich członkowie znakowali szlaki turystyczne, inicjowali budowy schronisk górskich, wież widokowych, prowadzili działalność wydawniczą itp.

W 1881 roku we Wrocławiu zainstalowano pierwszą na Śląsku centralę telefoniczną.

W 1888 roku umiera cesarz Wilhelm I Hohenzollern, a władzę po nim w Cesarstwie Niemieckim przejmuje jego syn Fryderyk III Hohenzollern. Umiera on jednak na raka krtani jeszcze w tym samym roku, a nowym cesarzem zostaje jego syn Wilhelm II Hohenzollern.

W 1891 roku w Krzyżowej koło Świdnicy w swoim majątku został pochowany feldmarszałek Helmuth von Moltke. Jako szef sztabu zmodernizował on pruską armię i przystosował do prowadzenia wojny w nowych warunkach. Uważany był za autora sukcesów pruskiej armii m.in. w wojnie z Austrią i Francją.

W 1893 roku we Wrocławiu uruchomiono pierwszą na Śląsku linię tramwajów elektrycznych.

W lipcu 1897 roku doszło do największej powodzi w historii Śląska. Największy opad deszczu miał miejsce w Karkonoszach i Górach Izerskich. Pozalewanych zostało wiele śląskich miejscowości m.in. Jelenia Góra, Kowary, Wleń, Piechowice. Straty było ogromne. Katastrofalna powódź była impulsem do wdrożenia w Sudetach ambitnego programu przeciwpowodziowego, którego jednym z elementów była budowa licznych zapór wodnych i sztucznych zbiorników, m.in. w Leśnej, Pilchowicach i Zagórzu Śląskim. Realizacja odważnych przedsięwzięć budowlanych była możliwa dzięki środkom uzyskanym z francuskiej kontrybucji.

W 1900 roku swoją działalność rozpoczęło pierwsze obserwatorium meteorologiczne na Śnieżce. Choć na Śnieżce dokonywano już wcześniej pomiarów, to nowo wybudowany budynek przeznaczony był specjalnie do tego celu.

Na przełomie XIX i XX wieku głównym centrum przemysłowym i finansowym Dolnego Śląska stał się Wrocław. Na tle regionu gospodarczo wyróżniał się również Sudecki Okręg Przemysłowy, w skład którego wchodziły powiaty: wałbrzyski, noworudzki, dzierżoniowski, świdnicki, kłodzki i strzegomski. Pod względem produkcji i zatrudnienia na pierwszym miejscu plasował się przemysł włókienniczy. Jednym z negatywnych zjawisk występujących w tamtym czasie był tzw. Ostflucht, czyli ucieczka zarobkowa mieszkańców wschodnich regionów cesarstwa na zachód. Pomimo gwałtownej industrializacji i rozwoju gospodarczego wciąż robotnik w Berlinie zarabiał ponad dwa razy więcej niż we Wrocławiu. W wielu miejscach następował również odpływ ludności z terenów wiejskich do miast i obszarów bardziej uprzemysłowionych.

W 1908 roku we Wrocławiu wprowadzono całkowity zakaz handlu na ulicach. Z wrocławskich ulic i rynku zniknęły liczne stragany i kramy kupieckie, które nie pasowały już do nowoczesnego i prężnie rozwijającego się miasta. Zakaz zniósł kilkusetletni zwyczaj handlu na wrocławskim rynku. W zamian dla kupców miasto wybudowało dwie nowoczesne hale targowe, jedną przy ul. Kolejowej (już nieistniejąca), a drugą przy ul. Piaskowej.

W 1912 roku ukończono budowę drugiej nitki tunelu kolejowego pod Małym Wołowcem. Druga wydrążona rura osiągnęła długość 1601 m. W momencie pisania tego artykułu tunel pod Małym Wołowcem pozostaje najdłuższym tunelem kolejowym we współczesnych granicach Polski.

W 1912 roku Nagrodę Nobla otrzymał Gerhart Hauptmann, urodzony w Szczawnie-Zdroju wybitny pisarz i dramaturg. Od 1891 roku Hauptmann mieszkał w Szklarskiej Porębie, skąd później przeprowadził się do Jagniątkowa (dziś część Jeleniej Góry).

20 maja 1913 roku nastąpiło uroczyste otwarcie nowo wybudowanej Hali Stulecia we Wrocławiu. Wykonana z żelbetu i prefabrykatów hala została zaprojektowana przez znanego wrocławskiego architekta Maxa Berga. Budowa hali była związana m.in. z obchodami 100. rocznicy ogłoszenia wojny wyzwoleńczej i wydania odezwy „Do mojego ludu” przez króla Fryderyka Wilhelma III. Stąd nazwa budowli – Hala Stulecia. Wraz z halą otwarto Wystawę Stulecia poświęconą historii i dorobkowi kulturalnemu Śląska.

24 lipca 1914 roku wybuchła I wojna światowa. Wybuch światowego konfliktu na Dolnym Śląsku, podobnie jak w innych częściach Cesarstwa Niemieckiego, został początkowo przyjęty entuzjastycznie. Tym razem działania wojenne nie objęły regionu, ale szybko dały o sobie znać skutki konfliktu. Na ulicach pojawiło się wielu inwalidów wojennych, a także wdów po poległych żołnierzach, gazety zapełniły się nekrologami. Już w pierwszych tygodniach od wybuchu wojny pojawiły się problemy z dostępem do podstawowych artykułów żywnościowych. Przed sklepami ustawiały się długie kolejki. W 1915 roku wprowadzono kartki żywnościowe na takie produkty jak chleb, mąka, mięso, kasza, tłuszcze, mleko czy jarzyny. W 1916 roku brakowało już praktycznie wszystkiego. Brakowało również surowców energetycznych – węgla, koksu, gazu, benzyny. Szybko zrezygnowano z oświetlania ulic, miasta tonęły w ciemnościach. Jednocześnie napływały kolejne fale inwalidów i informacje o kolejnych poległych żołnierzach. W takich warunkach rosły w społeczeństwie nastroje antywojenne, wybuchały strajki.

21 kwietnia 1918 roku nad Sommą został zestrzelony Manfred von Richthofen, as myśliwski niemieckiego lotnictwa, lepiej znany jako Czerwony Baron. Richthofen urodził się we Wrocławiu, a jego rodzinny dom znajdował się w Świdnicy.

9 listopada 1918 roku abdykował cesarz Wilhelm II Hohenzollern. 11 listopada podpisano akt kapitulacji. Wojna była przegrana. Cesarstwo Niemieckie przestało istnieć, narodziła się Republika Weimarska.

Artykuł Historia Dolnego Śląska (Śląska) cz. 3 pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

Historia Dolnego Śląska (Śląska) to cykl pięciu artykułów opisujących dzieje i losy Dolnego Śląska. Więcej informacji na temat artykułów, a także bibliografia, znajduje się pod tym linkiem.

PODROZDZIAŁY:

• Dolny Śląsk w Koronie Królestwa Czech (1392–1526 rok)
• Dolny Śląsk we władaniu Habsburgów (1526–1742 rok)

Dolny Śląsk w Koronie Królestwa Czech (1392–1526 rok)

Po śmierci księżnej Agnieszki ostatnie niezależne księstwo śląskie przeszło całkowicie pod panowanie czeskie. Wciąż jednak w wielu księstwach śląskich rządzili książęta piastowscy, choć już w sposób zależny od króla czeskiego. Śląsk stał się częścią ziem Królestwa Czech, a przez to również stał się częścią Świętego Cesarstwa Rzymskiego tzw. I Rzeszy. Z powodu bliskości terytorialnej odczuwał on skutki wszystkich ważniejszych wydarzeń jakie miały miejsce w Czechach.

W 1398 roku umiera książę brzeski Ludwik I (syn księcia Bolesława III Rozrzutnego). Książę dzięki swojej sprytnej polityce umocnił księstwo i poszerzył jego terytorium. Od króla czeskiego Wacława IV uzyskał zgodę na traktowanie księstwa brzeskiego i legnickiego jako jednej całości, mimo braku połączenia terytorialnego.

W trakcie wielkiej wojny polsko-krzyżackiej, toczącej się w latach 1409–1411, postawa książąt śląskich była zróżnicowana. Część książąt zachowała neutralność, a część poparła stronę krzyżacką. W trakcie bitwy pod Grunwaldem po stronie krzyżackiej wziął udział książę oleśnicki Konrad VII Biały i prawdopodobnie również książę ziębicki Jan. W walkach po stronie krzyżackiej wzięła udział także spora grupa rycerstwa śląskiego. Postawa książąt była jednak niejednoznaczna, np. książę oleśnicki Konrad po bitwie dostał się do niewoli polskiej, a w trakcie kolejnej wojny opowiedział się już po stronie Królestwa Polskiego. W dużej mierze postawa książąt zależała od ich partykularnych interesów i korzyści jakie mogli dla siebie osiągnąć.

6 lipca 1415 roku w Konstancji został spalony na stosie Jan Hus – czeski duchowny, rektor Uniwersytetu Praskiego i reformator Kościoła. Jan Hus za życia powszechnie krytykował postępowanie Kościoła, bogactwo duchowieństwa i wyzysk wiernych. Głosił konieczność powrotu do korzeni chrześcijaństwa, był zwolennikiem udzielania komunii pod dwiema postaciami (chleba i wina). Jan Hus przeszedł również do historii jako obrońca języka czeskiego. Jednocześnie w Królestwie Czech narastały coraz mocniej nastroje antyniemieckie, spowodowane postępującym uciskiem najniższych warstw społecznych, w których wciąż przeważała ludność czeska. Również czeskie mieszczaństwo i rycerstwo coraz częściej było marginalizowane przez postępujące zniemczenie kraju. Jan Hus wyjechał na sobór w Konstancji, gdzie miał bronić swoich poglądów. Pomimo udzielenia mu gwarancji bezpieczeństwa i żelaznego listu przez cesarza Zygmunta Luksemburskiego, Jan Hus został w trakcie soboru pojmany i spalony na stosie jako heretyk. Spowodowało to głębokie oburzenie w czeskim społeczeństwie, które wkrótce przerodziło się w ruch husycki. Wydarzenia w Czechach odbiły się również mocno na losach i historii Dolnego Śląska.

18 sierpnia 1418 roku miała miejsce defenestracja wrocławska. Wzburzony tłum wrocławskich rzemieślników wkroczył do wrocławskiego ratusza i wyrzucił z wieży skompromitowanych rajców. Część z rajców została ścięta na wrocławskim rynku. Od dłuższego czasu władzę we Wrocławiu sprawowała coraz silniejsza rada miejska, która systematycznie poszerzała swoje kompetencje. Defenestracja wrocławska była skutkiem niezadowolenia mieszczan ze sposobu sprawowania władzy w mieście. Po defenestracji wybrali oni nową radę, która rządziła miastem w przez półtora roku.

30 lipca 1419 roku miała miejsce I defenestracja praska. Zwolennicy zamordowanego Jana Husa wzniecili bunt w Pradze, w trakcie którego wyrzucili przez okno Ratusza Nowomiejskiego siedmiu katolickich rajców. Czesi odmówili prawa do tronu czeskiego cesarzowi Zygmuntowi Luksemburskiemu, którego obwiniali za śmierć Jana Husa. Wybucha powstanie husyckie. Wkrótce konflikt między husytami i katolikami rozlał się na cały kraj. Cesarz ogłosił krucjatę przeciwko husytom, która została poparta przez papieża. Początkowo Dolny Śląsk znalazł się poza zasięgiem działań husytów.

W 1420 roku cesarz Zygmunt Luksemburski wkroczył do Wrocławia i ukarał śmiercią 30 buntowników związanych z obaleniem rajców miejskich. Ich odcięte głowy zostały wrzucone do wrzątku, posmarowane smołą i zatknięte na miejskich murach.

W 1421 roku odbył się zjazd książąt śląskich w Grodkowie, którego tematem była obrona Śląska przed husytami. W 1424 roku cesarz Zygmunt Luksemburski zakazuje mieszczanom księstwa wrocławskiego, jaworskiego i świdnickiego zaopatrywania husytów.

W 1425 roku husyci najechali na ziemię kłodzką. Kolejna wyprawa husycka miała miejsce w 1428 roku, kiedy to wojska husyckie pod wodzą Prokopa Wielkiego dotarły aż pod Wrocław, po drodze rozgramiając pod Nysą wojska biskupa wrocławskiego Konrada. Po raz kolejny husyci zaatakowali w 1430 roku, tym razem rozlewając się już po całym Śląsku. Husyci zajęli szereg zamków i mniejszych miast obsadzając je swoimi załogami. W Niemczy rezydował najbardziej znany śląski husyta Piotr Polak. Działaniom husyckim skutecznie opierały się tylko większe miasta (Wrocław, Legnica, Świdnica i Nysa). Niektóre z mniejszych miast same otwierały swoje bramy przed husytami. Część z przestraszonych książąt śląskich postanowiła zawrzeć ugody z husytami, a niektórzy z nich, tak jak książę głogówecki Bolko V, wprost opowiedzieć się po ich stronie. Po przeciwnej stronie znaleźli się m.in. książę oleśnicki Konrad VII Biały, książę raciborski Mikołaj V, a także mieszczanie Wrocławia i Świdnicy. Region pogrążył się w chaosie. Wojujące ze sobą strony dopuszczały się coraz okrutniejszych czynów na swoich przeciwnikach. Za cel husyci obrali sobie również katolickie klasztory m.in. w Lubiążu, Trzebnicy, Henrykowie i Krzeszowie, łupiąc je niemiłosiernie.

W 1433 roku część wojsk husyckich opuściła Dolny Śląsk, udając się na antykrzyżacką wyprawę wspólnie z wojskami polskimi. Okazję tę wykorzystali książęta śląscy, aby odzyskać część utraconych wpływów.

Sytuacja husytów zaczęła się pogarszać również w samych Czechach. W 1434 roku doszło do bitwy pod Lipanami, gdzie starły się ze sobą dwa odłamy husytów. Taboryci i sierotki, reprezentujący radykalne odłamy husytów, zostali rozgromieni przez siły utrakwistów (umiarkowany odłam) i katolików. Spowodowało to odpływ sił husyckich z Dolnego Śląska i zakończenie zmagań wojennych. Wciąż jednak na terenie swojego księstwa rządził książę-husyta Bolko V. W 1436 roku cesarz Zygmunt Luksemburski, już jako uznany król czeski, objął z powrotem rządy w kraju. Przetoczenie się rewolty husyckiej przez obszar Śląska spowodowało jego znaczne spustoszenie. Sam ruch husycki stał się preludium do tego, co miało wydarzyć się już w następnym stuleciu.

W 1437 roku umiera cesarz i zarazem król czeski Zygmunt Luksemburski. Był ostatnim męskim przedstawicielem Luksemburgów. Rozpoczyna się okres zmagań o tron czeski. Początkowo władzę po Zygmuncie Luksemburskim przejął jego zięć Albrecht Habsburg, ale część stanów czeskich na nowego króla wybrała wówczas 11-letniego Kazimierza IV Jagiellończyka, brata króla polskiego Władysława III Jagiellończyka (Warneńczyka). Z tego tytułu w 1438 roku wyruszyła wyprawa polska na Górny Śląsk, ale przebiegła ona bez większych sukcesów, wkrótce więc zawarto porozumienie i unieważniono elekcję Kazimierza Jagiellończyka.

W 1439 roku niespodziewanie umiera król Albrecht Habsburg (tytułował się m.in. królem Czech i Węgier). Władzę na Węgrzech przejął król polski Władysław III Jagiellończyk, a w Czechach prawo do tronu otrzymał urodzony już po śmierci Albrechta jego syn Władysław Pogrobowiec. Władysław III zgłosił swoje pretensje również w kwestii Śląska, co doprowadziło do wybuchu walk pomiędzy stronami popierającymi jedną i drugą opcję.

W 1441 roku miała miejsce śnieżna zima, w trakcie której w Jeleniej Górze pokrywa śnieżna wyniosła 9 m. 6 czerwca 1443 roku we Wrocławiu kronikarze odnotowali trzęsienie ziemi.

W 1443 roku strona polska wysunęła koncepcję małżeństwa króla polskiego Władysława III Jagiellończyka z Anną, córką zmarłego Albrechta Habsburga. W ramach układu Śląsk miał zostać przekazany królowi polskiemu. Pomysł ten nie został jednak zrealizowany i był prawdopodobnie ostatnią próbą odzyskania Śląska.

Jednocześnie rośnie zagrożenie ze strony Imperium Osmańskiego. 10 listopada 1444 roku w trakcie bitwy pod Warną ginie król polski i węgierski Władysław III Jagiellończyk, a połączone siły polsko-węgierskie zostały pobite. Od miejsca swojej śmierci Władysław III otrzymuje przydomek Warneńczyk.

W 1451 roku władzę w Królestwie Czech, jako regent nieletniego Władysław Pogrobowca, przejmuje jeden z przywódców utrakwistów Jerzy z Podiebradów. W 1453 roku na króla Czech zostaje koronowany młodociany Władysław Pogrobowiec, miał wówczas 13 lat.

W 1453 roku we Wrocławiu kaznodzieja Jan Kapistran wygłosił serię płomiennych kazań, w których wzywał do pokuty i odnowy życia religijnego. Jego kazania miały wymowę antyhusycką i antyheretycką. Roznieciło to nastroje dewocyjne w stolicy Śląska. Na stos poszły przedmioty zbytku. Ponadto Jan Kapistran wzywały do krucjaty przeciwko Turkom. Jego kazania zbiegły się w czasie z pogromami ludności żydowskiej. Oprócz Wrocławia miały one miejsce również w Świdnicy, Jaworze, Strzegomiu, Lwówku Śląskim, Dzierżoniowie i Legnicy. Likwidacji uległy liczne gminy żydowskie, a Żydom zakazano osiedlania się m.in. we Wrocławiu i Świdnicy.

W 1454 roku Jerzy z Podiebradów kupił od Wilhelma Kruszyny ziemię kłodzką, a po śmierci księcia ziębickiego Ernesta Opawskiego przejął również księstwo ziębickie. Następnie przekazał ziemię kłodzką i księstwo ziębickie jako lenno swoim synom. W ten sposób synowie Jerzego z Podiebradów stali się jednymi z władców śląskich.

W 1456 roku we Wrocławiu odbył się pierwszy znany na Śląsku proces o czary. Dwie kobiety zostały skazane na śmierć przez utopienie w Odrze.

W 1457 roku umiera niespełna 18-letni król czeski Władysław Pogrobowiec. Czesi na nowego króla wybrali dotychczasowego regenta Jerzego z Podiebradów, ignorując przy tym innych pretendentów do tronu m.in. Kazimierza IV Jagiellończyka. Wybór husyty na króla Czech został przyjęty na Śląsku z mieszanymi odczuciami. Jako pierwszy z książąt złożył mu hołd książę-husyta Bolka V. Pozostali książęta zrobili to dopiero po pewnym czasie. Zdecydowaną postawę przyjął jednak Wrocław, który odmówił złożenia hołdu królowi-husycie.

W 1459 roku Jerzy z Podiebradów wkroczył zbrojnie na Śląsk podporządkowując sobie niechętnych książąt śląskich. Nieugiętą postawę wciąż reprezentował Wrocław. Co prawda atak wojsk królewskich na miasto został odparty, ale król czeski wymusił na wrocławianach zawarcie ugody. Miasto zobowiązało się na złożenia hołdu, lecz zgodnie z ugodą został on odłożony w czasie.

W 1459 roku król Jerzy z Podiebradów przekształcił ziemię kłodzką do rangi niezależnego hrabstwa kłodzkiego.

W 1466 roku papież Paweł II ekskomunikował Jerzego z Podiebradów. Powoli zaczęła słabnąć jego pozycja w samych Czechach, a do głosu zaczęła dochodzić opozycja katolicka. W 1467 roku zawiązała się na Śląsku koalicja antypodiebradzka. W jej skład weszli: książę żagański Baltazar I, książę opolski Mikołaj I, biskup wrocławski i oczywiście Wrocław. Wojska wrocławskie przeprowadziły atak i zajęły Ziębice oraz Ząbkowice Śląskie (pozostające w rękach synów Jerzego). Zwycięstwo okazało się krótkotrwałe, gdyż wkrótce wojska czeskie pokonały wrocławian i odbiły zdobyte miasta.

W 1469 roku czeska opozycja katolicka wybrała na nowego króla Czech Macieja Korwina (króla Węgier). Doprowadziło to do powstania dwukrólewia i wybuchu walk pomiędzy stronami popierającymi Macieja Korwina a stroną pozostającą wierną Jerzemu z Podiebradów. Maciej Korwin szybko zajął Morawy, Łużyce i większą część Śląska. Część książąt śląskich oraz Wrocław złożyła mu hołd. Dolny Śląsk i hrabstwo kłodzkie stały się areną walk pomiędzy konkurującymi ze sobą władcami. Jerzy z Podiebradów, szukając sprzymierzeńców po stronie polskiej, wyznaczył na swojego następcę Władysława II Jagiellończyka – syna króla polskiego Kazimierza IV Jagiellończyka.

Okres walk o tron czeski upłynął na Dolnym Śląsku pod znakiem chaosu. Słabość władzy królewskiej, podział na dwie zwaśnione strony, rywalizujący ze sobą władcy i ciągłe najazdy wojsk czeskich, to wszystko sprawiło, że w regionie zapanował straszliwy zamęt. Dodatkowo na zmagania między władcami nałożyły się lokalne konflikty pomiędzy książętami, którzy chcieli wykorzystać czas rozprężenia do realizacji swoich partykularnych interesów. W tym okresie historii Dolnego Śląska do głosu dochodzą owiani złą sławą tzw. rycerze rabusie – raubritterzy. Trudno jednak dziś stwierdzić ich autentyczność. Czy rzeczywiście mieliśmy do czynienia z rycerzami-bandytami, czy jednak była to tylko wroga propaganda mieszczan wrocławskich skierowana przeciwko rycerstwu popierającego Jerzego z Podiebradów.

W 1471 roku umiera król Jerzy z Podiebradów. Władysław II Jagiellończyk objął rządy jako nowy król czeski, ale nie udało mu się podporządkować Śląska. Z Dolnego Śląska jedynie książę oleśnicki Konrad X Biały złożył mu hołd. Pogłębiło to podziały dwóch zwaśnionych stron – pozostających u boku Macieja Korwina i popierających Władysława Jagiellończyka.

W 1474 roku na Śląsk wyruszyła polsko-czeska wyprawa mająca na celu podporządkowanie niesfornych terenów Jagiellonom. Z Polski wymaszerowała ok. 40-tysięczna armia, która przeszła przez Śląsk i połączyła się z czeskimi wojskami pod Oławą. Następnie połączone siły polsko-czeskie ruszyły na Wrocław. Pomimo kilkukrotnej przewagi liczebnej sprzymierzonym nie udało się pokonać dobrze ufortyfikowanej i przygotowanej do obrony przez Macieja Korwina stolicy Śląska. Podjęto więc rokowania. 15 listopada 1474 roku w Muchoborze Małym (wówczas podwrocławska wieś) odbyło się spotkanie trzech króli: Kazimierza IV Jagiellończyka, Władysława II Jagiellończyka i Macieja Korwina. W wyniku rokowań zawieszono broń i zdecydowano, że Śląsk, Morawy i Łużyce pozostaną przy Macieju Korwinie, natomiast Czechy i hrabstwo kłodzkie pozostaną przy Władysławie Jagiellończyku.

W 1475 roku we Wrocławiu zostały wydrukowane statuty synodalne biskupów wrocławskich, zawierające m.in. modlitwę „Ojcze nasz”, będące najstarszym drukowanym tekstem w języku polskim.

Okres rządów Macieja Korwina na Śląsku to czas rządów silnej ręki, co przyczyniło się do ustabilizowania sytuacji w regionie. Za rządów Macieja Korwina powstał stanowy sejm śląski, będący organem przedstawicielskim księstw śląskich. Maciej Korwin rozpoczął również proces nadawania ziem zaufanym osobom na prawach równych książętom, co zapoczątkowało powstanie tzw. wolnych państw stanowych. Powołał on również dwa odrębne urzędy starosty dla Dolnego i Górnego Śląska. Tym samym formalnie zarysował się podział krainy na dwie części, który znamy już z czasów współczesnych.

W 1478 roku pojawia się informacja o wydobyciu węgla kamiennego w okolicach Nowej Rudy.

W 1479 roku zawarto pokój w Ołomuńcu pomiędzy Maciejem Korwinem a Władysławem II Jagiellończykiem. Potwierdził on ustalenia zawarte w czasie rokowań w Muchoborze Małym. Obaj władcy uznawali wzajemnie swoje tytuły króla Czech.

W 1490 roku umiera król czeski i węgierski Maciej Korwin. Władzę po nim – również na Węgrzech – przejął król Władysław II Jagiellończyk. Nie od razu jednak stany śląskie uznały rządy nowego władcy. Umocnienie swojej pozycji na Śląsku zajęło Jagiellonowi kilka lat.

W 1498 roku niejaki Conrad vom Bergk przeprowadził analizę wód w Lądku, która wykazała obecność siarki, ałunu, soli i miedzi. Bracia Podbieradowicze, zachęceni wynikami badań, podjęli decyzję o budowie zakładu kąpielowego „Jerzy”.

W 1515 roku zawarto układ dynastyczny pomiędzy Jagiellonami a Habsburgami, który w przypadku wygaśnięcia jagiellońskiej linii czesko-węgierskiej otwierał drogę Habsburgom do rządów w Królestwie Czech.

W 1517 roku umiera król czeski i węgierski Władysław II Jagiellończyk. Rządy po nim w Czechach i na Węgrzech przejmuje jego syn Ludwik II Jagiellończyk.

W 1517 roku augustianin Marcin Luter przybił (ogłosił) swoje 95 tez do drzwi kościoła w Wittenberdze. Luter sprzeciwiał się przede wszystkim praktyce sprzedawania odpustów, co było sprzeczne z oficjalną doktryną Kościoła. Wydarzenie to stało się początkiem reformacji. Już w 1518 roku we Wrocławiu wydrukowano pierwsze kazania Lutra, a w 1520 roku po raz pierwszy wygłoszono je publicznie na terenie Śląska. We Wrocławiu pierwsze luterańskie kazanie wygłosił Johann Heß w 1523 roku w kościele św. Marii Magdaleny.

Nauki Lutra bardzo szybko dotarły i rozprzestrzeniły się na terenie Dolnego Śląska, na Górny Śląsk dotarły dopiero kilka lat później. Zaczęły pojawiać się także radykalne odłamy reformacji, anabaptyści w Bystrzycy Kłodzkiej, a na terenie księstwa legnickiego swoje nauki głosił Caspar Schwenckfeld, którego działalność doprowadziła do powstania odłamu tzw. schwenckfeldystów. Część stanów śląskich popierała ruch reformacji widząc w nim szansę na ograniczenie roli Kościoła katolickiego. Już wkrótce reformacja i jej skutki miały znacząco odcisnąć się na historii Dolnego Śląska.

29 sierpnia 1526 roku w bitwie pod Mohaczem ginie król czeski i węgierski Ludwik II Jagiellończyk. Jego ciało po bitwie odnalazł królewski szambelan Ulrich von Czettritz z zamku Nowy Dwór koło Wałbrzycha. Bezpotomna śmierć Jagiellończyka otworzyła drogę do objęcia władzy w Czechach i na Węgrzech przez Ferdynanda I Habsburga. To z pozoru błahe wydarzenie odwróciło losy Europy Środkowej. Beneficjentami śmierci młodego Jagiellona stali się przede wszystkim Habsburgowie, którzy na blisko kolejnych 400 lat mieli decydować o porządku w tej części Europy.

Dolny Śląsk we władaniu Habsburgów (1526–1742 rok)

W 1526 roku nowym królem Czech i Węgier został wybrany Ferdynand I Habsburg. Tymczasem zasadniczym zmianom ulegała struktura władzy na Dolnym Śląsku. W księstwach śląskich z Piastów przetrwała jedynie linia legnicko-brzeska. Z punktu widzenia relacji z monarchą ówczesne księstwa śląskie dzieliły się na dwa rodzaje. Księstwa dziedziczne znajdujące się we władaniu króla czeskiego, w których władzę sprawował wybrany przez króla starosta oraz księstwa lenne, które posiadały własnego władcę. Oprócz księstw dziedzicznych i lennych funkcjonowały także wolne państwa stanowe.

W 1526 roku doszło do rozruchów chłopskich we wsi Stolec koło Ząbkowic Śląskich. Do wystąpień doszło pod wpływem agitacji anabaptystów, rozruchy szybko jednak zostały stłumione.

W 1527 roku książę legnicko-brzeski Fryderyk II podjął nieudaną próbę założenia luterańskiego uniwersytetu w Legnicy.

Pierwsza połowa XVI wieku to wzrost zagrożenia ze strony Imperium Osmańskiego. W 1529 roku Turcy oblegają Wiedeń. Strach przed inwazją turecką dotknął również Dolny Śląsk. Obawiano się, że ziemie rządzone przez Habsburgów staną się celem Imperium Osmańskiego. Rozpoczęto więc gorączkowe przygotowania do obrony – również na Dolnym Śląsku. We Wrocławiu przystąpiono do wzmocnienia fortyfikacji. Rozebrano zabudowania romańskiego opactwa benedyktynów na Ołbinie, ponieważ znajdowało się poza murami miejskimi i obawiano się, że zabudowania opactwa mogą zostać wykorzystane przez atakujących w trakcie oblężenia miasta. Poniekąd decyzja ta była sprowokowana również przez radę miejską, która była już wtedy protestancka. Ponadto Ferdynand I Habsburg nakazał ściąganie podatków potrzebnych na obronę przed Turkami.

W latach 30. XVI wieku jedynym księstwem katolickim na terenie Dolnego Śląska pozostało księstwo biskupie nyskie. W 1535 roku Ferdynand I Habsburg zakazał przyjmowania na Śląsku anabaptystów wygnanych z Moraw i Niemiec.

W 1544 roku została wydana pierwsza (najstarsza) mapa poświęcona w całości tylko Śląskowi. Autorem mapy był niemiecki kartograf Sebastian Münster. Najstarsza mapa Śląska znalazła się wśród innych map opisujących ówczesny znany XVI-wieczny świat w dziele pt. Cosmographia. Więcej na temat mapy można przeczytać w tym artykule.

W 1545 roku księstwo świdnicko-jaworskie uzyskało przywilej swobodnego uprawiania rzemiosła tkackiego we wsiach. Złamało to monopol cechów i doprowadziło do rozwoju tkactwa na Przedgórzu Sudeckim.

W 1546 roku w Rzeszy wybuchła wojna szmalkaldzka pomiędzy katolickim cesarzem Karolem V Habsburgiem a protestanckim Związkiem Szmalkaldzkim. Wojna wystawiła na próbę lojalność protestanckich książąt śląskich, choć żaden z nich nie poparł związku, ich sympatie były skierowane jednak ku protestantom.

W 1547 roku umiera książę legnicko-brzeski Fryderyk II, najpotężniejszy z ówczesnych książąt rządzących na Śląsku. Po jego śmierci linia legnicko-brzeska podupadła, a księstwo zostało podzielone między synów.

W 1555 roku zawarto w Augsburgu pokój kończący wojny religijne w Rzeszy. W ramach zawartego pokoju przyjęto zasadę Cuius regio, eius religio – czyja władza, tego religia. Przyjęta zasada oznaczała, że wyznanie władcy będzie domyślną religią dla jego poddanych, niezależnie od woli cesarza. Dawało to wolność wyznania, ale tylko władcom. W praktyce poddani musieli dostosować się albo zmienić miejsce zamieszkania. Nie wróżyło to dobrze protestanckiej ludności zamieszkującej dziedziczne księstwa śląskie, które podlegały katolickim Habsburgom.

W 1558 roku umiera cesarz Karol V Habsburg. Po jego śmierci tytuł Świętego Cesarza Rzymskiego przypadł Ferdynandowi I Habsburgowi.

W 1561 roku pojawia się pierwsza wzmianka o kopalni węgla kamiennego w miejscowości Biały Kamień (dziś dzielnica Wałbrzycha). Jest to pierwsza pewna wzmianka o wydobyciu tego surowca w Zagłębiu Wałbrzyskim. Z kolei wydobycie węgla kamiennego zaczęło napędzać przemysł metalowy w Świdnicy i Kłodzku.

W 1561 roku w Nysie została wydana jedna z pierwszych dokładnych map Śląska. Mapa została sporządzona przez kartografa Martina Helwiga. Wielokrotnie powielana i wydawana stała się pierwowzorem późniejszych map Śląska. Więcej na temat mapy można przeczytać w tym artykule.

W 1562 roku powstał aksonometryczny plan Wrocławia autorstwa Barthela Weihnera i jego syna Georga. Więcej na temat planu można przeczytać w tym artykule.

W 1564 roku umiera cesarz, król Czech i Węgier, Ferdynand I Habsburg. Władzę po nim obejmuje jego syn Maksymilian II Habsburg.

W 1565 roku miała miejsce katastrofa górnicza w kopalni złota w Złotym Stoku. Zginęło wówczas 59 górników. W XVI wieku w Złotym Stoku wydobywano rocznie ok. 100 kg złota.

W 1567 roku biskup wrocławski Caspar von Logau założył we Wrocławiu pierwsze na Śląsku seminarium duchowne.

W 1569 roku księstwo ziębickie przeszło pod bezpośrednie panowanie Habsburgów.

W 1576 roku umiera cesarz Maksymilian II Habsburg. Władzę po nim obejmuje jego syn Rudolf II Habsburg.

W 1577 roku ludność całego Śląska liczyła 1 252 445 osób. Szacuje się, że sam obszar Dolnego Śląska zamieszkiwało ok. 807 tys. osób (65% ludności całego regionu). W ówczesnym czasie ludność zamieszkująca region była mieszanką ludności polskiej i niemieckiej. Przyjmuje się, że obszar na prawo od Odry był zamieszkany w większości przez ludność polską z gdzieniegdzie rozsianymi wyspami niemczyzny. Na lewym brzegu Odry, w części środkowowschodniej i północno-zachodniej przeważała ludność mieszana, w zależności od miejsca polska lub niemiecka. W części zachodniej i południowej dominowała ludność niemiecka z wyspami polszczyzny.

Druga połowa XVI wieku przyniosła względny spokój i stabilizację w regionie. Zaowocowało to rozwojem gospodarczym i zwiększeniem ludności. Do architektury i sztuki wkroczyły mocno nowe trendy. Dzięki zasobności książąt i mecenatowi biskupów wrocławskich pojawiają się wspaniałe dzieła doby renesansu. Najlepszym przykładem jest zamek w Brzegu z okazałym renesansowym portalem bramnym, przebudowany przez księcia brzeskiego Jerzego II. Przebudowie i modernizacji uległo wiele ze śląskich zamków m.in. w Głogowie, Legnicy, Bolkowie, Grodźcu czy Zagórzu Śląskim. Zagrożenie ze strony Turków sprawiło, że wokół miast powstały fortyfikacje w układzie bastionowym m.in. we Wrocławiu, Brzegu i Ząbkowicach Śląskich.

Na początku XVII wieku coraz bardziej nasilała się rywalizacja między katolikami a protestantami. W 1608 roku w Rzeszy zawiązała się Unia Ewangelicka, skupiająca protestanckich książąt niemieckich. Jako przeciwwaga w 1609 roku powstaje Liga Katolicka ciesząca się poparciem cesarza.

W 1612 roku umiera cesarz Rudolf II Habsburg. Władzę po nim obejmuje jego brat Maciej Habsburg.

W 1618 roku wywiązał się z początku niepozorny konflikt o wybudowanie dwóch protestanckich zborów na terenie zakonu benedyktynów w Broumovie i arcybiskupstwa praskiego. W jego wyniku Czesi zwołali w Pradze zgromadzenie protestantów wbrew woli cesarza, a ten wysłał do nich swoich przedstawicieli. 23 maja 1618 roku doszło do II defenestracji praskiej. Trzech cesarskich urzędników wysłanych do Pragi zostało wyrzuconych z okna zamku na Hradczanach przez wzburzonych czeskich protestantów. Czesi zerwali się spod panowania Habsburgów i powołali tymczasowy rząd. Już w lipcu tego samego roku stany śląskie udzieliły im poparcia. Wybucha wojna trzydziestoletnia, która do historii Dolnego Śląska przeszła jako najbardziej niszczycielski konflikt w dziejach regionu.

W 1619 roku umiera cesarz Maciej Habsburg, a jego miejsce zajął Ferdynand II Habsburg. Przejęcie władzy przez ultrakatolickiego Ferdynanda II tylko zaostrzyło już istniejący konflikt. Czechy, Moraw i Śląsk nie uznały rządów Ferdynanda II i na swojego władcę wybrały Fryderyka V Wittelsbacha (jednego z przywódców Unii Ewangelickiej), który utrzymał się tylko przez zimę 1619/1620.

8 sierpnia 1620 roku protestanccy powstańcy ponieśli klęskę w czasie bitwy na Białej Górze koło Pragi. Rozpoczyna się okres katolickich represji w Czechach.

W 1621 roku zawarto tzw. akord drezdeński pomiędzy cesarzem Ferdynandem II a stanami śląskimi. Cesarz ograniczył represje wobec niekatolików na Śląsku i zgodził się na amnestię, a w zamian strona śląska zobowiązała się do zapłacenia kontrybucji w wysokości 300 tys. guldenów. Nie wszyscy jednak złożyli broń. Względny pokój na Śląsku, choć z nasilającymi się represjami Habsburgów, trwał do momentu wkroczenia na Górny Śląsk w 1626 roku wojsk protestanckich pod dowództwem Ernesta Mansfelda. Dzięki szybkiej akcji wojsk cesarskich, które wkroczyły na Dolny Śląsk dowodzone przez Albrechta von Wallensteina, wojska protestanckie nie zajęły tej części regionu. W zamian za zasługi w 1627 roku cesarz Ferdynand II sprzedał Wallensteinowi księstwo żagańskie. Po tych wydarzeniach na Dolnym Śląsku wzmogły się represje na protestantach, przybierając wręcz formę kontrreformacyjną. Powoli nakręcała się spirala nienawiści i przemocy. Cesarz w praktyce odrzucił zawarty wcześniej akord drezdeński.

W 1630 roku do wojny trzydziestoletniej przystąpiła Szwecja pod wodzą króla Gustawa II Adolfa, który mienił się obrońcą protestantów. W 1632 roku wojska szwedzkie, wspierane przez siły saskie i brandenburskie, wkroczyły na Dolny Śląsk i szybko wyparły wojska cesarskie. W 1633 roku wojska cesarskie dowodzone przez Albrechta von Wallensteina i Jana Ulryka von Schaffgotscha zaczęły odzyskiwać utracone tereny. Na tym etapie wojna toczyła się ze zmiennym szczęściem dla obu stron. Raz po raz przetaczające się armie przez teren Dolnego Śląska doprowadzały do jego dewastacji i zniszczenia. Szczególnie dotknięta została ludność cywilna, która oprócz znoszenia licznych rabunków i napaści, musiała również ponosić koszty utrzymania stacjonujących wojsk. Nadmiar złego w 1633 roku wybuchła epidemia dżumy, która w wielu miejscach zdziesiątkowała ludność śląską.

W 1634 roku Albrecht von Wallenstein został oskarżony o spisek przeciwko Habsburgom i skrytobójczo zamordowany przez cesarskich wysłanników. Wraz z nim o zdradę został również oskarżony śląski dowódca Jan Ulryk von Schaffgotsch, który został pojmany i ostatecznie ścięty w Ratyzbonie w 1635 roku.

W 1635 roku podpisano pokój w Pradze, którego efektem było wycofanie oddziałów saskich ze Śląska. W międzyczasie w 1637 roku umiera cesarz Ferdynand II Habsburg, władzę po nim przejął Ferdynand III Habsburg. W 1639 roku wojska szwedzkie ponownie wkroczyły na teren Śląska, a wojska cesarskie znowu musiały odzyskiwać utracone tereny. Ponowny atak Szwedów miał miejsce w 1642 roku, tym razem pod dowództwem generała Lennarta Torstenssona. Wojska cesarskie zostały rozbite w bitwie pod Marcinowicami i Szczepanowem. Szwedzi znowu opanowali niemal cały Śląsk, a to znowu sprowokowało ściągnięci na pomoc większych sił cesarskich. Tym razem wojsk szwedzkich nie udało się wyprzeć z całego terytorium Śląska, aż do zakończenia wojny.

24 października 1648 roku na terytorium Westfalii został podpisany tzw. pokój westfalski, kończący 30 lat zmagań wojennych pomiędzy katolikami i protestantami. W wyniku wojny Habsburgowie utracili swoją dominującą pozycję w Rzeszy. Choć zachowali Śląsk dla siebie, to musieli zgodzić się na pewne ustępstwa na rzecz śląskich protestantów, m.in. wyrazili zgodę na budowę trzech protestanckich świątyń na terenie dziedzicznych księstw tzw. kościołów pokoju w Świdnicy, Jaworze i Głogowie. Cesarz musiał również zgodzić się na wolność wyznania (ale nie kultu), nawet na ziemiach bezpośrednio mu podległych.

Historia Dolnego Śląska zapamiętała wojnę trzydziestoletnią jako jeden z najczarniejszych rozdziałów w dziejach regionu. Bilans wojny był tragiczny. Wielokrotnie przetaczające się przez teren Dolnego Śląska armie spustoszyły region. Wiele z miast podupadło, jedynie Wrocław dzięki swoim fortyfikacjom obronił się przed zniszczeniem, ale za to znacznie osłabł gospodarczo. Wiele z mniejszych miejscowości i wiosek zostało całkowicie opuszczonych. Ludność w obawie przed kolejnymi najazdami szukała schronienia w lasach w głębi Sudetów. Uciekinierzy założyli w górach wiele nowych osad np. Gross-Iser w Górach Izerskich. Szacuje się, że liczba ludności spadła o ok. 1/3. Odrabianie strat wojny trzydziestoletniej trwało przez następny wiek.

W 1651 roku odbył się w Nysie proces 42 kobiet oskarżonych o czary. W tamtym czasie również w innych częściach Dolnego Śląska dochodziło do tzw. procesów czarownic. Zjawisko to nasiliło się wskutek wielu lat wojny, kiedy to odżyły różnego rodzaju zabobony i wiara w czary.

Pomimo, iż Habsburgowie zgodzili się na pewne ustępstwa wobec protestantów, to nie zrezygnowali z planów rekatolizacji swoich ziem. Na Dolnym Śląsku, na ziemiach bezpośrednio im podległym, w drugiej połowie XVII wieku prowadzili zdecydowaną politykę antyprotestancką. Choć panowała wolność wyznania, to zakazane było publiczne praktykowanie kultu. Zabronione było odprawianie nabożeństw w domach, a także budowa nowych świątyń (z wyjątkiem kościołów pokoju). Wiele z dotychczasowych protestanckich kościołów zostało przejętych przez katolików. Sprawiło to, iż część protestanckiej ludności korzystała z tzw. kościołów granicznych, położonych na terenach nieobjętych zakazem. Niekiedy nabożeństwa odprawiane były w tajemnicy w górach pod gołym niebem. Ponadto ludność protestancka była w wielu miejscach dyskryminowana. Ważniejsze stanowiska w kraju były przydzielane wyłącznie katolikom, dzieci z małżeństw mieszanych musiały wychowywać się w wierze katolickiej, obowiązywał zakaz drukowania i używania książek protestanckich itd. Pomimo tych wszystkich działań Habsburgom nie udało się całkowicie wyeliminować protestantów z terenów Dolnego Śląska.

W 1657 roku umiera cesarz Ferdynand III Habsburg, a władzę po nim przejmuje jego syn Leopold I Habsburg.

W 1660 roku w Lubiążu zamieszkał Michael Willmann, najsłynniejszy śląski malarz baroku. Willmann realizował zlecenia o tematyce religijnej przede wszystkim na rzecz śląskich klasztorów i kościołów. Jego dziełem są m.in. malowidła w kościele św. Józefa w opactwie cystersów w Krzeszowie.

W 1666 roku umiera Maria Cunitz, pochodząca ze Świdnicy śląska astronom.

W 1675 roku umiera 15-letni książę legnicko-wołowsko-brzeski Jerzy IV Wilhelm. Był ostatnim księciem piastowskim na terenie Śląska. Książę był kalwinem. Jego śmierć zakończyła ostatecznie panowanie Piastów na terenie Dolnego Śląska, a księstwo przepadło na rzecz Habsburgów.

W 1677 roku umiera Angelus Silesius (Anioł Ślązak, a właściwie Johannes Scheffler) mistyk i śląski poeta religijny doby baroku.

W 1681 roku ukończono budowę kaplicy św. Wawrzyńca na Śnieżce. Inicjatorem budowy był hrabia Christoph Leopold von Schaffgotsch, a poświęcenia dokonał opat klasztoru w Krzeszowie Bernard Rosa. Budowa kaplicy na Śnieżce była elementem sporu o Karkonosze pomiędzy Schaffgotschami a Harrachami. Hrabia Schaffgotsch w ten sposób chciał potwierdzić swoje prawa do najwyższego szczytu Sudetów.

W 1687 roku w Cieplicach przebywała Marysieńka Sobieska, królowa Polski i żona króla Jana III Sobieskiego. W śląskim uzdrowisku przebywała wraz z dworem liczącym ok. 1500 osób.

21 października 1702 roku cesarz Leopold I powołał do życia Uniwersytet Wrocławski (wówczas pod nazwą Akademia Leopoldina). Niespełna trzy dekady później ruszyła budowa Gmachu Głównego Uniwersytetu Wrocławskiego.

W 1705 roku umiera cesarz Leopold I Habsburg, a władzę po nim przejmuje jego syn Józef I Habsburg.

1 września 1707 roku zawarto tzw. ugodę altransztadzką pomiędzy królem Szwecji Karolem XII a cesarzem Józefem I Habsburgiem. Cesarz zgodził się na złagodzenie swojej polityki wobec protestantów. Zwrócono im część z wcześniej zabranych kościołów i zezwolono na odprawianie nabożeństw w domach. Ponadto cesarz zgodził się na budowę nowych sześciu ewangelickich kościołów tzw. kościołów łaski, które zostały wybudowane w Jeleniej Górze, Kamiennej Górze, Żaganiu, Kożuchowie, Miliczu i Cieszynie.

W 1711 roku umiera cesarz Józef I Habsburg, a władzę po nim przejmuje jego brat Karol VI Habsburg.

W 1713 roku został ogłoszony cesarski edykt zezwalający na osiedlanie się we Wrocławiu Żydom. Żydzi mogli osiedlać się w stolicy Śląska pod warunkiem wniesienia odpowiedniej opłaty.

W 1740 roku umiera bez męskiego potomka cesarz Karol VI Habsburg, który był ostatnim męskim potomkiem linii Habsburgów. Dzięki wcześniej wydanej tzw. sankcji pragmatycznej tron odziedziczyła jego córka Maria Teresa, z pominięciem córek jego nieżyjącego brata Józefa I Habsburga. Jeszcze za życia Karola VI stany śląskie uznały sankcję pragmatyczną. Uznały ją również sąsiednie państwa. Rychło po śmierci Habsburga okazało się jednak, że nie wszyscy sąsiedzi zaakceptowali objęcie władzy przez Marię Teresę. Swoje pretensje zgłosił król Polski i elektro saski August III Sas oraz elektor bawarski Karol Albert. Wybucha tzw. wojna o sukcesję austriacką.

W tym samym roku tron odziedziczył Fryderyk II Wielki – nowy król Prus. Fryderyk II wykorzystując brak obycia młodziutkiej Marii Teresy i zamieszanie wynikłe z objęcia przez nią tronu, wysunął roszczenia wobec Śląska. 16 grudnia 1740 roku wojska pruskie przekroczyły granicę Śląska nie napotykając większego oporu. Doprowadziło to do wybuchu I wojny śląskiej. W ciągu dwóch miesięcy Prusacy zajęli niemal cały Śląsk. Fryderyk II twierdził obłudnie, że wkracza na Śląsk, aby zabezpieczyć terytorium dla Marii Teresy. Austriacy postanowili przeciwdziałać i ruszyli z odsieczą. 10 kwietnia 1741 roku doszło do bitwy pod Małujowicami, w której wojska austriackie zostały pokonane przez Prusaków pod dowództwem Fryderyka II.

Cesarzowa Maria Teresa, zagrożona przez koalicję francusko-bawarską w wciąż toczącej się wojnie o sukcesję austriacką, postanowiła zawrzeć pokój z Prusami. 11 czerwca 1742 roku zawarto we Wrocławiu pokój, w którym Prusy uzyskały aż 80% terytorium Śląska wraz z hrabstwem kłodzkim. W rękach Habsburgów pozostało jedynie księstwo cieszyńskie, południowe części księstwa karniowskiego, opawskiego i kawałek nyskiego. Włączenie Śląska do Królestwa Prus stało się faktem. Ustalona wówczas granica pomiędzy Prusakami i Austriakami przetrwała bez większych zmian do dziś. Maria Teresa do końca życia nie pogodziła się z utratą Śląska.

Artykuł Historia Dolnego Śląska (Śląska) cz. 2 pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

Historia Dolnego Śląska (Śląska) to cykl pięciu artykułów opisujących dzieje i losy Dolnego Śląska. Więcej informacji na temat artykułów, a także bibliografia, znajduje się pod tym linkiem.

PODROZDZIAŁY:

• Prahistoria – Najdawniejsze dzieje Śląska
• Przedpiastowska historia Śląska
• Dolny Śląsk (Śląsk) w państwie Piastów (990–1138 rok)
• Dolny Śląsk w okresie rozbicia dzielnicowego (1138–1289 rok)
• Dolny Śląsk między Królestwem Czech a Królestwem Polski (1289–1392 rok)

Prahistoria – Najdawniejsze dzieje Śląska

Pierwsze ślady człowieka na Dolnym Śląsku pochodzą z paleolitu (starsza epoka kamienia) sprzed 500 tys. lat. Zostały odnalezione w Trzebnicy, gdzie na stokach Winnej Góry odkryto wyroby krzemienne wykonane przez Homo erectus (człowieka wyprostowanego). Są to najstarsze ślady człowieka znalezione na terenie całego Śląska. W tamtym okresie pobyt człowieka na tych terenach nie miał charakteru ciągłego, czego przyczyną były okresowe zmiany klimatu i kolejne zlodowacenia. Przed stałym zasiedleniem Śląska tereny te były na przemian zasiedlane i opuszczane przez ludzi.

Z wczesnego mezolitu (środkowa epoka kamienia) pochodzą najstarsze odnalezione szczątki ludzkie na terenie Śląska. Zostały odnalezione na stanowisku w Krępnicy w Borach Dolnośląskich. Odnalezione fragmenty kości (być może pochodzące z pochówku ciałopalnego) datowane są na ok. 9000 lat.

W neolicie (młodsza epoka kamienia) po raz pierwszy na Śląsku pojawia się uprawa jadalnych roślin, a także udomowione zostały niektóre ze zwierząt. Pojawia się również wyrób ceramiki. Ludność przeszła do osiadłego trybu życia. Okres ten wiązany jest także z aktywnością na Śląsku kultury ceramiki wstęgowej i pucharów dzwonowatych.

Od XIV wieku p.n.e. na terenie Dolnego Śląsk występowała ludność tzw. kultury łużyckiej. Ludność ta wytwarzała broń i narzędzia z brązu, a od VIII wieku p.n.e. także z żelaza. Zajmowała się uprawą roli, w mniejszym stopniu hodowlą. Ich cechą charakterystyczną była kremacja zwłok i wkładanie do grobu urn z prochami. Jedno z największych cmentarzysk kultury łużyckiej odnaleziono w Domasławiu pod Wrocławiem. Upadek kultury łużyckiej nastąpił w V wieku p.n.e. i wiązany jest z napływem ludów z północy lub z najazdem plemion Scytów (groty strzał Scytów odnalezione zostały na Ślęży).

Od IV wieku p.n.e. Śląsk dostaje się pod wpływy Celtów, którzy osiedlili się na terenach sąsiednich Czech i Moraw. Celtowie przywędrowali na współczesne południowe tereny Polski przedostając się z południa przez Bramę Morawską, będącą najdogodniejszym przejściem między Karpatami a Sudetami. Na Dolnym Śląsku ich obecność wiązana jest najczęściej z okolicami Wrocławia i Ślęży. Celtowie koegzystowali i wymieszali się z lokalną ludnością i dali impuls do rozwoju cywilizacyjnego śląskich ziem, zwłaszcza w zakresie metalurgii. Niektórzy ich działalność wiążą z powstaniem słynnych starożytnych rzeźb kultowych na Masywie Ślęży (Niedźwiedź, Panna z rybą, Mnich). Obecność Celtów na Śląsku zanikła w II wieku p.n.e., co wiązane jest z aktywnością plemion germańskich.

Zamieszkująca wówczas Śląsk „barbarzyńska” ludność utrzymywała liczne kontakty z Rzymianami, czego dowodem jest odnajdywanie np. rzymskich monet. Przez terytorium Śląska przebiegał tzw. szlak bursztynowy łączący wybrzeża Bałtyku i Adriatyku. Kwitł handel i wymiana towarów. Dzięki wymianie handlowej z Cesarstwem Rzymskim na początku naszej ery obszar Śląska dostał się w obręb zainteresowań rzymskich geografów. W II wieku n.e. grecki astronom i kartograf Klaudiusz Ptolemeusz o swoim opisie Germanii i Sarmacji wymienia góry „Σούδητα” – Soudeta, które współcześnie utożsamiane są z Sudetami. Według antycznych źródeł Śląsk miał zamieszkiwać wówczas lud Lugiów. Przyjmuje się, że nazwa związek lugijski służyła jako określenie federacji plemion germańskich.

Przedpiastowska historia Śląska

W IV wieku n.e. rozpoczyna się wielka wędrówka ludów. Granice cesarstwa pękły pod naporem germańskich plemion, które szukały nowych przestrzeni do życia. Doprowadziło to również do częściowego wyludnienia Śląska. Szacuje się, że liczba ludności spadła do ok. 25%. Przerwana została wymiana handlowa i zamarła działalność dotychczasowych ośrodków. Dopiero w VI wieku nastąpiło ponowne ożywienie. W miejscu wyludnionych ziem wykrystalizowała się nowa kultura, która utrzymała ciągłość aż do czasów piastowskich – kultura wczesnosłowiańska. Kwestią sporną pozostaje pochodzenie Prasłowian, czy przybyli ze wschodu (teoria allochtoniczna), czy też wyłonili się z pozostałej ludności (teoria autochtoniczna).

Około 843 roku anonimowy mnich zwany Geografem Bawarskim w swoim opisie krajów i regionów z północnej strony Dunaju wymienia plemiona: Ślężan, Dziadoszan, Opolan i Gołęszyców, których tradycyjnie lokalizuje się na terytorium Śląska.

Na początku IX wieku na terenie Moraw i zachodniej Słowacji powstaje państwo wielkomorawskie. Niektórzy badacze uważają, że za czasów panowania Świętopełka (druga połowa IX wieku) swoim zasięgiem objęło również południową część Śląska. Sugerują to niektóre badania archeologicznie np. grodziska na Starym Książu. Z państwem wielkomorawskim wiązane jest również grodzisko w Gilowie (pow. dzierżoniowski), które należy do jednych z największych grodzisk. Państwo wielkomorawskie rozpadło się na początku X wieku.

Na gruzach państwa wielkomorawskiego rodzi się państwowość Czech pod wodzą rodu Przemyślidów. Pod panowanie czeskie przechodzi również obszar Śląska, choć nie wiadomo, kiedy dokładnie to nastąpiło. Czasem podaje się datę 921 rok (data śmierci czeskiego księcia Wratysława I). Istnieje także hipoteza mówiąca o pochodzeniu nazwy Wrocławia (łac. Wratislavia) właśnie od imienia czeskiego księcia Wratysława. Jednakże badania (dendrochronologiczne) prowadzone na Ostrowie Tumskim we Wrocławiu wskazują, że najstarszy gród w tym miejscu powstał dopiero w połowie X wieku. W 973 roku powstaje biskupstwo w Pradze.

Dolny Śląsk (Śląsk) w państwie Piastów (990–1138 rok)

W drugiej połowie X wieku rodzi się państwo polskie Mieszka I, który za żonę obrał sobie Czeszkę Dobrawę z dynastii Przemyślidów, a następnie w 966 roku (ostatnio coraz powszechniej data ta budzi wątpliwości) przyjął chrzest. W latach 80. X wieku dobre stosunki między Polską a Czechami były już przeszłością, co zaowocowało konfliktem. W jego wyniku Śląsk dostał się pod panowanie Mieszka. W 990 roku została zdobyta Niemcza, jako jeden z ostatnich grodów. W celu umocnienia nowej piastowskiej granicy na Śląsku powstają nowe grody, zanikają zaś stare plemienne.

W 1000 roku cesarz Otton III wyrusza na pielgrzymkę do grobu św. Wojciecha w Gnieźnie. Książę Bolesław Chrobry (syn Mieszka I) wyszedł cesarzowi na powitanie na granicy swojego państwa. Tradycyjnie podaje się, że historyczne spotkanie obu władców nastąpiło w Iłowej koło Żagania (woj. lubuskie). Współcześnie przyjmuje się, że był to prawdopodobnie gród Ilua koło Szprotawy. W trakcie spotkania w Gnieźnie, które przeszło do historii pod nazwą zjazdu gnieźnieńskiego, postanowiono m.in. o utworzeniu biskupstwa we Wrocławiu z pierwszym biskupem Janem na czele.

Wkrótce po śmierci Ottona III wybucha wojna polsko-niemiecka, która przetoczyła się również przez teren Śląska. W 1017 roku wojska cesarza Henryka II oblegały gród w Niemczy. Dzięki wytrwałości obrońców gród nie został jednak zdobyty. W 1018 roku podpisano pokój w Budziszynie, na mocy którego Chrobry uzyskał Milsko i Łużyce.

W latach 30. X wieku nastąpił kryzys organizacji kościelnej na terenie Śląska. Do głosu zaczęły znowu dochodzić dawne pogańskie wierzenia, które nie zostały jeszcze całkowicie usunięte przez młode państwo piastowskie. W 1038 lub 1039 roku książę czeski Brzetysław I najechał na Polskę. Jego oddziały dotarły do Gniezna, które zostało splądrowane i zniszczone. W drodze powrotnej książę czeski obsadził swoimi wojskami grody na Śląsku, tym samym odrywając region na kilkanaście lat od państwa polskiego.

Powrót Śląska do państwa polskiego nastąpił ok. 1050 roku za czasów rządów Kazimierza I Odnowiciela. W 1054 roku doszło do zawarcia ugody w Kwedlinburgu pomiędzy Kazimierzem i Brzetysławem, na mocy której Śląsk pozostał w państwie polskim, ale w zamian władca Polski zobowiązał się do opłacania Czechom stałego trybutu. Trybut ten przestał być płacony za czasów rządów Bolesława II Szczodrego (syna Kazimierza Odnowiciela), co znowu doprowadziło do konfliktu z Czechami i księciem Wratysławem II. Po wygnaniu z Polski Bolesława Szczodrego władzę w kraju przejął jego brat Władysław I Herman. Unormował on stosunki z Czechami i w 1080 roku ożenił się z córką Wratysława Judytą, która jako posag wniosła ziemię kłodzką.

Po śmierci króla czeskiego Wratysława II, również i książę Władysław Herman zaprzestał płacenia trybutu, co skutkowało kolejnym czeskim najazdem w 1093 roku. Najazd ten spustoszył Śląsk do tego stopnia, że czeski kronikarz Kosmasa napisał: „na lewym brzegu Odry od Ryczyna do Głogowa, prócz grodu Niemcza, nie został żaden człowiek”. Książę Władysław ponownie był zmuszony do zapłaty trybutu. Wówczas w ramach podziału spornego terytorium, Śląsk przypadł najstarszemu synowi Władysława – Zbigniewowi, a ziemia kłodzka Bolesławowi III Krzywoustemu. Ostatecznie Bolesław Krzywousty w 1100 roku przejął kontrolę również nad całym Śląskiem.

Po śmierci Władysława I Hermana w 1102 roku terytorium państwa podzielone zostało na dwie dzielnice, z czego Śląsk ciągle przypadał Bolesławowi Krzywoustemu. Rychło doszło do konfliktu między braćmi, który zakończył się wygnaniem Zbigniewa. W konflikt wmieszali się również Czesi i Niemcy. W 1108 roku Bolesław szykując się do uderzenia na Czechy – zgodnie z podaniami – miał założyć gród dający początek Jeleniej Górze. Jednakże badania archeologiczne prowadzone na Wzgórzu Krzywoustego, domniemanym miejscu założenia grodu, nie potwierdziły tych podań. W obronie praw starszego brata do dziedzictwa wystąpił król niemiecki Henryk V, organizując w 1109 roku ekspedycję zbrojną do Polski, w czasie której doszło do słynnego oblężenia Głogowa. Jak twierdzi Gall Anonim, zakładnicy oddani przez grodzian w ręce króla, na czas początkowych negocjacji, zostali później wykorzystani jako żywe tarcze przez wojska niemiecko-czeskie w trakcie szturmu na gród. Dzięki zdecydowanej postawie obrońców, wojskom niemiecko-czeskim nie udało się zdobyć grodu i oblężenie zwinięto, ruszając dalej ku Wrocławiowi, z którego zdobywania jednak zrezygnowano. Wyprawa poniosła więc klęskę, a polski książę uzyskał korzystną pozycję w negocjacjach pokojowych.

W 1110 roku Bolesław Krzywousty rozpoczął kampanię przeciwko Czechom, przechodząc przez Sudety i atakując południowych sąsiadów z zaskoczenia. Według podań książę miał przejść wraz ze swoim wojskiem przez wysokie góry, które często utożsamiane są z Karkonoszami. Gall Anonim tak opisał to wydarzenie: „Wojowniczy zatem Bolesław, zebrawszy mnogie rycerstwo, otworzył nową drogę do Czech, w czym może być porównany z Hannibalem. Bolesław, chcąc najechać Czechy, zapuścił się w miejsca grozę budzące, gdzie przedtem nie stanęła ludzka stopa, wszedł niemal prostopadle w górę nie na jeden, lecz więcej niebotycznych szczytów […]”. Jednak z dużym prawdopodobieństwem możemy przypuszczać, że przekroczenie Sudetów nastąpiło w znacznie dogodniejszym miejscu, niż w Karkonoszach, które stanowią ich najwyższe pasmo. Zakończenie walk z Czechami nastąpiło na mocy układu zawartego nad Nysą Kłodzką w 1115 roku.

Chwilowa stabilizacja stosunków polsko-czeskich poprawiła sytuację w regionie. Piotr Włost, najsłynniejszy ówczesny możnowładca śląski i jeden z najbliższych doradców Bolesława Krzywoustego, przeprowadził serię fundacji kościołów i klasztorów m.in. nieistniejącego już opactwa benedyktynów św. Wincentego na Ołbinie i klasztoru dla kanoników regularnych św. Augustyna na Ślęży. Piotr Włost posiadał prawa własności do Ślęży, a ufundowanie tam klasztoru miało położyć kres pogańskiej funkcji góry.

W 1132 roku wybucha ponownie konflikt z Czechami, który zakończył się po kilku latach podpisaniem w 1137 roku pokoju w Kłodzku. W jego wyniku został ustalony ponowny podział spornego terytorium. Śląsk pozostał w Polsce, natomiast ziemia kłodzka (nie będąca historycznie częścią Śląska) i opawska znalazły się w granicach państwa czeskiego. Ponadto Czesi wyrzekli się przynależnego im dawniej trybutu. Wieloletnie wojny z Czechami doprowadziły do spustoszenia obszarów Przedgórza Sudeckiego.

Dolny Śląsk w okresie rozbicia dzielnicowego (1138–1289 rok)

W 1138 roku umiera książę Bolesław III Krzywousty, który w swoim testamencie podzielił państwo na mniejsze dzielnice dla swoich synów. Śląsk stał się dzielnicą dziedziczną najstarszego syna Władysława II Wygnańca. Oprócz Śląska, jako najstarszemu synowi, przysługiwała również dzielnica senioralna m.in. z ziemią krakowską. Śmierć Bolesława Krzywoustego stała się symboliczną datą kolejnego etapu w historii Dolnego Śląska, etapu rozbicia dzielnicowego, podziału na coraz mniejsze części i pojawienia się księstw śląskich.

Wkrótce dochodzi do konfliktu między synami Krzywoustego, ponieważ Władysław II zaczął dążyć do ponownego scalenia Polski, kosztem praw swoich braci do pozostałych dzielnic. Z jego rozkazu został pojmany i oślepiony Piotr Włost, który prawdopodobnie sprzeciwił się działaniom najstarszego syna. Sytuacja stawała się coraz bardziej skomplikowana i ostatecznie Władysław II w 1146 roku uciekł do Niemiec, żeby następnie przy pomocy niemieckiego króla Konrada III powrócić do kraju i spróbować odzyskać wpływy. Jego działania zakończyły się jednak niepowodzeniem, a władzę w śląskiej dzielnicy przejął jego brat Bolesław IV Kędzierzawy.

W 1148 roku legendarny śląski mistrz górniczy Laurentius Angelus odkrył złoża rudy żelaza w okolicach Kowar. Choć data ta budzi wątpliwości, dało to początek górniczej historii Dolnego Śląska.

W 1157 roku cesarz Fryderyk I Barbarossa przeprowadził wyprawę przeciwko Polsce pod hasłem obrony praw Władysława II do tronu. Bolesław Kędzierzawy poniósł klęskę i musiał uznać wyższość cesarza, ale nie zgodził się na powrót starszego brata, który wkrótce i tak umiera. Przełom nastąpił w 1163 roku, kiedy to Bolesław Kędzierzawy zezwolił na powrót do kraju synom Władysława II – Bolesławowi I Wysokiemu i Mieszkowi I Plątonogiemu. Objęli oni wspólnie władzę nad Śląskiem i ziemią lubuską. W 1172 roku Bolesław Wysoki zostaje zmuszony do opuszczenia swojej dzielnicy, aby rok później ponownie powrócić z pomocą Fryderyka Barbarossy.

W 1175 roku książę Bolesław Wysoki ufundował opactwo cystersów w Lubiążu. Wychowany na niemieckim dworze książę stara się przenosić na śląski grunt trendy panujące na zachodzie. Było to zapowiedzią kierunku, jaki wkrótce miał obrać Śląsk na następnych kilka stuleci.

W 1177 roku wybucha kolejny konflikt o władzę senioralną. W jego wyniku ponownie doszło do zmian w podziale terytorium. Większość Śląska, co prawda pozostała we władaniu Bolesława Wysokiego, ale dla Mieszka Plątonogiego wydzielono ostatecznie osobną dzielnicę z ziemią raciborską i cieszyńską wraz z dołączoną do nich ziemią bytomską i oświęcimską, które do tej pory były częścią dzielnicy krakowskiej. Wydzielono również na krótko dzielnicę głogowską dla Konrada (młodszego brata Bolesława i Mieszka), a także dzielnicę opolską dla Jarosława (syna Bolesława). W ten sposób już w ciągu niespełna 40 lat od śmierci Krzywoustego doszło do poważnego rozdrobnienia dzielnicy śląskiej. Coraz mniejsze dzielnice przeistaczają się powoli w samodzielne księstwa.

W 1201 roku umiera Jarosław, a jego dzielnica (księstwo opolskie) trafia z powrotem do dzielnicy jego ojca Bolesława Wysokiego. W tym samym roku umiera również Bolesław Wysoki, a władzę po nim przejmuje jego najstarszy syn Henryk I Brodaty.

W 1202 roku książę Henryk Brodaty ufundował klasztor cysterek w Trzebnicy, z którym związała się jego żona (późniejsza święta) Jadwiga.

W 1202 roku książę Mieszko Plątonogi zajmuje zbrojnie księstwo opolskie i włącza je do swoich dotychczasowych ziem (ziemi raciborskiej, cieszyńskiej, bytomskiej i oświęcimskiej). Powstaje dzielnica, którą możemy nazwać opolsko-raciborską. W ten sposób po raz pierwszy w historii zarysowało się terytorialnie coś, co w przyszłości zostanie nazwane Górnym Śląskiem. Potomkowie Mieszka zaczynają tytułować się książętami opolskimi. Powoli historia Górnego Śląska oddziela się w tym miejscu od Dolnego Śląska.

W 1210 roku książę Henryk Brodaty włączył do swojej dzielnicy utraconą ziemię lubuską.

W pierwszej połowie XIII wieku rozpoczyna się akcja kolonizacyjna na śląskich ziemiach. Na dotychczas niezagospodarowane tereny książę Henryk Brodaty sprowadza osadników z zachodu, głównie z terenów Rzeszy. Osadnicy zakładają nowe wsie, płacą czynsze i przyczyniają się do rozwoju gospodarczego Śląska. Lokowane są pierwsze miasta (na prawie magdeburskim i średzkim) Złotoryja (1211 rok), Lwówek Śląski (1217 rok) i Środa Śląska (1235 rok). Akcję sprowadzania niemieckich kolonizatorów kontynuują kolejni Piastowie Śląscy. Następuję również rozwój górnictwa. Na Dolnym Śląsku zarysowuje się kilka górniczych ośrodków m.in. okolice Złotoryi, Lwówka Śląskiego, Srebrnej Góry i Złotego Stoku. W poszukiwaniu nowych miejsc wydobycia cennych kruszców pomagają sprowadzeni na Śląsk legendarni Walonowie (Walończycy).

W pierwszej połowie XIII wieku pojawiają się na Dolnym Śląsku zakony nowego typu – dominikanie i franciszkanie. Jako pierwsi pojawili się dominikanie, sprowadzeni z Krakowa do Wrocławia w 1226 roku przez biskupa wrocławskiego Wawrzyńca. W latach 30. XIII wieku w stolicy Śląska pojawili się również franciszkanie.

W 1226 roku po raz pierwszy w historii pojawia się wizerunek śląskiego orła – na pieczęci księcia opolskiego Kazimierza I (syna Mieszka Plątonogiego). Więcej na temat historii orła Piastów Śląskich (herbu Śląska) można przeczytać w tym artykule.

W 1227 roku książę Henryk Brodaty ufundował klasztor cystersów w Henrykowie.

W 1230 roku umiera książę opolski Kazimierz I. Jego księstwo opolskie obejmuje opieką (z powodu małoletnich synów zmarłego) książę Henryk Brodaty, który wkrótce po przejęciu kontroli nad innymi dzielnicami rozbitego państwa polskiego staje się najpotężniejszym z żyjących Piastów. Oprócz swojej dziedzicznej dzielnicy Henryk Brodaty zdobywa kontrolę również nad ziemią lubuską, krakowską, sandomierską i lewobrzeżną częścią Wielkopolski, zbliżając się tym samym do scalenia rozbitego kraju. Warto również podkreślić, że za jego panowania dzielnica śląska stała się najbardziej rozwiniętą gospodarczo ze wszystkich dzielnic. Książę Henryk I Brodaty umiera 1238 roku przekazując władzę swojemu synowi Henrykowi II Pobożnemu.

W 1241 roku dochodzi do najazdu mongolskiego na Polskę. Wojska mongolskie po przejściu przez wschodnią część kraju docierają do Dolnego Śląska, gdzie oblegają bezskutecznie gród na Ostrowie Tumskim we Wrocławiu. Do walnej bitwy dochodzi jednak pod Legnicą, gdzie książę Henryk Pobożny zgromadził połączone siły rycerstwa śląskiego, wielkopolskiego, resztek małopolskiego oraz posiłków dostarczonych przez zakony rycerskie (krzyżaków, joannitów i templariuszy). W trakcie walnej bitwy wojska mongolskie rozgromiły połączone siły rycerstwa chrześcijańskiego. W czasie bitwy ginie również sam Henryk Pobożny, któremu według podań Mongołowie odcięli głowę. Po wygranej bitwie wojska mongolskie opuściły region wycofując się na południe. Przedwczesna śmierć Henryka Pobożnego zaprzepaściła szansę na wcześniejsze zjednoczenie państwa polskiego. Samo przejście wojsk mongolskich przez Dolny Śląsk doprowadziło do znacznego spustoszenia regionu.

Po śmierci księcia Henryka II Pobożnego władzę w dzielnicy (księstwie śląskim) przejął jego najstarszy syn Bolesław II Rogatka. W 1242 roku Bolesław Rogatka dokonuje ponownej (prawdopodobnie drugiej) lokacji Wrocławia. Pierwsze miasto zostało doszczętnie zniszczone w czasie niedawnego oblężenia mongolskiego.

24 lutego 1242 roku we Lwówku Śląskim książę Bolesław Rogatka organizuje pierwszy w historii turniej rycerski na Śląsku.

W 1248 roku wybucha konflikt pomiędzy synami zabitego Henryka Pobożnego. Przyczyną konfliktu był podział schedy po ojcu. W jego wyniku dzielnica (dotychczasowe księstwo śląskie) została podzielona na trzy odrębne księstwa: księstwo wrocławskie przypadło Henrykowi III Białemu, księstwo legnickie Bolesławowi II Rogatce, a księstwo głogowskie Konradowi I.

W 1249 roku popadający w długi książę Bolesław Rogatka zastawił ziemię lubuską arcybiskupowi magdeburskiemu. Terytorium to już nigdy nie powróciło w ręce książąt śląskich, a ostatecznie zostało przejęte przez margrabiów brandenburskich.

W drugiej połowie XIII wieku następuje ponowne ożywienie gospodarcze po stagnacji wywołanej przez najazd mongolski. Przyspiesza akcja kolonizacyjna sprowadzania nowych osadników. Osadnictwo na prawie niemieckim doprowadza do powstania licznych nowych wsi i reorganizacji już istniejących. Lokowane są również kolejne nowe miasta, wśród tych dolnośląskich możemy wymienić Brzeg, Dzierżoniów, Legnicę, Oleśnicę, Świdnicę, Oławę, Głogów czy Jelenią Górę. Wraz z rozwojem miast pomału wyłania się nowa warstwa społeczna – klasa mieszczańska. Szacuje się, że wówczas średnio w miastach żyło ponad 110 tys. osób, czyli (w odniesieniu do samego Dolnego Śląska) ok. 27% populacji całego regionu. Do największych ówczesnych miast możemy zaliczyć: Wrocław (13–15 tys.), Legnicę (9–11 tys.), Lwówek Śląski (9–11 tyś.), Głogów (9–10 tys.) i Świdnicę (8–10 tys.). Wrocław urósł więc do rangi nie tylko największego miasta na Śląsku, ale i również jednego z największych miast w środkowej Europie.

W drugiej połowie XIII wieku następuje również wzrost znaczenia Królestwa Czech pod rządami króla Przemysła II Otokara. Piastowie Śląscy powoli dostają się w orbitę czeskich wpływów. Książęta śląscy biorą udział w uroczystościach koronacyjnych w Pradze, a król czeski występuje jako rozjemca w śląskich sporach.

W 1266 roku umiera książę wrocławski Henryk III Biały pozostawiając po sobie małoletniego syna Henryka IV Prawego (Probusa). W 1267 roku papież Klemens IV kanonizuję Jadwigę Śląską, żonę Henryka Brodatego. Jadwiga po śmierci uznana została za patronkę Śląska.

W 1270 roku rządy w księstwie wrocławskim przejmuje już pełnoletni Henryk IV Prawy.

W 1270 roku w tzw. księdze henrykowskiej, sporządzonej w opactwie cystersów w Henrykowie, pojawia się po raz pierwszy w historii zapisane zdanie w języku polskim: „Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai”, czyli „Daj, ać ja pobruszę, a ty poczywaj”, co możemy przetłumaczyć na współczesny język jako „Daj, niech ja pomielę, a ty odpoczywaj”.

W 1273 roku umiera książę głogowski Konrad I, a jego księstwo zostaje podzielone pomiędzy synów. Księstwo głogowskie otrzymał Henryk III Głogowczyk, księstwo żagańskie Przemko I, a księstwo ścinawskie Konrad II Garbaty. Tym samym dochodzi do jeszcze większego rozdrobnienia dawnej dzielnicy śląskiej.

W 1277 roku książę wrocławski Henryk Prawy został uwięziony przez Bolesławę Rogatkę na zamku we Wleniu. Powodem były żądania terytorialne księcia legnickiego. Książę Henryk Prawy w końcu odzyskał wolność, ale utracił 1/6 terytorium swojego księstwa.

W 1278 roku Henryk Prawy na krótko we władanie otrzymał ziemię kłodzką. Jest to jeden z momentów w historii Śląska, kiedy ziemia kłodzka nie będąca historycznie częścią Śląska, staje się dominium władcy śląskiego.

W 1278 roku umiera książę legnicki Bolesław II Rogatka. Jego księstwo zostało podzielone pomiędzy trzech synów. Księstwo legnickie otrzymał Henryk V Gruby, księstwo jaworskie Bolko I Surowy, a księstwo lwóweckie Bernard Zwinny. Podział dzielnicy śląskiej pogłębił się jeszcze bardziej. Bolesław Rogatka przeszedł do historii jako książę o „rogatej duszy”. Jego liczne konflikty z innymi książętami śląskimi, nieustannie toczone wojny i otaczanie się rycerzami wątpliwej renomy sprawiły, że przeszedł on do historii jako książę awanturnik.

18 marca 1281 roku książę lwówecki Bernard Zwinny dokonał na rzecz zakonu joannitów darowizny ziem wraz z ciepłymi źródłami w pobliżu Jeleniej Góry. Rozpoczyna się historia uzdrowiskowych Cieplic. Książę Bernard Zwinny umiera bezdzietnie w 1286 roku, a jego księstwo lwóweckie zostało włączone do księstwa jaworskiego rządzonego przez Bolka Surowego.

W 1289 roku książę bytomski Kazimierz II złożył hołd lenny przyszłemu królowi czeskiemu Wacławowi II. Był to pierwszy hołd złożony władcy Czech przez księcia śląskiego. Zapowiedział on nowy etap w historii Śląska i drogę, jaką już wkrótce mieli obrać pozostali z Piastów Ślaskich.

Dolny Śląsk między Królestwem Czech a Królestwem Polski
(1289–1392 rok)

W latach 80. XIII wieku książę Henryk Prawy rozpoczął starania o zjednoczenie rozbitych ziem polskich i uzyskanie korony królewskiej. Choć książę w swojej walce pozyskał kilku sprzymierzeńców to umiera (prawdopodobnie otruty) w 1290 roku. Ponieważ umarł nie doczekawszy się potomka swoje księstwo przekazał swojemu kuzynowi księciu głogowskiemu Henrykowi Głogowczykowi. Ponadto ziemia kłodzka powróciła do Korony Czeskiej. Dodatkowo jednym z najważniejszych postanowień Henryka Prawego było przyznanie biskupom wrocławskim całkowitej władzy nad ziemią nysko-otmuchowską. W ten sposób terytorium to stało się niezależnym księstwem biskupim. Od tego momentu każdorazowo biskup wrocławski tytułował się również księciem nyskim.

Jednocześnie z postanowieniami testamentu Henryka Prawego nie mogli pogodzić się wrocławscy mieszczanie. Nie dopuścili oni do objęcia władzy przez Henryka Głogowczyka, a w zamian wybrali księcia legnickiego Henryka V Grubego. Doszło do kolejnego konfliktu między śląskimi władcami. W 1291 roku książę Henryk Głogowczyk zajął zbrojnie część spornego terytorium. Henryk Gruby, aby uzyskać w tym konflikcie neutralność swojego brata księcia jaworskiego Bolka I Surowego, przekazał mu południową część księstwa wrocławskiego m.in. ze Świdnicą, Strzegomiem, Kamienną Górą, Dzierżoniowem, Strzelinem i Ziębicami. Był to kolejny z etapów poszerzania władzy i konsolidacji rozbitego śląskiego terytorium przez Bolka Surowego.

W 1292 roku Bolko Surowy sprowadza do Krzeszowa cystersów z Henrykowa, nadając im liczne przywileje ziemskie, stając się jednocześnie fundatorem krzeszowskiego opactwa.

W 1293 roku książę Henryk Głogowczyk porwał i uwięził księcia Henryka Grubego. Po kilku miesiącach przetrzymywania w ciasnej klatce Henryk Gruby zgodził się na kolejne ustępstwa terytorialne na rzecz Henryka Głogowczyka. Niewola odcisnęła się jednak mocno na jego zdrowiu i w 1296 roku Henryk Gruby umiera. Ponieważ książę pozostawił małoletnich synów opiekę nad jego księstwem (księstwo legnickie wraz z pozostałością księstwa wrocławskiego) przejął jego brat książę Bolko Surowy.

W 1300 roku na króla Polski koronował się król czeski Wacław II, który już wcześniej wmieszał się w sprawy rozbitego państwa polskiego. Wcześniej Wacław II opanował Małopolskę i zhołdował sobie dodatkowo księstwa śląskie: opolskie, raciborskie i cieszyńskie.

W 1301 roku umiera książę jaworski – zwany też świdnicko-jaworskim – Bolko I Surowy. Dzięki swojej ambitnej i sprytnej polityce książę skonsolidował znaczny fragment rozbitej dzielnicy śląskiej. U szczytu swojej potęgi kierowane przez niego państwo rozciągało się od Bolesławca aż do Paczkowa. Historia Dolnego Śląska zapamiętała Bolka Surowego jako zdolnego władcę, poszerzającego zasięg swojego księstwa, a przede wszystkim jako budowniczego zamków. Bolko Surowy zbudował i rozbudował znakomitą większość zamków na południowym Dolnym Śląsku m.in. tak znane zamki jak: Książ, Grodno, Rogowiec, Cisy, rozbudował Bolków i wielu innych śląskich warowni. Sam książę tytułował się „Panem na Książu”. Książę Bolko I Surowy został pochowany w ufundowanym przez siebie opactwie cystersów w Krzeszowie. Samo opactwo stało się z czasem nekropolią dla książąt z linii świdnicko-jaworskiej. Po śmierci Bolka Surowego jego księstwo zostało podzielone pomiędzy trzech synów. Księstwo jaworskie otrzymał Henryk I, księstwo świdnickie Bernard Stateczny, a księstwo ziębickie Bolko II.

W 1305 roku umiera król Wacław II. Władzę po nim dziedziczy jego syn Wacław III, ale i on umiera (zamordowany) rok później. Tym samym wygasa dynastia Przemyślidów.

W 1306 roku książę głogowski Henryk III Głogowczyk opanował Wielkopolskę. Henryk Głogowczyk był kolejnym ze śląskich Piastów, który miał aspiracje na zjednoczenie ziem polskich. Książę umiera w 1309 roku pozostawiając po sobie pięciu synów, którzy ostatecznie dzielą miedzy sobą ziemie ojca, zaprzepaszczając szansę na zjednoczenie i doprowadzając do upadku znaczenia księstwa.

W 1310 roku na tronie czeskim zasiada Jan Luksemburski, pierwszy król Czech z dynastii Luksemburgów. Wysuwa on również roszczenia w stosunku do tronu polskiego.

W 1311 roku dochodzi do walk pomiędzy synami nieżyjącego już Henryka Grubego, którzy zaczynają kłócić się o schedę po ojcu. Nastąpił podział ojcowizny na trzy części. Księstwo wrocławskie przypadło Henrykowi VI Dobremu, księstwo legnickie Władysławowi, a księstwo brzeskie Bolesławowi III Rozrzutnemu. Wkrótce Bolesław Rozrzutny zajął księstwo legnickie, tym samym dając początek linii książąt legnicko-brzeskich.

W 1319 roku książę jaworski Henryk I przejmuje na krótko część Górnych Łużyc. Ostatecznie w księstwie jaworskim pozostał Lubań, Leśna oraz zamki Czocha i Świecie.

W 1320 roku w Krakowie na króla Polski koronuje się Władysław I Łokietek. Śląsk znalazł się pomiędzy dwoma rywalizującymi ze sobą królami – Władysławem Łokietkiem i Janem Luksemburskim.

W drugiej i trzeciej dekadzie XIV wieku pogłębił się proces podziału Śląska. Wraz z wymieraniem kolejnych pokoleń Piastów Śląskich, którzy zazwyczaj posiadali po kilku synów pretendujących do spadku, następował jeszcze głębszy podział na coraz drobniejsze księstwa. W latach 1318–1322 doszło do największego rozdrobnienia dawnej dzielnicy śląskiej. Łącznie istniało wówczas 21 księstw: kozielskie, bytomskie, opolskie, raciborskie, niemodlińskie, strzeleckie, cieszyńskie, oświęcimskie, toszeckie, głogowskie, żagańskie, ścinawskie, oleśnickie, namysłowskie, brzesko-legnickie, wrocławskie, świdnickie, jaworskie, ziębickie, a także księstwo opawskie (należące do bocznej linii Przemyślidów) i księstwo biskupie nyskie (należące do biskupów wrocławskich).

Jednocześnie księstwa śląskie coraz mocniej ulegały wpływom króla Jana Luksemburskiego, głównie księstwa górnośląskie. W 1327 roku aż sześć książąt górnośląskich złożyło hołd lenny królowi czeskiemu: książę niemodliński, cieszyński, kozielski, raciborski, oświęcimski i opolski. W tym samym roku książę wrocławski Henryk VI Dobry zapisał królowi czeskiemu swoje księstwo w zamian za opiekę, 1000 grzywien rocznej pensji i dożywotnie władanie ziemią kłodzką. Duży wpływ na decyzję Henryka Dobrego mieli wrocławscy mieszczanie, którzy woleli dostać się pod panowanie potężnego króla czeskiego, niż dopiero co odrodzonego państwa polskiego. Niemałe znaczenia miał również fakt potwierdzenia przez Jana Luksemburskiego przywilejów dla mieszczan wrocławskich. Również król Władysław Łokietek posiadał swoich sprzymierzeńców na Śląsku, jego córka Kunegunda wyszła za mąż za księcia świdnickiego Bernarda Statecznego.

W 1326 roku umiera książę świdnicki Bernard Stateczny, a księstwo po nim przejmuje jego syn Bolko II Mały. Bernard Stateczny przez lata swoich rządów umocnił malutkie księstwo świdnickie.

W 1329 roku pod wpływem presji, obietnic, a nawet gróźb, kolejni książęta śląscy złożyli hołd lenny Janowi Luksemburskiemu: książę oleśnicki, legnicko-brzeski, żagański i ścinawski. Na Dolnym Śląsku niezależne pozostały już tylko cztery księstwa: głogowskie, świdnickie, jaworskie, ziębickie i księstwo biskupie nyskie.

W 1331 roku miała miejsce wyprawa krzyżacko-luksemburska przeciwko Polsce. Wojska czeskie idące z posiłkami dla krzyżaków zostały jednak zatrzymane pod Niemczą przez Bolka II Małego. Dzięki działaniom księcia świdnickiego król Władysław Łokietek pobił osamotnionych krzyżaków w bitwie pod Płowcami. Przy okazji wyprawy Jan Luksemburski postanowił rozliczyć się z księstwem głogowskim, którego dotychczasowy władca książę głogowski Przemko zmarł bezpotomnie, prawdopodobnie otruty. Jan Luksemburski zajął Głogów, a pozostałą część księstwa odkupił od spadkobierców, tym samym księstwo głogowskie zostało włączone do ziem Korony Czeskiej.

W 1333 roku umiera król Polski Władysław I Łokietek, a jego miejsce zajmuje jego syn Kazimierz III Wielki.

W 1335 roku umiera książę wrocławski Henryk VI Dobry. Zgodnie z jego wolą księstwo wrocławskie zostało włączone do ziem Korony Czeskiej.

W 1335 roku król Kazimierz Wielki doprowadził do zawarcia dwóch układów (trenczyńskiego i wyszehradzkiego) z królem Janem Luksemburskim. Król Czech wyrzekł się swoich roszczeń do tronu polskiego, a w zamian król Polski wyrzekł się roszczeń do księstw śląskich już przejętych i zhołdowanych przez Czechów i dodatkowo zobowiązał się do zapłacenia 20 tys. kop praskich groszy odszkodowania.

W 1336 roku książę ziębicki Bolko II, zadłużony i zastraszony zbrojną czeską interwencją, złożył hołd lenny królowi Janowi Luksemburskiemu.

W 1339 roku wybuchł konflikt między królem Janem Luksemburskim a biskupem wrocławskim Nankierem. Konflikt został zażegnany po dwóch latach, a w 1342 roku nowy biskup wrocławski Przecław z Pogorzeli uznał zwierzchnictwo królów czeskich nad księstwem biskupim nyskim. Takim oto sposobem jedynymi niezależnymi księstwami pozostały księstwa świdnickie i jaworskie. Próba zrzucenia zwierzchnictwa czeskiego, jak w przypadku nowego księcia żagańskiego Henryka V Żelaznego, który początkowo nie chciał złożyć hołdu, zakończyły się niepowodzeniem.

W 1339 roku król Kazimierz Wielki wydał tzw. akt krakowski, w którym ponownie zrzekł się roszczeń do zhołdowanych i przejętych już przez króla czeskiego księstw śląskich.

W 1340 roku Legnica jako pierwsze miasto na Śląsku wprowadza ordunki (przepisy) przeciwpożarowe.

W 1344 roku w Pradze zostało utworzone arcybiskupstwo, a pierwszym arcybiskupem praskim został Arnoszt z Pardubic. Arcybiskup Arnoszt wychował się w Kłodzku i został pochowany w kłodzkim kościele pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny.

W 1345 roku wybucha wojna polsko-czeska. Wojska czeskie atakują księstwo świdnickie (sprzymierzone z Kazimierzem Wielkim) i zajmują na krótko Kamienną Górę.

W 1346 roku umiera książę jaworski Henryk I. Książę umiera bezdzietnie, a dzięki wcześniej zawartemu porozumieniu księstwo jaworskie przejmuje jego bratanek książę Bolko II Mały, natomiast dzierżawione miasta Lubań i Leśna powróciły do Górnych Łużyc. Tym samym Bolkowi Małemu udało się zjednoczyć przynajmniej część ziem skonsolidowanych dawniej przez jego dziadka Bolka I Surowego. Książę Bolko II Mały wraz ze swoim księstwem świdnicko-jaworskim pozostał ostatnim niezależnym piastowskim księciem na terenie całego Śląska.

W 1349 roku dochodzi we Wrocławiu i Świdnicy do pogromów ludności żydowskiej.

Szacuje się, że w połowie XIV wieku na całym Śląsku żyło ok. 475 tys. osób, z czego na obszar Dolnego Śląska przypadało 320 tys. osób, czyli ok. 70% populacji całego regionu. Znacząco pogłębił się proces transformacji struktur społecznych związanych z napływem obcych osadników.

W 1350 roku książę Bolko II Mały, pozostający wciąż bez męskiego potomka, doprowadził do zawarcia porozumienia z nowym królem czeskim Karolem IV Luksemburskim. Bolko Mały, w przypadku swojej bezpotomnej śmierci, zobowiązał się przekazać swoje księstwo jako wiano dla swojej bratanicy Anny. Anna natomiast miała wyjść za mąż za Wacława syna króla czeskiego. Jednocześnie Bolko Mały zagwarantował sobie i swojej żonie Agnieszce prawo dożywotniego rządzenia księstwem. Do zaplanowanego ślubu jednak nie doszło, ponieważ Wacław zmarł w 1351 roku. W związku z tym w 1353 roku Karol IV, który niedawno owdowiał, sam postanowił ożenić się z młodziutką Anną.

W 1356 roku król Kazimierz Wielki zrzekł się praw do pozostałych części Śląska.

W 1366 roku pojawia się pierwsza pisemna wzmianka o hucie szkła w Szklarskiej Porębie. W tym samym roku książę Bolko Mały zezwolił na drążenie sztolni w Starym Zdroju (dziś dzielnica Wałbrzycha), co jest prawdopodobnie pierwszą wzmianką o górnictwie węgla kamiennego na Śląsku. W 1367 roku na ratuszu we Wrocławiu zamontowano pierwszy mechaniczny zegar.

W 1368 roku umiera bezdzietnie książę świdnicko-jaworski Bolko II Mały. Po jego śmierci, zgodnie z zawartym układem, rządy w księstwie przejęła jego żona księżna Agnieszka Habsburżanka. Książę Bolko Mały, podobnie jak jego dziadek Bolko Surowy, przeszedł do historii jako sprawny władca. Umocnił on znacznie swoje księstwo, rozbudował wiele zamków, dbał o rozwój gospodarczy. Za jego rządów Świdnica stała się jednym z najważniejszych ośrodków gospodarczych w regionie. Choć rządy po Bolku Małym kontynuowała Agnieszka, to de facto (choć jeszcze nieformalnie) księstwo było już w rękach króla czeskiego.

W 1387 roku we Wrocławiu powstał pierwszy wodociąg.

W 1392 roku umiera księżna Agnieszka. Księstwo świdnicko-jaworskie, jako ostatnie niezależne księstwo śląskie, przeszło formalnie pod panowanie czeskie. Śmierć księżnej Agnieszki stała się symboliczną datą zakończenia tego etapu historii Dolnego Śląska.

Artykuł Historia Dolnego Śląska (Śląska) cz. 1 pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

Historia Zamku Stary Książ

Historia Zamku Stary Książ (niem. Alte Burg, Alte Burg Fürstenstein), tak samo jak jego nazwa, związana jest z głównym Zamkiem Książ. To, co dziś możemy oglądać, to ruiny sztucznego zamku wybudowanego pod koniec XVIII wieku. Budowa Starego Książa rozpoczęła się w roku 1794, a jej zleceniodawcą był hrabia Hans Heinrich VI von Hochberg, będący ówcześnie właścicielem Zamku Książ. Hrabia von Hochberg zlecił zaprojektowanie zamku Christianowi W. Tischbeinowi – artyście związanemu od lat z rodziną Hochbergów. Budowla powstała od razu jako romantyczne pół ruiny, stylizowane na stary gotycki zamek. Było to jednak coś więcej niż tylko kilka ścian, które widzimy dzisiaj. Budowla miała tylko przypominać ruiny. Na samym dole znajdowała się restauracja dla gości. Na pierwszym piętrze zorganizowano zaś salę, w której urządzono małą zbrojownię tzw. salę rycerską. W zamku umieszczono wiele cennych pamiątek i trofeów pochodzących ze zbiorów Hochbergów. Jednym z cenniejszych przedmiotów w zbiorach było łóżko polowe króla Prus Fryderyka Wielkiego, na którym spał w czasie bitwy pod Dobromierzem. Zamek posiadał także swoją własną kaplicę, sypialnię, galerię obrazów, a z jego dziedzińca i punktu widokowego turyści mogli podziwiać okoliczne tereny. Stary Zamek Książ służył Hochbergom do przyjmowania ważnych gości, urządzania przyjęć i zabaw. Był również chętnie odwiedzany przez zwykłych turystów, zwłaszcza kuracjuszy z pobliskiego uzdrowiska Szczawna-Zdroju. Niektórzy powiadają, że budowa Starego Książa miała przyczynić się do odciągnięcia ruchu turystycznego z głównego zamku Hochbergów.

Powszechnie uważa się, że Zamek Stary Książ to tylko pozostałości po XVIII-wiecznych sztucznych ruinach. Ruiny te jednak zostały wybudowane na pozostałościach prawdziwego średniowiecznego zamku, którego budowę datuje się na II połowę XIII wieku. Potwierdziły to badania archeologiczne prowadzone w latach 90. ubiegłego wieku pod kierownictwem Krzysztofa Jaworskiego. Prawdopodobnie szczątki tej pierwszej warowni posłużyły Hochbergom do budowy romantycznych ruin Starego Książa. Co więcej, w toku badań okazało się, że XIII-wieczny zamek został wybudowany na jeszcze starszym założeniu obronnym. Prawdopodobnie wcześniej istniał już w tym miejscu gród datowany na IX–X wiek. Tak więc geneza Starego Książa jest znacznie starsza niż można by przypuszczać. Dobrze widoczne pozostałości wałów tego grodu rozciągają się pomiędzy dwoma drogami prowadzącymi na zamek. Istnieje duże prawdopodobieństwo, że gród ten wznieśli Wielkomorawianie, próbując rozszerzyć swoje wpływy na tę część Sudetów. Dopiero później, pod koniec XIII wieku, został wzniesiony murowany zamek, należący prawdopodobnie do księcia świdnicko-jaworskiego Bolka I Surowego.

Kres historii Starego Książa, przynajmniej takiego jakiego znamy z przedwojennych pocztówek, nastąpił tuż po zakończeniu wojny. W maju 1945 roku zamek został splądrowany przez żołnierzy Armii Czerwonej, a następnie podpalony. Ogień miał zostać wzniecony w celu zatarcia śladów kradzieży, choć mógł zostać zaprószony również przypadkiem. Pożar strawił drewniane fragmenty zamku i jego wyposażenie. Na jedynym zachowanym zdjęciu po pożarze widać, że wciąż jeszcze stoją zamkowe mury. Zapewne musiały one runąć znacznie później, w wyniku oddziaływania warunków atmosferycznych, a także – niestety – w wyniku działalności okolicznych mieszkańców.

Zwiedzanie Zamku Stary Książ

Zamek Stary Książ położony jest na Pogórzu Wałbrzyskim w Książańskim Parku Krajobrazowym. Od głównego Książa – czasem zwanego nowym Książem – oddziela go przełom rzeki Pełcznicy, potocznie nazywanym wąwozem Książa. Dodatkowo zamek znajduje się na terenie rezerwatu przyrody „Przełomy pod Książem koło Wałbrzycha”. Choć dziś Stary Książ jest tylko cieniem dawnej XIX-wiecznej romantycznej ruiny, to wciąż przyciąga ciekawskich turystów. Do zamku można dostać się jedynie piechotą, prowadzi do niego kilka szlaków turystycznych. Wędrówkę można rozpocząć z dzielnicy Szczawienko w Wałbrzychu lub z Pełcznicy w Świebodzicach. Dla odważniejszych turystów istnieje trasa turystyczna łącząca nowy Zamek Książ ze Starym Książem. Przebiega ona mostkami zawieszonymi nad przepaściami wzdłuż Wąwozu Książ, ze względu na jej charakter trasa została ochrzczona „diabelskimi mostkami”. Wejście na zamek jest całkowicie darmowe. Na samym zamku zachowało się niewiele z dawnej romantycznej ruiny, pomimo tego sterczące fragmenty murów wciąż mają swój niezwykły urok. Po przejściu przez dziedziniec zamku na końcu skalnego cypla znajduje się punkt widokowy, z którego widać położony po drugiej stronie nowy Zamek Książ.

Uwaga! Miejsce jest swobodnie dostępne dla turystów w związku z tym nie obowiązują tutaj żadne bilety wstępu ani godziny otwarcia.

Mapa i dojście do Zamku Stary Książ

Artykuł Zamek Stary Książ w Wałbrzychu pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

Historia Zamku Książ

Zamek Książ (niem. Fürstenstein) został wybudowany na skalnym cyplu otoczonym z trzech stron wąwozem (przełomem) rzeki Pełcznicy. Powszechnie budowę zamku przypisuje się księciu świdnicko-jaworskiemu Bolkowi I Surowemu. Po raz pierwszy zamek wzmiankowany był w 1293 roku, jako element tytularny Bolka I – Bolko dei gratia dux Slesie et dominus de Wrstenberc – Bolko z Bożej łaski książę Śląska i pan na Książu. Tytuł „pana na Książu” (pana na Fürstenbergu) był konsekwentnie używany przez kolejnych książąt z linii świdnicko-jaworskiej. Inną sprawą jest to, o który Książ chodziło w tytule – nowy opisywany w tym artykule, czy tzw. Stary Zamek Książ leżący po drugiej stronie wąwozu. Ta kwestia wciąż pozostaje nierozwikłana. Po raz kolejny zamek wzmiankowany był w 1355 roku jako castrum Fürstinberg. Za czasów Bolka II Małego na zamku funkcję burgrabiego pełnił Bernard von Zedlitz. Po śmieci Bolka II i przejściu księstwa do Korony Czeskiej na zamku wielokrotnie zmieniali się właściciele i zarządcy. Warto tu odnotować, że w 1463 roku warownia stała się własnością króla Czech Jerzego z Podiebradów, a ten z kolei obsadził go swoim zaufanym namiestnikiem. W trakcie walk o tron czeski Zamek Książ był kilkukrotnie oblegany przez wojska króla Węgier w Macieja Korwina. W tym czasie Książ należał do Hansa Schellendorfa – stronnika Jerzego z Podiebradów. Ostatecznie zamek został zdobyty w 1482 roku.

Nowa era w historii Zamku Książ rozpoczęła się w 1509 roku, kiedy to zamek wraz z przynależnymi dobrami (3 miasta i 31 wsi) został kupiony za 10 tys. kop praskich groszy przez Konrada I von Hoberga. Hobergowie byli rodem pochodzącym z Miśni, przybyłym na Śląsk pod koniec XIII wieku. Z czasem ród ten zmienił swoje nazwisko na Hohberg, a później na Hochberg. Hochbergowie złotymi zgłoskami zapisali się w historii Książa. Zamek był ich własnością (dobrem dziedzicznym), aż do czasów II wojny światowej. Przez ten czas obiekt był kilkukrotnie przebudowywany. Ważniejsze zmiany miały miejsce w XVII, XVIII i XX wieku. Warto tu wspomnieć o przebudowie w latach 1718–1734 za czasów Konrada Ernsta Maksymiliana. W jej trakcie dobudowano do zamku część barokową z okazałą Salą Maksymiliana, którą dziś możemy podziwiać w czasie zwiedzania zamku. Ostatecznie w wyniku kolejnych przebudów zamek utracił niemalże całkowicie swoje cechy obronne, stając się de facto rezydencją, pałacem.

Współczesny wygląd zamku jest efektem gruntownej ostatniej przebudowy, która miała miejsce na początku XX wieku. Równie istotne były prace budowlane prowadzone przez nazistowską Organizację Todt w latach 1944–1945. Wtedy to znaczna część wnętrz Książa uległa zniszczeniu, a zamkowy skalny cypel, na którym od wieków stoi warownia, został podziurawiony siecią podziemnych korytarzy. Pisząc o współczesnej historii zamku nie sposób nie wspomnieć o ostatnich mieszkańcach i właścicielach Książa – rodzinie von Hochberg. Był nim książę Jan Henryk (Hans Heinrich) XV Hochberg von Pless i jego żona angielka księżna Daisy (właściwie Maria Teresa Oliwia z domu Cornwallis-West). Mieli trzech synów: najstarszego dziedzica fortuny Hansa Heinricha, Aleksandra i najmłodszego Bolka. Niestety ich małżeństwo nie przetrwało próby czasu i pierwszowojennej zawieruchy. Daisy przeszła do historii przede wszystkim jako ciepła i troskliwa osoba, zaangażowana w działalność charytatywną i społeczną. Na zamku mieszkała do 1940 roku, kiedy to została przeniesiona do willi w Wałbrzychu, a sam zamek został wówczas skonfiskowany przez państwo niemieckie.

Zwiedzanie Zamku Książ

Zamek Książ położony jest na obszarze Pogórza Wałbrzyskiego, na terenie Książańskiego Parku Krajobrazowego. Administracyjnie zamek znajduje się na terenie miasta Wałbrzych. Poniżej zamku płynie w wąwozie (przełomie) rzeka Pełcznica, a obszar ten został objęty ochroną prawną w postaci rezerwatu przyrody „Przełomy pod Książem koło Wałbrzycha”. Zamek Książ w Wałbrzychu należy do jednych z najchętniej i najliczniej odwiedzanych atrakcji turystycznych na Dolnym Śląsku. To największy zamek w regionie i trzeci pod względem wielkości w Polsce (po Malborku i Wawelu). Monumentalny i pięknie położony na skalnym cyplu, otoczony przełomem rzeki Pełcznicy. Ponadto Książ był zawsze miejscem owianym tajemnicą, głównie ze względu na swoją drugowojenną historię. To wszystko sprawia, że zamek jest licznie odwiedzany przez turystów. Zamek Książ udostępniony jest do zwiedzania przez cały rok. W sezonie dla turystów otwarte są także książańskie tarasy. Dodatkowo można zakupić bilet łączony, upoważniający do zwiedzania pobliskiej stadniny i palmiarni. W 2018 roku do zwiedzania udostępniono również podziemia zamku, wydrążone w czasie II wojny światowej w ramach projektu Riese. Oferta zwiedzania zamku jest wciąż poszerzana, dlatego należy zawsze sprawdzać aktualne informacje na oficjalnej stronie internetowej.

Aktualne informacje na temat zwiedzania Zamku Książ (godziny otwarcia, cennik, dojazd itp.) dostępne są na stronie:

Uwaga! Ponieważ często w obiektach zmieniają się warunki zwiedzania, godziny otwarcia, cennik itp. polecamy za każdym razem sprawdzać aktualne informacje na stronie www.

Mapa i dojazd do Zamku Książ

Artykuł Zamek Książ w Wałbrzychu pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

Najlepsze atrakcje turystyczne Dolnego Śląska

Lista 10 najlepszych atrakcji turystycznych na terenie województwa dolnośląskiego. 10 miejsc, które warto odwiedzić zwiedzając Dolny Śląsk. Lista ma charakter subiektywny. Na terenie województwa jest dużo ciekawych miejsc wartych odwiedzenia, ja wybrałem tylko 10 głównych atrakcji. Artykuł powstał w formie poradnika dla osób, które chcą po raz pierwszy zwiedzić Dolny Śląsk. Wybierając miejsca kierowałem się kilkoma wytycznymi. Brałem pod uwagę popularność miejsca, jego walory przyrodnicze, historyczne lub architektoniczne, oceny w sieci oraz ofertę skierowaną do możliwie jak najszerszej grupy turystów.

Lista atrakcji turystycznych obejmuje obszar województwa dolnośląskiego, w skład którego wchodzą historyczne tereny Dolnego Śląska, Górnych Łużyc i ziemi kłodzkiej.

1. Rynek we Wrocławiu

Wrocław to historyczna stolica Dolnego Śląska, jak i również całego Śląska. Turystycznym sercem Wrocławia jest jego rynek. To jeden z największych średniowiecznych placów targowych w Europie. Wrocławski rynek ma kształt prostokąta o wymiarach 213 na 178 m, z wewnętrzną środkową zabudową. To najpopularniejsza atrakcja turystyczna Wrocławia i prawdopodobnie również najliczniej odwiedzane miejsce przez turystów na Dolnym Śląsku. Nie ma chyba turysty odwiedzającego to miasto, który nie widziałby wrocławskiego rynku. Na rynku znajduje się wiele zabytkowych kamienic, a w środkowej zabudowie okazały wrocławski Stary Ratusz. Przy rynku funkcjonuje dużo różnego rodzaju restauracji oraz kawiarni. Każdy więc znajdzie coś dla siebie. To również miejsce organizacji imprez masowych, choćby słynnych wrocławskich sylwestrów.

Zwiedzając wrocławski rynek warto udać się do położonego obok kościoła św. Elżbiety, potocznie zwanego kościołem garnizonowym. Na wieży kościoła znajduje się udostępniony dla turystów punkt widokowy z panoramą na Stare Miasto. Natomiast we wnętrzach Starego Ratusza mieści się Muzeum Sztuki Mieszczańskiej. Tuż obok rynku położony jest plac Solny, na którym znajdziemy liczne stoiska z kwiatami. Plac ten został wytyczony w połowie XIII wieku razem z głównym rynkiem. Pod placem Solnym znajduje się również udostępniony do zwiedzania schron przeciwlotniczy z czasów II wojny światowej.

2. Zoo we Wrocławiu

Wrocławskie zoo to kolejne z popularnych miejsc odwiedzanych przez turystów, ale i również przez samych mieszkańców Dolnego Śląska. To najliczniej odwiedzana biletowana atrakcja w regionie, rocznie zoo odwiedza około 1,8 mln gości (dane za 2016 rok). Wrocławskie zoo należy do jednych z najstarszych ogrodów zoologicznych (najstarsze w Polsce), założone zostało jeszcze za czasów pruskich w 1865 roku. Współcześnie w zoo przebywa 12 tys. osobników reprezentujących ponad 1,1 tys. gatunków! Wycieczka do zoo we Wrocławiu to doskonały pomysł na ciepłe wiosenno-letnie dni. Należy jednak pamiętać, że w dni wolne od pracy jest również odwiedzane przez duże ilości zwiedzających.

Rekordy popularności bije także otwarte na terenie zoo w 2014 roku Afrykarium. W ogromnych akwariach prezentowane są różne ekosystemy związane ze środowiskiem wodnym Afryki, stąd z połączenia tych nazw powstało słowo „Afrykarium”. W oceanarium prezentowane są m.in. ekosystemy Morza Czerwonego, Afryki Wschodniej, Kanału Mozambickiego czy dżungli nad rzeką Kongo. Część trasy pokonuje się podwodnymi tunelami. Zwiedzanie Afrykarium to również doskonały pomysł na wycieczkę w czasie gorszej pogody.

3. Zamek Książ w Wałbrzychu

Zamek Książ w Wałbrzychu to jedna z najbardziej popularnych atrakcji turystycznych Dolnego Śląska. To największy zamek na Dolnym Śląsku i trzeci pod względem wielkości zamek w Polsce. Położony jest w Wałbrzychu na Pogórzu Wałbrzyskim. Budowę pierwszego średniowiecznego zamku w tym miejscu przypisuje się pod koniec XIII wieku księciu świdnicko-jaworskiemu Bolkowi I Surowemu. Na początku XVI wieku Zamek Książ stał się własnością pochodzącej z Miśni rodziny Hobergów, którzy później zmienili nazwisko na Hochberg. W czasach Królestwa Prus i Cesarstwa Niemieckiego była to jedna z najbogatszych rodzin w Niemczech. Hochbergowie posiadali Książ aż do 1941 roku. Zamek przez setki lat swojej historii był wielokrotnie przebudowywany. Dziś najbardziej okazałą częścią zamku są barokowe wnętrza dobudowane w XVIII wieku.

Zamek Książ udostępniony jest do zwiedzania przez cały rok. Oprócz zabytkowych wnętrz zamku można również zwiedzać Mauzoleum Hochbergów, stadninę koni. Do zwiedzania w ramach jednego biletu udostępniona jest także Palmiarnia, wybudowana przez Hochbergów na początku XX wieku. W 2018 roku otworzono również podziemną trasę turystyczną. Sam zamek położony jest na terenie Książańskiego Parku Krajobrazowego.

4. Zamek Czocha w Suchej

Bajkowy Zamek Czocha położony jest malowniczo nad Jeziorem Leśniańskim nad rzeką Kwisa. Historycznie warownia znajduje się już na terenie Górnych Łużyc, albowiem Kwisa od wieków stanowiła granicę pomiędzy Śląskiem a Łużycami. Zamek Czocha powstał jako graniczna warownia pomiędzy tymi dwoma krainami. Jego budowę przypisuje się w połowie XIII wieku królowi czeskiemu Wacławowi I z Przemyślidów. Zamek na początku XX wieku, będąc już wówczas własnością Ernsta Gütschowa, został przebudowany pod kierownictwem znanego berlińskiego architekta Bodo Ebhardta. Dzisiejszy bajkowy wygląd zamku, stylizowany na romantyczno-gotycko-renesansową warownię, jest właśnie efektem ostatniej przebudowy obiektu. Współcześnie Zamek Czocha jest plenerem różnego rodzaju produkcji filmowych, widowisk i spotkań. Udostępniony jest również do zwiedzania dla turystów przez cały rok. To jedna z najliczniej odwiedzanych atrakcji w regionie.

5. Kościół Pokoju w Świdnicy

Ewangelicki Kościół Pokoju w Świdnicy to jeden z najcenniejszych zabytków Dolnego Śląska. Wspólnie z drugim zachowanym Kościołem Pokoju w Jaworze został wpisany na prestiżową Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Świdnicki Kościół Pokoju to architektoniczna perełka, której udało się przetrwać do naszych czasów, pomimo wykonania z nietrwałych materiałów. Jego budowa miała bezpośredni związek z zakończeniem tzw. wojny trzydziestoletniej i zawarciem pokoju westfalskiego. Katolicki cesarz Ferdynand III Habsburg, przymuszony przez protestanckiego króla Szwecji, zgodził się na budowę trzech ewangelickich świątyń w dziedzicznych księstwach śląskich: świdnickim, jaworskim i głogowskim. Jednak budowa świątyń była obarczona pewnymi warunkami, które miały utrudnić ewangelikom wzniesienie swoich kościołów. Przede wszystkim musiały być one wykonane z nietrwałych materiałów: drewna, słomy, piasku i gliny. Miały się także znajdować poza murami miasta. Kościoły nie mogły posiadać również dzwonnicy, a ewangelicy mieli je wybudować tylko w ciągu jednego roku. Współcześnie świdnicki Kościół Pokoju wciąż jest świątynią ewangelicką. Udostępniony jest również do zwiedzania.

6. Kompleks Riese w Górach Sowich

Pod kryptonimem „Riese” kryła się w czasie II wojny światowej zakrojona na szeroką skalę budowa podziemnych i naziemnych obiektów w Górach Sowich i na Pogórzu Wałbrzyskim. Budowa ta była realizowana w latach 1943–45 przez nazistowskie Niemcy. O kompleksie Riese mówiło się jako o jednej z największych militarnych inwestycji III Rzeszy. W czasie prac w górach wykuto kilometry tuneli. Dziś powszechnie uważa się, że zespół podziemnych schronów miał być przeznaczony dla Kwatery Głównej Hitlera i towarzyszących mu wojskowych sztabów. Ponieważ do dziś nie zachowała się dokumentacja techniczna budowy kompleksu Riese, niektórzy podważają tę hipotezę. W kontekście przeznaczenia Riese mówi się również o podziemnych fabrykach zbrojeniowych i tajnych zakładach doświadczalnych. Jak było naprawdę? To jedna z największych zagadek Dolnego Śląska.

W skład kompleksu Riese wchodzi 7 podziemnych obiektów-kompleksów, 6 z nich znajduje się w Górach Sowich, a jeden pod dziedzińcem Zamku Książ. Ze wszystkich kompleksów tylko 4 udostępnione są do zwiedzania: kompleks „Rzeczka” Sztolnie Walimskie, kompleks „Osówka”, kompleks „Włodarz” i kompleks „Książ”.

7. Karkonosze i Śnieżka

Karkonosze to najwyższe i najważniejsze pasmo górskie w całych Sudetach. To również najliczniej odwiedzane przez turystów góry na Dolnym Śląsku. Karkonosze to przede wszystkim bogaty świat roślin i zwierząt. Występuje tu duża ilość chronionych gatunków, również gatunków endemicznych, występujących tylko na tym terenie np. Dzwonek Karkonoski. W górnych partiach pasma występują torfowiska, które również są siedliskiem dla zagrożonych gatunków. Z tego też powodu w 1959 roku utworzono Karkonoski Park Narodowy, którego głównym zadaniem jest ochrona przyrody. Karkonosze to także wspaniałe walory krajobrazowe. Licznie występujące tu granitowe skałki, kotły polodowcowe, wodospady, dostarczają niezwykłych walorów widokowych. Karkonosze można zwiedzać poruszając się tylko po wyznaczonych szlakach turystycznych. W sezonie wiosenno-letnim góry odwiedzają tysiące turystów.

Na tle panoramy Karkonoszy wyraźnie wyróżnia się królowa Sudetów – Śnieżka. Najwyższy szczyt Karkonoszy i zarazem całych Sudetów. Śnieżka wznosi się na wysokość 1603 m n.p.m. Jest również górą graniczną, przez którą przebiega granica polsko-czeska. Śnieżka jest także najwyższym szczytem w całej Republice Czeskiej i głównym celem wycieczek zarówno po polskiej, jak i czeskiej stronie. To najwyższa i najważniejsza z górskich atrakcji Dolnego Śląska, należy również do najpopularniejszych atrakcji turystycznych w całych Sudetach.

8. Kościół Wang w Karpaczu

Malutki drewniany kościółek Wang w Karpaczu to największa atrakcja turystyczna tej górskiej miejscowości. Historia świątyni jest niezwykła, tak samo jak niezwykła jest jej architektura. Pierwotnie kościół zbudowany został w miejscowości Vang w Norwegii na przełomie XII/XIII wieku. Powstał jako jeden z tzw. norweskich kościołów klepkowych. W 1841 roku król pruski Fryderyk Wilhelm IV zakupił kościół dla berlińskiego muzeum. Świątynia została rozebrana i przywieziona najpierw do Szczecina, a później do Berlina. Ostatecznie jednak, za namową hrabiny Fryderyki von Reden z Bukowca, kościółek zamiast do Berlina trafił do Karpacza. Wang stał się świątynią dla mieszkających w pobliżu ewangelików. Również i dziś kościół należy do parafii ewangelicko-augsburskiej. Pięknie odremontowany i zadbany kościół Wang jest jedną z głównych atrakcji Karkonoszy. Budowla wykonana jest niemalże w całości z drewna. Wnętrze kościoła, jak i okalający go zabytkowy cmentarz, udostępnione są do zwiedzania.

9. Twierdze w Kłodzku i Srebrnej Górze

Fortyfikacje w Kłodzku i Srebrnej Górze to dwie pruskie twierdze wzniesione w Sudetach. Pierwsza, starsza, powstała w Kłodzku. Choć wzmianki o istnieniu budowli obronnych w tym miejscu pochodzą już znacznie wcześniej, to zasadnicza rozbudowa twierdzy nastąpiła w XVIII wieku za czasów króla pruskiego Fryderyka II Wielkiego. W wyniku trzech wojen śląskich prawie cały Śląsk, jak i ziemia kłodzka, zostały wchłonięte do Królestwa Prus. Rozbudowa starych umocnień i budowa nowych twierdz była więc ważnym elementem planu Fryderyka II, który zamierzał umocnić się na nowo zdobytych ziemiach.

Druga twierdza powstała od podstaw nad Srebrną Górą w latach 1765–1777. Twierdza Srebrnogórska ulokowana została nad Przełęczą Srebrną, rozdzielającą Góry Sowie od Gór Bardzkich. W strategicznie ważnym miejscu, które umożliwiało przemarsz wojsk przez Sudety. Najbardziej imponującym elementem twierdzy srebrnogórskiej jest potężny Donjon.

10. Kopalnia Złota w Złotym Stoku

Ostatnia z atrakcji turystycznych Dolnego Śląska w tym zestawieniu związana jest z górnictwem. Sudety to góry zrębowe o skomplikowanej budowie, bogate w różnego rodzaju minerały. W dawnych wiekach jedną z najważniejszych gałęzi sudeckiego przemysłu było górnictwo, najbardziej kojarzone z wydobyciem węgla kamiennego. W Sudetach wydobywano również jeden z najcenniejszy z metali – złoto. Kopalnie złota funkcjonowały m.in. w Złotym Stoku. Początki wydobycia tego cennego kruszcu w tym miejscu sięgają jeszcze czasów średniowiecza. Największy rozkwit wydobycia nastąpił jednak w XVI wieku, kiedy to kopalnia w Złotym Stoku dostarczała rocznie 150 kg czystego złota. W Złotym Stoku wydobywano również arsen. Dziś w dawnych wyrobiskach funkcjonuje podziemna trasa turystyczna. Zwiedzanie Kopalni Złota w Złotym stoku to nie tylko podróż po dawnych sztolniach. To również szereg dodatkowych atrakcji: podziemny spływ łodzią, płukanie złota czy wystawa minerałów. W pobliżu działa również park linowy i średniowieczna osada górnicza. Wszystko to sprawia, iż Złoty Stok to również doskonałe miejsce na wycieczkę z dziećmi.

Mapa top 10 atrakcji turystycznych Dolnego Śląska

Artykuł Top 10 atrakcji turystycznych na Dolnym Śląsku pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.