Mapa Śląska z XVII wieku autorstwa Jonasa Scultetusa

Jonas Scultetus urodził się w 1603 roku w Szprotawie na Dolnym Śląsku. O jego życiorysie wiemy niewiele. W latach 20. studiował prawo na uniwersytetach we Frankfurcie i Lipsku. Po zakończeniu studiów zajął się kartografią. Opracował kilka map związanych ze Śląskiem i stricte Dolnym Śląskiem, które następnie w latach 30. zostały wydane w Amsterdamie. Pod koniec swojego życia pracował jako notariusz.

Prezentowana mapa ogólna Śląska, stworzona przez Jonasa Scultetusa, została po raz pierwszy opublikowana (prawdopodobnie) w 1636 roku w Amsterdamie. Jednakże zamieszczony poniżej egzemplarz pochodzi z późniejszego wydania. Z dużą dozą pewności możemy stwierdzić, że Scultetus oparł swoją mapę na wydanej w poprzednim wieku mapie Martina Helwiga, uzupełniając ją o swoją własną wiedzę. Jednak w przeciwieństwie do mapy Helwiga, Scultetus zorientował swoją mapę w kierunku północnym. W lewym górnym rogu znajduje się legenda z opisem (po łacinie) użytych sygnaturek. Na mapie zaznaczone są: miasta, wsie, zamki i klasztory, a także nazwy niektórych gór. Na mapie naniesiona jest również bogata sieć rzeczna, góry (w formie kopczyków) i lasy. Dodatkowo przerywaną linią zaznaczone są granice księstw. W niektórych wydaniach map były one kolorowane (patrz kolejna mapa poniżej). Wśród śląskich ziem umieszczona jest również ziemia kłodzka (hrabstwo kłodzkie). Mapa posiada również naniesioną siatkę kartograficzną. Mapa Śląska Jonasa Scultetusa, podobnie jak mapa Martina Helwiga, doczekała się licznych kolejnych wydań i przeróbek. Była to jedna z głównych map Śląska używanych w XVII wieku.

Zdigitalizowana mapa dostępna jest również w zasobach Biblioteki Cyfrowej UWr – link_1 i link_2

Kolorowe wydanie mapy Śląska z XVII wieku

Spotkać możemy również pokolorowane wersje mapy Scultetusa. Poniżej mapa z zasobów zdigitalizowanej biblioteki uniwersyteckiej w Münster. Zgodnie z informacją podaną w opisie mapa została opublikowana w 1630 roku w Amsterdamie, jednak to datowanie przypuszczalnie nie jest poprawne. Mapa pochodzi z pierwszych wydań, ponieważ wygląd dużych miast na mapie (Wrocław, Opole, Praga itd.) zaprezentowany jest w formie sygnaturki, a nie (jak w przypadku mapy powyżej) za pomocą schematycznego planu miasta.

Zdigitalizowana kolorowa wersja mapa dostępna jest również w zasobach Universitäts- und Landesbibliothek Münster – link

Artykuł Mapa Śląska Jonasa Scultetusa z XVII wieku pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

Historia kopalni uranu „Kopaliny”

Pierwsze wzmianki mogące świadczyć o prowadzeniu działalności górniczej w Masywie Śnieżnika pochodzą z połowy XIV wieku. W dokumencie z 1347 roku pojawia się nazwa „die Clesse”, prawdopodobnie oznaczająca narzędzie do kruszenia rud. Nazwa ta łączona jest z niemiecką nazwą potoku Klęśnica (niem. Klessenbach). Udokumentowane górnictwo rud metali rozpoczyna się dopiero z końcem XVI wieku. W Masywie Śnieżnika wydobywano rudy żelaza (magnetyt i hematyt) oraz miedzi (azuryt i malachit), prowadzono także poszukiwania srebronośnych rud ołowiu. Historia kopalnictwa uranu rozpoczyna się z końcem lat 40. XX wieku. Z dniem 1 stycznia 1948 roku powołano do życia Przedsiębiorstwo Państwowe „Kowarskie Kopalnie”, którego zadaniem było wydobywanie uranu w okolicach Kowar. Ruda uranu była sprzedawana do Związku Radzieckiego. Szerzej na temat działalności kopalń uranu w Sudetach można przeczytać w tym osobnym artykule. Jednocześnie w Sudetach rozpoczęto również poszukiwania nowych złóż. W akcji poszukiwawczej brali udział radzieccy specjaliści. W tym samym roku natrafiono na złoża uranu w Kletnie, w dawnych sztolniach: św. Pawła (późniejsza sztolnia nr 7) oraz św. Jakuba (późniejsza sztolnia nr 9). Nowa kopalnia uranu otrzymała nazwę „Kopaliny”. Eksploatacja rud uranu odbywała się w sposób rabunkowy. Na skalę przemysłową uran wydobywany był w Kletnie do 1952 roku. W 1953 roku złoże zostało ocenione jako całkowicie wyeksploatowane. Prawdopodobnie początkowo zasobność złoża została oceniona jako znacznie większa, o czym może świadczyć budowa osiedla górniczego Morawka w Stroniu Śląskim. Szacuje się, że w Kletnie wydobyto łącznie 29,7 ton metalicznego uranu (Klementowski). Po wygaszeniu działalności wyrobiska w Kletnie zostały przekazane kopalni „Arsen” w Złotym Stoku. Do 1958 roku prowadzono w nich jeszcze wydobycie fluorytu.

Zwiedzanie kopalni uranu w Kletnie

Kopalnia uranu położona jest na północnym stoku Żmijowca w Masywie Śnieżnika, we wsi Kletno niedaleko Stronia Śląskiego. Część z dawnych wyrobisk udostępniona jest do zwiedzania w ramach podziemnej trasy turystycznej. Zwiedzanie odbywa się poprzez udostępnioną sztolnie nr 18, która znajduje się przy drodze łączącej Kletno z Sienną. W pobliżu wejścia do kopalni jest bezpłatny parking. Trasę pokonuje się z przewodnikiem, a w trakcie zwiedzania możemy poznać historię górnictwa w rejonie Masywu Śnieżnika. Sztolnia jest całkowicie bezpieczna pod względem promieniowania jonizującego. W kopalni organizowane są również nocne zwiedzania i warsztaty geologiczne.

Aktualne informacje na temat zwiedzania kopalni uranu w Kletnie (godziny otwarcia, cennik, dojazd itp.) dostępne są na stronie:

Uwaga! Ponieważ często w obiektach zmieniają się warunki zwiedzania, godziny otwarcia, cennik itp. polecamy za każdym razem sprawdzać aktualne informacje na stronie www.

Mapa i dojazd do kopalni uranu w Kletnie

Artykuł Kopalnia uranu w Kletnie pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

Dolny Śląsk przed wojną

Zamieszczony powyżej film to prawdziwa perełka dla miłośników historii Dolnego Śląska, zwłaszcza tej przedwojennej. Film jest zlepkiem archiwalnych, przedwojennych ujęć filmowych, pokazujących różne miejsca na terenie Dolnego i Górnego Śląska, tj. góry, w tym najwyższe Karkonosze, miejscowości, schroniska, uzdrowiska, zakłady przemysłowe, a także życie i obrzędy mieszkańców regionu. W filmie zostały wykorzystane przedwojenne ujęcia wykonane w latach 20. i 30. ubiegłego wieku. Choć z początkowej planszy, a także w komentarza lektora, dowiadujemy się, że film opowiada o Śląsku, to w rzeczywistości większość miejsc pokazanych na materiale pochodzi z Dolnego Śląska. Całość okraszona jest niemieckim komentarzem, jak przypuszczam już powojennym.

Aby ułatwić rozpoznanie pokazanych miejsc na filmie przygotowałem ich chronologiczną listę wraz z czasem, w którym się pojawiają.

W filmie możemy zobaczyć następujące miejsca:

• Karkonosze – 00:22
• Karpacz – 02:13
• Karkonosze – 03:03
• Zamek Chojnik – 04:06
• Schronisko PTTK Strzecha Akademicka – 04:12
• Góry Izerskie – 04:29
• Jelenia Góra – 04:50
• Góry Sokole – 05:36
• Zamek Chojnik – 05:46
• Zamek Ogrodzieniec* – 05:57
• Zamek w Będzinie* – 06:18
• Paczków – 06:30
• Jagniątków (Gerhart Hauptmann) – 06:45
• Karkonosze – 07:08
• Śnieżne Kotły – 07:20
• RTON Śnieżne Kotły (Schneegrubenbaude) – 07:34
• Wodospad Szklarki – 07:56
• Świeradów-Zdrój – 08:00
• Schronisko PTTK na Stogu Izerskim – 08:51
• Szklarska Poręba – 09:00
• Huta Julia (Szklarska Poręba) – 10:06
• Wodospad Kamieńczyka – 12:21
• Karpacz – 12:54
• Kościół Wang (Bierutowice) – 13:19
• Ślub na Dolnym Śląsku – 13:48
• Karkonosze – 15:54
• Schronisko Księcia Henryka – 16:06
• Śnieżka – 16:16
• Schronisko Dom Śląski – 16:19
• Schronisko PTTK Samotnia – 17:51
• Zima w górach – 18:18
• Schronisko PTTK na Hali Szrenickiej – 18:58
• Schronisko Szrenica – 19:20
• Śnieżne Kotły – 19:40
• Schronisko PTTK Strzecha Akademicka – 20:03
• Schronisko Petrova bouda** – 20:44
• Szpindlerowy Młyn** – 20:55
• Schronisko PTTK Samotnia i Mały Staw – 21:54
• Schronisko PTTK im. Bronisława Czecha – 22:27
• Schronisko PTTK Strzecha Akademicka – 22:40
• Śnieżka – 22:55
• Cieplice-Zdrój – 23:30
• Kamienna Góra – 24:35
• Krzeszów – 25:45
• Szczawno-Zdrój – 26:31
• Zamek Książ – 26:54
• Wałbrzych – 27:38
• Sokołowsko – 27:48
• Duszniki-Zdrój – 28:52
• Kłodzko – 30:53
• Szczawno-Zdrój – 31:10
• Kudowa-Zdrój – 31:25
• Polanica-Zdrój – 32:04
• Lądek-Zdrój – 32:21
• Nysa – 32:54
• Górny Śląsk (I wojna światowa i powstania śląskie) – 34:15
• Góra Świętej Anny – 37:22
• Kopalnie na Górnym Śląsku – 38:21
• Ślub a Górnym Śląsku – 42:49
• Wrocław – 46:38
• Ostrów Tumski (Wrocław) – 47:21
• Rynek i Stary Ratusz (Wrocław) – 48:48
• Nowy Targ (Wrocław) – 50:51
• Rynek (Świdnica)*** – 50:53
• Katedra św. Jana Chrzciciela (Wrocław) – 51:21
• Pałac Królewski (Wrocław) – 52:32
• Gmach Główny Uniwersytetu Wrocławskiego – 52:50
• Hala Stulecia – 54:55

* Oba zamki (Ogrodzieniec i Będzin) nie znajdują się na historycznym obszarze Śląska. Być może doszło tutaj do pomyłki przez to, że przez krótki czas (po III rozbiorze Polski) znalazły się one na obszarze nazywanym przez Prusaków Nowym Śląskiem (niem. Neuschlesien).

** Miejsce znajduje się na terenie Czech.

*** Pomyłka, ujęcia ze świdnickiego rynku zostały włączone do ujęć z wrocławskiego Nowego Targu.

Artykuł Dolny Śląsk przed wojną [stary film] pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

Karkonosze – Podstawowe informacje

Karkonosze są najwyższym pasmem górskim w całych Sudetach, a patrząc jeszcze szerzej, są również najwyżej wyniesioną częścią całej jednostki geograficznej zwanej Masywem Czeskim. Położone są w makroregionie Sudetów Zachodnich. Przez Karkonosze przebiega polsko-czeska granica państwowa, dzieląc pasmo na część polską i czeską, a historycznie na część śląską i czeską. Granica pomiędzy państwami poprowadzona jest wzdłuż Grzbietu Śląskiego, Czarnego, Kowarskiego i Lasockiego. Przy czym na terytorium Polski leży mniej niż 1/3 Karkonoszy. Od zachodu Karkonosze graniczą z Górami Izerskimi, rozgranicza je Przełęcz Szklarska i rzeka Kamienna. Od północy opadają w kierunku Kotliny Jeleniogórskiej. Od północnego wschodu stykają się z Rudawami Janowickimi, rozdziela je Przełęcz Kowarska. Od wschodu opadają w kierunku Wzgórz Bramy Lubawskiej, będących częścią Kotliny Kamiennogórskiej. Od południowego wschodu stykają się z Žacléřską vrchoviną, będącej częścią Broumovskiej vrchoviny. Zaś od południa opadają w kierunku rozległego Podgórza Karkonoskiego (czes. Krkonošské podhůří, potocznie Podkrkonoší), uznawanego za osobny mezoregion.

• Nazwa pasma w języku polskim – Karkonosze (rzadziej Góry Olbrzymie)
• Nazwa pasma w języku czeskim – Krkonoše
• Nazwa pasma w języku niemieckim – Riesengebirge
• Makroregion – Sudety Zachodnie
• Najwyższy szczyt – Śnieżka 1603 m n.p.m.

Pochodzenie nazwy Karkonosze

Nazwa Karkonosze jest oficjalną polską nazwą pasma. Również, niemal identyczna, używana jest w Czechach – Krkonoše. Językoznawca prof. Stanisław Rospond wywodził ją od prastarego słowa „kar” oznaczającego kamień lub górę. Podobny trzon widzimy również w nazwie Karpaty. Nawiązuje do niego również nazwa miasta Karpacz. Czasem w polskim nazewnictwie pojawia się określenie Góry Olbrzymie, które jest wprost odniesieniem do dawnej niemieckiej (niem. Riesengebirge) i łacińskiej (łac. Montes Gigantei) nazwy pasma. W polskich opisach gór z XVIII i XIX wieku były używane obie nazwy Karkonosze i Góry Olbrzymie.

Podział Karkonoszy

Karkonosze dzielą się na kilka grzbietów. Główny, graniczny grzbiet, składa się z Grzbietu Śląskiego (najdłuższego), Czarnego, Kowarskiego i Lasockiego. Równolegle do Śląskiego Grzbietu przebiega Czeski Grzbiet. Dwa najważniejsze i najwyższe karkonoskie grzbiety (Grzbiet Śląski i Czeski) rozdzielone są dolinami Mumlavy, Łaby i Białej Łaby. Od Czeskiego Grzbietu odchodzi kilka grzbietów o przebiegu południkowym (północ-południe lub północny zachód-południe). Nazywane są one Grzbietami Południowymi (czes. Krkonošské rozsochy). Końcowy odcinek Grzbietu Lasockiego przechodzi w odcinek zwany Rýchorami, który w całości położony jest już na terytorium Czech. Zarówno Grzbiet Lasocki (na odcinku granicznym), jak i Rýchory, w czeskim podziale zaliczane są jako Krkonošské rozsochy. W obszarze jednostki (mezoregionu) Karkonoszy wyróżnia się jeszcze Pogórze Karkonoskie (nie mylić z Podgórzem Karkonoskim, które jest odrębną jednostką). Pogórze Karkonoskie od Śląskiego Grzbietu oddziela Karkonoski Padół Śródgórski, będące równoleżnikowym obniżeniem terenu.

Szczyty Karkonoszy

Najwyższym szczytem Karkonoszy jest Śnieżka (czes. Sněžka, niem. Schneekoppe) o wysokości 1603 m n.p.m. Śnieżka jest również najwyższym szczytem całych Sudetów, a także Masywu Czeskiego. Przez szczyt przebiega granica państwowa i granica pomiędzy regionami historycznymi (Śląska i Czech). Śnieżka jest także najwyższym szczytem Śląska, Czech i Republiki Czeskiej.

W całych Sudetach tylko cztery szczyty przekraczają symboliczną wysokość 1500 m n.p.m. Wszystkie one znajdują się w Karkonoszach, są to:

• Śnieżka (czes. Sněžka) – 1603 m n.p.m.
• Luční hora – 1555 m n.p.m.
• Studniční hora – 1554 m n.p.m.
• Wielki Szyszak (czes. Vysoké kolo) – 1509 m n.p.m.

Wejście na pozostałe szczyty przekraczające 1500 m, to jest Luční horę, Studniční horę i Wielki Szyszak, nie jest możliwe. Nie prowadzą na nie żadne szlaki. Należy również wspomnieć o pewnym przekłamaniu (nieporozumieniu) jakie istnieje w polskich i czeskich nazwach szczytów granicznych. Otóż polski Wielki Szyszak po czesku nazywany jest Vysoké kolo. W nazewnictwie czeskim istnieje również szczyt, który nazywa się Velky Šišak – jest to polski Śmielec. Natomiast Mały Szyszak po czesku nazywany jest tak samo – Malý Šišák.

Budowa geologiczna Karkonoszy

Karkonosze są pasmem o zróżnicowanej budowie geologicznej. Znajdziemy tu wszystkie trzy typy skał: magmowe, metamorficzne i osadowe, choć tych ostatnich jest zdecydowanie najmniej.

Główną skałą budującą polską część Karkonoszy jest granit. Granit to skała magmowa głębinowa, która zastygała w powolnym procesie głęboko pod powierzchnią ziemi. Karkonoski granit, jak przypuszczają geolodzy, zastygał na głębokości około 8–10 km. Jego wiek szacuje się na około 310–330 mln lat. Skały granitowe obejmują przede wszystkim Śląski Grzbiet, rozciągając się dalej na Kotlinę Jeleniogórską, część Rudaw Janowickich, aż po Góry Kaczawskie. Ten sam karkonoski granit buduje również fragment Gór Izerskich. Widoczny na mapach geologicznych masyw granitowy, rozciągający się na długości około 70 km, przybrał kształt przewróconej cyfry 8. Przez geologów określany jest mianem plutonu karkonoskiego lub plutonu karkonosko-izerskiego.

Otoczenie plutonu karkonoskiego stanowią skały metamorficzne. Po polskiej stronie występują one we wschodniej części Karkonoszy, na obszarze pomiędzy Śnieżką a Przełęczą Okraj. Są to przede wszystkim łupki łyszczykowe i gnejsy. Należą one do jednych z najstarszych skał występujących w Karkonoszach, których wiek (skał wyjściowych) szacuje się na około 500 mln lat. Łupki łyszczykowe, będące zmetamorfizowanymi skałami osadowymi, występują od Grzbietu Czarnego przez Przełęcz Sowią po Czoło w Grzbiecie Kowarskim. Spotkać je możemy m.in. na Skalnym Stole. Gnejsy występują na stokach Grzbietu Czarnego i Wołowej Góry. U podnóża Grzbietu Kowarskiego i w rejonach Wilczej Poręby (część Karpacza) występują granitognejsy. Natomiast w Grzbiecie Lasockim możemy spotkać fyllity.

Specyficznym rodzajem skał metamorficznych występującym w Karkonoszach są hornfelsy powstałe w wyniku metamorfizmu kontaktowego. Skały te powstały w wyniku kontaktu łupków łyszczykowych z gorącą granitową magmą. Hornfelsy cechują się dużą odpornością na procesy wietrzenia. Nieprzypadkowo więc z hornfelsów zbudowany jest wierzchołek Śnieżki, a także Studniční i Luční hora.

Warto wspomnieć, że na obszarze Karkonoszy można również gdzieniegdzie odnaleźć skały magmowe wylewne (wulkaniczne), choć zjawiska wulkaniczne nigdy w Karkonoszach nie przybrały takich rozmiarów jak w sąsiednich pasmach. Najbardziej znanym miejscem są ściany Małego Śnieżnego Kotła, gdzie znajdują się żyły bazaltu (a w zasadzie bazanitu). Pochodzą one sprzed 25 mln lat. Należą one do jednych z najmłodszych skał znajdujących się w Karkonoszach.

W przypadku skał osadowych, po polskiej stronie Karkonoszy, możemy je odnaleźć w postaci zlepieńców w Grzbiecie Lasockim w rejonie Jarkowic.

Charakterystyka pasma Karkonoszy

Karkonosze są najwyższym pasmem górskim w całych Sudetach. Ich partie grzbietowe przekraczają wysokość 1400 m n.p.m. Osobliwą cechą Karkonoszy jest występowanie zrównanych wierzchowin, które przybrały formę rozległego płaskowyżu (plateau). Do tych najbardziej znanych należy Równia pod Śnieżką zajmująca powierzchnię około 6 km². Równia rozciąga się od Śnieżki w kierunku kopuły Smogorni, Luční i Studniční hory. W panoramie zrównanych karkonoskich grzbietów wyraźnie wyróżnia się szczyt Śnieżki, który wznosi się o ponad 200 m wyżej ponad równię. Śnieżka, jako twardzielec, zbudowana jest ze skał (hornfelsów) znacznie odporniejszych na procesy erozji, niż skały, z których zbudowane są otaczające je grzbiety. To właśnie dzięki tym skałom Śnieżka zawdzięcza swój kształt i wysokość pozwalającą górować nad otaczającym terenem.

Na ogół kulminacje Karkonoszy przybrały formę spłaszczonych wierzchowin i rozłożystych kopuł. Wyjątek stanowią Kozie Grzbiety (czes. Kozí hřbety), będące częścią Grzbietu Czeskiego. Są one jedyną granią występującą w Karkonoszach. Ich skalisty, ostry grzbiet, o dużym nachyleniu zbocza, przywodzi na myśl krajobrazy występujące w Tatrach Zachodnich.

Sieć rzeczna i rzeźba polodowcowa

Obszar Karkonoszy należy do zlewiska dwóch mórz: Morza Bałtyckiego i Północnego. Wododział przebiega wzdłuż granicy państwowej, czyli wzdłuż Grzbietu Śląskiego, Czarnego, Kowarskiego i Lasockiego. W Karkonoszach swoje źródła bierze najważniejsza rzeka Czech – Łaba (czes. Labe), która uchodzi do Morza Północnego. Również w Karkonoszach swoje źródła (ale po stronie czeskiej) ma jedna z ważniejszych dolnośląskich rzek – Bóbr (lewobrzeżny dopływ Odry). Wzdłuż karkonoskich dolin spływają liczne potoki tworząc w kilku miejscach efektowe kaskady i wodospady. Najwyższym wodospadem Karkonoszy jest położony po czeskiej stronie Wodospad Panczawy (czes. Pančavský vodopád), którego wysokość sięga 148 m. Karkonoskie wodospady stanowią jedną z największych atrakcji tego pasma. Obszar Karkonoszy pozbawiony jest większych zbiorników wodnych. Wyjątek stanowią tutaj jeziora polodowcowe występujące po polskiej stronie. Wśród większych sztucznych zbiorników należy wymienić zbiornik na obrzeżach Szpindlerowego Młyna, powstały w wyniku osadzenia zapory wodnej na Łabie.

Ważnym elementem krajobrazu Karkonoszy jest występowanie tzw. rzeźby polodowcowej, przede wszystkim w postaci kotłów polodowcowych. Powstanie tych niezwykłych form podcinających zbocza Karkonoszy zawdzięczamy lodowcom. Około 2,5 mln lat temu, w epoce zwanej plejstocenem (czasem określanej mianem epoką lodową), nastąpiło gwałtowne ochłodzenie klimatu, którego efektem było m.in. zlodowacenie dużej części dzisiejszego terytorium Polski. Wskutek ochłodzenia klimatu w wysokich partiach Karkonoszy zaczęła gromadzić się stała pokrywa śnieżna, która nigdy nie topniała. Ocenia się, że wówczas linia wiecznego śniegu przebiegała w Karkonoszach na wysokości około 1200 m n.p.m. Śnieg z wierzchowiny w dogodnych miejscach przewiewany był do górnych odcinków dolin i nisz źródliskowych, gdzie mógł przyrastać dalej bez przeszkód. Narastający śnieg, pod wpływem własnego ciężaru, z czasem zaczął zamieniać się w firn, a następnie w lód lodowcowy. Pod spodem lodowca zachodziły intensywne procesy niszczące. Lód lodowcowy, wykazujący pewne właściwości plastyczne, przemieszczał się odrywając fragmenty skalnego podłoża. Lodowce mogły powstawać w Karkonoszach kilkukrotnie, wraz z następującymi po sobie na przemian okresami ochłodzenia i ocieplenia klimatu. Ocenia się, że obecna rzeźba polodowcowa Karkonoszy została ukształtowana w czasie ostatniego zimnego okresu, który rozpoczął się około 115 tys. lat temu. Ostatnie lodowce w Karkonoszach stopniały około 10 tys. lat temu, pozostawiając po sobie „wyrzeźbione” w zboczach kotły. Uwaga! Powstanie kotłów polodowcowych nie należy mylić z pojawieniem się lądolodu. W czasie epoki lodowej lądolód dotarł najdalej do Kotliny Jeleniogórskiej, zatrzymując się tylko u podnóża Karkonoszy.

Najlepszym przykładem kotłów polodowcowych w Karkonoszach są Śnieżne Kotły, których spektakularne skalne ściany w Wielkim Śnieżnym Kotle dochodzą nawet do 150 m wysokości. W niektórych miejscach po wytopionych lodowcach oprócz kotłów pozostały także jeziora polodowcowe. Powstałe one poprzez wypełnienie wodą zagłębień wyżłobionych w podłożu przez lodowiec. Przykładem tego typu jezior jest Wielki i Mały Staw. Nie wszędzie jednak warunki do tworzenia lodowców były optymalne. W kilku miejscach nagromadzony śnieg nie przeobraził się w lodowiec, ale wskutek zalegania wieloletniego płata śniegu doszło do powstania tzw. nisz niwalnych. Przykładem niszy niwalnej jest Biały Jar.

Formacje skalne

Kolejnym charakterystycznym elementem krajobrazu Karkonoszy jest występowanie granitowych grup i formacji skalnych. Występują one głównie w granitowej części Karkonoszy. Możemy je spotkać zarówno na górnych jak i w dolnych częściach pasma. Doliczono się ponad 100 formacji skalnych, a największe z nich osiągają wysokość nawet 25–30 m. Duża część karkonoskich grup skalnych posiada swoje charakterystyczne indywidualne nazwy np. Słonecznik, Pielgrzymy, Trzy Świnki czy Końskie Łby. Część z nich posiada regularny system spękań przypominający sześciany. Od wieków te regularne kształty, sposób ich powstania, budziły zaciekawienie badaczy karkonoskiej przyrody.

Klimat

Klimat Karkonoszy cechuje się dużą zmiennością warunków atmosferycznych, jest on również znacznie ostrzejszy niż w pozostałych częściach Sudetów. Dzięki dużej wysokości pasma w Karkonoszach wykształcił się lokalny górski klimat o dużych wahaniach temperatur, gwałtownych wiatrach, znacznym zachmurzeniu oraz wysokich opadach atmosferycznych. Największe sumy opadów notowane są w lipcu. Najchłodniejszym miesiącem jest styczeń, wówczas średnia miesięczna temperatura na Śnieżce wynosi -6,1°C, a niżej na Pogórzu Karkonoskim około 0°C. Średnia roczna temperatura na Śnieżce przekracza nieco 0°C. W górnych partiach Karkonoszy pokrywa Śnieżna utrzymuje się przez około sześć miesięcy (od listopada do maja). W niektórych kotłach polodowcowych śnieg utrzymuje się znacznie dłużej, bo aż do miesięcy letnich. W czasie wyjątkowo śnieżnych zim ilość zgromadzonego śniegu w kotłach (przewianego z wierzchowin) bywała tak duża, że nie stopniał on ciągu lata i zalegał aż do kolejnej zimy. W Karkonoszach dominują wiatry zachodnie i południowo-zachodnie. Najbardziej wietrznym miejscem jest szczyt Śnieżki, gdzie notowano rekordowo duże prędkości wiatru, w porywach przekraczające nawet 200 km/h. Śnieżka uważana jest za jedno z najbardziej wietrznych miejsc na terenie Polski. Najwyższy szczyt Karkonoszy jest również miejscem z rekordowo dużą ilością dni, w czasie których występuje mgła – średnio powyżej 250 dni w roku. W Karkonoszach zachodzi również zjawisko wiatrów fenowych (odpowiednik halnego w Tatrach).

Fauna i flora

Karkonosze bez wątpienia stanowią jeden z najcenniejszych obszarów Sudetów pod względem przyrodniczym. Świat fauny i flory jest tu niezwykle bogaty. W paśmie występuje wiele cennych i rzadkich gatunków roślin i zwierząt, w tym gatunki endemiczne, czyli takie, które występują tylko na obszarze Karkonoszy np. dzwonek karkonoski czy skalnica bazaltowa. W przypadku skalnicy bazaltowej jej jedyne stanowisko znajduje się w Małym Śnieżnym Kotle. Wśród niezwykle cennych gatunków występujących w Karkonoszach są również relikty glacjalne, czyli gatunki będące reliktami polodowcowymi, np. malina moroszka i gnidosz sudecki. Rośliny te przetrwały w surowym górskim klimacie Karkonoszy od czasów ostatniego zlodowacenia. Cenną mozaikę zbiorowisk roślinnych tworzą również karkonoskie torfowiska, których największy kompleks znajduje się na Równi pod Śnieżką. Wśród szczególnie zagrożonych gatunków zwierząt należy wymienić cietrzewie, dla których co roku na wiosnę (w celu ochrony) zamyka się część turystycznych szlaków. Swoje siedliska lęgowe w kotłach polodowcowych posiada również sokół wędrowny, kolejny z bardzo rzadkich gatunków. Wybiera on niedostępne nisze i półki skalne. To tylko niektóre przykłady z bogatego świata zwierząt i roślin Karkonoszy. Na terenie karkonoskich parków chronionych jest wiele rzadkich gatunków, w tym aż 162 zakwalifikowanych zostało do kategorii krytycznie zagrożonych.

W Karkonoszach wykształciły się piętra roślinności typowe dla gór wysokich. Wraz ze wzrostem wysokości nad poziomem morza zmieniają się również zbiorowiska roślinne. Pionowy zasięg występowania pięter roślinności jest jednak obniżony o około 400 m w stosunku do innych najbliższych gór Europy.

W Karkonoszach wyróżniamy następujące piętra roślinności:

• Piętro pogórza do około 500 m n.p.m.
• Piętro regla dolnego 500–1000 m n.p.m.
• Piętro regla górnego 1000–1250 m n.p.m.
• Piętro subalpejskie (kosodrzewiny) 1250–1450 m n.p.m.
• Piętro alpejskie powyżej 1450 m n.p.m.

Ochrona przyrody

Aby chronić cenne obszary pod względem przyrodniczym i krajobrazowym po obu stronach granicy utworzono parki narodowe, będące najwyższą formą ochrony prawnej przyrody. Po polskiej stronie Karkonoski Park Narodowy (w skrócie KPN) utworzono w 1959 roku, a po czeskiej stronie Krkonošský národní park (w skrócie KRNAP) w 1963 roku. Oba parki współpracują ze sobą ściśle już od wielu lat w zakresie ochrony przyrody, wszak przyroda nie zna sztucznych granic ustanowionych przez człowieka. Ciekawostka, oba parki (polski i czeski) posiadają dokładnie takie same logo, różnią się one od siebie tylko napisem na obwódce. We wspólnym logo KPN I KRNAP znajduje się wizerunek dwóch kwiatów (dzwonka karkonoskiego i goryczki trojeściowej) na tle Śnieżki.

Obszar czeskiego KRNAP jest jednak zdecydowanie większy od polskiego KPN. Dodatkowo, w przeciwieństwie do polskiego parku, na terenie KRNAPu występują jeszcze dodatkowe formy ochrony prawnej nazywane „přírodní památka”, będące odpowiednikami polskich pomników przyrody lub rezerwatów przyrody, np. Lom Strážné, Sklenářovické údolí czy Labská soutěska. Od 1992 roku oba parki są również bilateralnym Rezerwatem Biosfery UNESCO (w skrócie MaB).

Pozostałości działalności górniczej

Karkonosze są również pasmem górskim, w którym prowadzona była działalność górnicza, choć nie tak intensywnie jak w innych pasmach. Poszukiwanie surowców i minerałów ma tutaj długą tradycję i sięga czasów średniowiecza. Działalność górnicza nie objęła jednak całych Karkonoszy, ale prowadzona była głównie tam, gdzie występowały skały metamorficzne. W przypadku polskiej części Karkonoszy głównie po stronie wschodniej w okolicach Kowar. Same Kowary już w 1513 roku uzyskały status miasta górniczego. Prowadzono tu głównie wydobycie rud żelaza, a po II wojnie światowej, na bazie dawnej kopalni żelaza „Wolność”, uruchomiono kopalnie uranu wydobywające rudę na potrzeby ZSRR. Ślady górnictwa widoczne są również po czeskiej stronie Karkonoszy.

Zagospodarowanie turystyczne Karkonoszy

Karkonosze są jednym z najlepiej zagospodarowanych turystycznie pasm w Sudetach. Rozwój turystyki w Karkonoszach sięga swoimi początkami XIX wieku. Wówczas po stronie pruskiej (przed proklamacją Cesarstwa Niemieckiego) były to jedyne duże góry w kraju. Motorem napędowym rozwoju turystyki było powstanie w 1880 roku Towarzystwa Karkonoskiego (niem. Riesengebirgsverein, w skrócie RGV), które zajmowało się m.in. wytyczaniem nowych szlaków, inicjowaniem budowy schronisk i promowaniem turystyki pieszej w górach. Dodatkowo budowa kolei żelaznej w regionie znacznie ułatwiła dotarcie w góry ówczesnym turystom.

Współcześnie Karkonosze posiadają bardzo rozbudowaną bazę noclegową. Szacuje się, że łącznie w Karkonoszach znajduje się około 92 tys. miejsc noclegowych, w tym po polskiej stronie 34 tys., a po czeskiej 58 tys. (dane na 2017 rok). Po polskiej stronie baza noclegowa skupiona jest głównie w dwóch miejscowościach: Szklarskiej Porębie i Karpaczu. W przeciwieństwie do czeskiej strony, gdzie liczba miejsc noclegowych rozłożona jest na znacznie większą liczbę górskich miejscowości. Karkonosze posiadają dodatkowo dość gęstą sieć schronisk górskich, z których większość funkcjonowała już przed wojną. Obecnie na obszarze KPN znajduje się około 130 km szlaków turystycznych, a po czeskiej stronie w KRNAP około 700 km. W wysokim sezonie (w lecie przy ładnej pogodzie) w ciągu dnia Śnieżkę odwiedza ponad 10 tys. turystów. Na najpopularniejszych turystycznych szlakach potrafi być więc naprawdę tłoczno. W Karkonoszach głównie dominuje turystyka piesza, natomiast w czasie zimy część turystów wybiera narty biegowe lub skiturowe, czasem również rakiety śnieżne. W Karkonoszach działa też kilka ośrodków sportów zimowych, zlokalizowane są one w kilku głównych miejscowościach: Szklarska Poręba, Karpacz, Szpindlerowy Młyn, Harrachov, Pec pod Sněžkou, Rokytnice nad Jizerou i Jańskie Łaźnie, przy czym infrastruktura po czeskiej stronie jest znacznie bardziej rozbudowana.

Turystyka na obszarze parków narodowych (KPN i KRNAP) odbywa się na specjalnie określonych zasadach. Dozwolone jest poruszanie się tylko po wyznaczonych szlakach. Wejście do polskiego KPN jest odpłatne, natomiast po stronie czeskiej KRNAP nie pobiera opłat. Część szlaków turystycznych jest okresowo zamykana ze względu na ochronę cietrzewi. W zimę niektóre szlaki są całkowicie wyłączone z ruchu, a w innych zmienia się ich przebieg (na określonych odcinkach) na wariant zimowy. Zasady na jakich można zwiedzać Karkonosze, a także aktualne informacje dotyczące szlaków najlepiej sprawdzać na stronach parków narodowych: Karkonoski Park Narodowy i Krkonošský národní park.

Artykuł Karkonosze pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

Niniejszy artykuł jest próbą opisania przebiegu wydarzeń z lipca 1897 roku. Post został napisany na podstawie kilku oddzielnych publikacji i artykułów:

• „Wyjątkowe zdarzenia przyrodnicze na Dolnym Śląsku i ich skutki”, praca zbiorowa pod redakcją Piotra Migonia, Wrocław 2010.
• „Największa powódź w Karkonoszach”, Krzysztof Sawicki, miesięcznik Sudety nr 8/41, Wrocław 2004.
• „Die Überschwemmungen im Hirschberger Thale im Jahre 1897”, Bunte Bilder aus dem Schlesierland, Wrocław 1898.

Powodzie na Dolnym Śląsku w XIX wieku

Pojawiające się w XIX wieku na Dolnym Śląsku powodzie nie były zjawiskiem całkowicie nowym. Wydarzenia tego typu były odnotowywane już wcześniej w dziejach regionu. Najstarsze informacje o powodziach na wrocławskim odcinku Odry pochodzą już z XII wieku (1158 i 1179 rok). Często były to tylko ogólne wzmianki i lakoniczne przekazy podawane przez kronikarzy – informujące o „wielkiej wodzie”, „dużych zniszczeniach” czy „wysokiej fali”. Im bliżej czasów współczesnych, tym ich opisy były dokładniejsze. Naukowcy zajmujący się badaniem ekstremalnych zjawisk przyrodniczych zauważają jednak, że zwiększona liczba powodzi została odnotowana w XVI, XVIII i XIX wieku. Pod tym względem szczególnie intensywny był XIX wiek, który w Europie zapamiętany został jako wiek wielkich powodzi. Przyczyn nasilenia się tego typu zjawisk możemy doszukiwać się w czynnikach klimatycznych – zwiększona liczba powodzi pokrywa się z historycznym ochłodzeniem klimatu tzw. małą epoką lodową. Istotną rolę odegrały również czynniki o charakterze antropogenicznym. Działalność człowieka w Sudetach, głównie wyrąb naturalnych lasów na potrzeby lokalnego przemysłu, doprowadziła do zmian w składzie gatunkowym drzewostanu, którego efektem było szybsze spływanie wód opadowych ze stoków do koryt rzek i potoków. Zapewne nie bez znaczenia było również systematyczne rozrastanie się siedzib ludzkich i wkraczanie człowieka w dotąd niezagospodarowane górskie tereny.

W XIX wieku na Dolnym Śląsku odnotowano kilka niszczycielskich powodzi. Do jednej z największych doszło w 1854 roku w dorzeczu Odry. Wówczas zalana została m.in. część Wrocławia. Oprócz Odry wylała także Oława, Widawa, Ślęza i Bystrzyca. Wówczas pod wodą znalazł się obszar około 1600 km². W ocenie hydrologów była to najbardziej katastrofalna powódź na Śląsku w XIX wieku.

Powódź z 1897 roku

Jednak w XIX-wiecznej historii Dolnego Śląska najbardziej zapamiętana została powódź z 1897 roku. Być może dlatego, że to właśnie ta powódź była impulsem do budowy systemu zapór wodnych i sztucznych zbiorników w Sudetach. Była to również pierwsza powódź, której zniszczenia zostały dobrze udokumentowane na fotografiach. Zdjęcia podtopionych miejscowości i zniszczonych budynków musiały robić wówczas wrażenie. Powódź z 1897 roku różniła się zasadniczo od wcześniejszej katastrofalnej powodzi z 1854 roku. Przede wszystkim powódź z 1897 roku objęła swoim zasięgiem głównie Karkonosze, Góry Izerskie i Kotlinę Jeleniogórską. Rozegrała się w głównej mierze w dorzeczu Bobru i nie rozlała się na cały obszar Dolnego Śląska. Wydarzenia z końca lipca 1897 roku dobrze zapadły w pamięć, nie tylko ze względu na skalę zniszczeń, ale i również z powodu gwałtowności żywiołu, który uderzył w niczego niespodziewających się mieszkańców regionu. Głównie mieszkańców górskich miejscowości.

Mokry koniec lipca

Pierwsza połowa lipca 1897 roku nie wyróżniała się niczym szczególnym. Było to typowe lato w Sudetach. Pogoda zaczęła psuć się dopiero w drugiej połowie miesiąca. Pierwsze intensywne opady wystąpiły 23 lipca. W ciągu dwóch kolejnych dób spadło około 20–40 mm deszczu. W Karkonoszach i Górach Izerskich deszcz o zmiennym natężeniu padał przez kilka kolejnych dni. Choć miejscami opad był intensywny, to nie zapowiadał on jeszcze nadchodzącej katastrofy, tym bardziej, iż przestało padać już 25 lipca. Dwie kolejne doby bez opadów uśpiły czujność mieszkańców. Ponownie rozpadało się 27 lipca. Zmienny deszcz z przerwami padał przez cały kolejny dzień (28 lipca). Spokojne dotąd górskie potoki powoli zaczęły zmieniać się w rwące dzikie rzeki. Kolejny dzień (29 lipca) również nie przyniósł poprawy pogody. Prawdziwa katastrofa nadciągnęła jednak w nocy…

Noc z 29 na 30 lipca

Do prawdziwego „oberwania chmury” doszło w nocy z 29 na 30 lipca. Noc była parna i mokra, a z nieba wciąż lał się strumień wody. Intensywność opadów rosła z każdą godziną, podwyższając stany lokalnych rzek, i tak już przepełnionych wcześniejszymi opadami. Nieświadomi mieszkańcy górskich miejscowości zapadali właśnie w błogi letni sen. Nie było w tym nic dziwnego, gdyż byli już wcześniej przyzwyczajeni do intensywnych letnich opadów. Około północy deszcz nasilił się jeszcze bardziej. Szum masy wody przepływającej z impetem przez koryta rzek stawał się coraz bardziej odczuwalny. W tym miejscu najlepiej oddać głos naocznym świadkom tamtych wydarzeń. Tak tę noc zapamiętał Georg Friedlaender, jeden z mieszkańców Kowar. Poniżej przytaczam jego wspomnienia w tłumaczeniu Tomasza Prylla.

„Deszcz lał się strumieniami; była to nieprawdopodobnie parna noc. Musiało być około północy, gdy rozległy się niezwykłe dźwięki. […] Usłyszałem wówczas coraz silniejszy szum przepływającej tuż obok budynku Jedlicy, przeplatany tępymi uderzeniami głazów, które porwała rzeka, miotając je o mury oporowe. Głębokie, niesamowite dźwięki brzmiały niczym wystrzały z armat! Mimo to nie czułem większego niepokoju, gdyż podobne sytuacje już się zdarzały i kończyły się przeważnie niewielkimi niedogodnościami, zalaniem piwnic i innymi drobnymi niewygodami. Koło godziny 1:00 (w nocy) rozległa się syrena alarmowa ochotniczej straży pożarnej, zagłuszana chwilami przez głośny szum Jedlicy. Jednak ulice i brzegi Jedlicy pozostały puste. Nawet w najbardziej zagrożonych domach ludzie spokojnie spali.”

Według innych relacji, w pobliskim Karpaczu, syreny wyły już o godzinie 21 wieczorem. Główny opad nastąpił pomiędzy godziną 4:00 a 4:30. Przepełnione rzeki wystąpiły ze swoich koryt, niszcząc wszystko, co napotkały na swojej drodze. Podmywały budynki, niszczyły domostwa, warsztaty, zakłady pracy, zrywały mosty. Siła pędzącej masy wody była tak duża, że powalała nawet 100-letnie drzewa. Ogrom zniszczeń ukazał się oczom przerażonych mieszkańców dopiero nad ranem, kiedy żywioł osłab na sile i zaczęło świtać.

„Gdy poczęło świtać, ujrzano to, co do tej pory było jedynie słychać. Żółto-szare, spienione masy wody pędziły łożyskiem rzeki, niosąc belki, drzwi, deski, meble; miejscami wylewając z koryta, zalewając ulicę i chodnik – w tym momencie runął mały dom, znajdujący się po prawej stronie, i utonął w Jedlicy. Pozostała tylko niewielka reszta: jedna ściana szczytowa z powiewającymi na wietrze firankami i rozrzuconymi sprzętami gospodarstwa domowego. Ludzie uratowali się, skacząc przez okna. Kobieta starała się uratować pościele, lecz w tym momencie izba wraz z łóżkiem zsunęła się do wody, a ona sama ledwie się uratowała. […] Z wielką siłą woda uderzała w położony nad brzegiem domek drobnego handlarza, który w ostatniej chwili uszedł niebezpieczeństwu, porwała wreszcie dom, pozostawiając jedną niewielką izdebkę, wdarła się na Gartenstraße, uderzyła w szkołę dla Kowar Dolnych, porywając jeden z pokoi mieszkania nauczyciela, pochłonęła położony obok dom mistrza malarskiego oraz zniosła z powierzchni ziemi dom kupca Hentschela wraz z przydomowym ogródkiem, najładniejszym w mieście, całą dumą i radością 80-letniego właściciela. […] Zewsząd słychać było wołania o ratunek i wrzaski przerażenia, jednak nie było możliwości dotarcia do nieszczęśników, gdyż nikt nie był wstanie opuścić podmywanych przez wodę domów. Rozbijano drzwi i wybijano okna, by ratować ludzi i dobytek – jedno zniszczenie powodowało kolejne, aż wreszcie ujrzano bezmiar katastrofy, która w przeciągu niewielu godzin, często – w ciągu 10 minut, a czasami w mgnieniu oka nagle zniszczyła mienie i szczęście wielu rodzin.”

„Aus den Tagen der Überschwemmung”, Kowary, 1898 rok

Skutki powodzi

Bilans tej nocy był tragiczny. W niektórych wyższych partiach gór w ciągu nocy spadło 120–150 mm deszczu. Największy, rekordowy opad dobowy, zanotowano po czeskiej stronie w Górach Izerskich (Nová louka) – 345 mm. Równie intensywnie padało w osadzie Jizerka – 300 mm. Oznacza to, że w niektórych miejscach w Górach Izerskich, w ciągu tylko jednej doby, na jeden metr kwadratowy spadło około 300 l wody!

Najbardziej dotknięte kataklizmem były miejscowości położone na pograniczu Pogórza Karkonoskiego i Kotliny Jeleniogórskiej. W Kowarach zniszczonych zostało 14 domów mieszkalnych i 15 innych budowli. Jedlica po wystąpieniu ze swoich brzegów utorowała sobie nowe koryto. Podobnie było z potokiem Łomniczka (dopływ Łomnicy). W Karpaczu woda uszkodziła 5 domów. Zniszczony został młyn, który zasilał miejscowość w prąd. Żywioł uszkodził większość górskich dróg i turystycznych szlaków. Zrywał mosty i kładki, podmywał linie kolejowe oraz nasypy. Obliczono, że w samym tylko dorzeczu Łomnicy w ciągu doby spadło około 20 mln m³ wody, to jest średnio 171 mm.

Oprócz Kowar i Karpacza żywioł dotknął również miejscowości położone w Kotlinie Jeleniogórskiej m.in. Ścięgny, Piechowice, Mysłakowice, Łomnicę, Miłków, Podgórzyn, Sobieszów. Straty notowano także w miejscowościach położonych dalej na północ: we Wrzeszczynie, Siedlęcinie, Starej Kamienicy i Barcinku.

Wezbrane wody Bobru podtopiły Lubawkę i część Kamiennej Góry. W Cieplicach poziom wody podniósł się o 2 m. W Jeleniej Górze wzdłuż ul. Grunwaldzkiej aż po Wzgórze Krzywoustego powstało rozległe rozlewisko. Stan rzeki w mieście podniósł się o 5 m (okolice dworca kolejowego). Gdzieniegdzie poziom wody sięgał nawet dachów niżej położonych domów. We Wleniu Bóbr zalał rynek i okalające go kamienice. W Leśnej powstało rozległe rozlewisko, pozalewane zostały domy, niekiedy aż po sam dach. W Gryfowie Śląskim doszło do katastrofy mostu kolejowego. Z brzegów wystąpiła również Nysa Łużycka, uszkadzając zabudowania w Zgorzelcu.

W pierwszej kolejności do usuwania skutków powodzi skierowano strzelców z Jägerbataillon z Jeleniej Góry, a później także pionierów z Głogowa. Do prac przy usuwaniu zniszczeń przystąpiły również prywatne firmy i spółki. Wieści o katastrofalnej powodzi w Sudetach odbiły się szerokim echem. 21 września Kowary – miejscowość najbardziej dotkniętą przez powódź – odwiedziła cesarzowa Augusta Wiktoria (małżonka kajzera Wilhelma II).

W czasie powodzi zginęły 4 osoby. Jeszcze bardziej tragiczna sytuacja była po czeskiej stronie Sudetów. Tam żywioł zebrał, według różnych źródeł, od 120 do 135 ofiar śmiertelnych. Po stronie śląskiej straty materialne oszacowano na 10 mln marek (według późniejszych obliczeń około 18 mln), a po stronie czeskiej wynosiły 7 mln guldenów.

Wnioski z powodzi

Niemcy szybko wyciągnęli wnioski z ogromnych strat, jakie wyrządziła im powódź z 1897 roku. Była ona impulsem do opracowania ambitnego programu przeciwpowodziowego dla Sudetów, który miał w przyszłości chronić miejscowości i ludność przed skutkami wystąpienia ponownych powodzi. Jego inicjatorem był ówczesny nadprezydent prowincji śląskiej Hermann von Hatzfeldt. Założenia programu opracował wybitny hydrotechnik prof. Otto Intze (zmarł w 1904 roku), a dalsze projekty wykonano już w biurze Hermanna Dewidowa w Hanowerze. Oprócz regulacji górskich rzek, jego głównym elementem miała być budowa systemu zapór wodnych i sztucznych zbiorników retencyjnych. Środki na realizację kosztownych prac hydrotechnicznych (w wysokości 4/5) zapewnił rząd centralny. W tym celu 3 lipca 1903 roku Reichstag uchwalił specjalną ustawę o ochronie przeciwpowodziowej. Resztę miała pokryć z własnego budżetu prowincja śląska. Jako pierwsze wybudowano zaporę i zbiornik w Leśnej na Kwisie (1905 rok). Później w Pilchowicach na Bobrze (1912 rok). W czasie I wojny światowej oddano do użytku zbiornik i zaporę w Zagórzu Śląskim na Bystrzycy, a po wojnie kolejną w Złotnikach na Kwisie. Wybudowano także mniejsze zapory m.in. na Łomnicy w Karpaczu, na Wilczce w Międzygórzu i na Bobrze w Bukówce.

Porównanie powodzi z 1897 i 1997 roku

W świadomości współczesnych mieszkańców Dolnego Śląska za największą powódź uznaje się tę, która miała miejsce w lipcu 1997 roku, tzw. powódź tysiąclecia. Wymiana ludności, jaka miała miejsce po 1945 roku, sprawiła, że wydarzenia z końca XIX wieku zostały trochę zapomniane przez współczesnych Dolnoślązaków. Dodatkowo zostały przysłonięte przez równie niszczycielski żywioł z 1997 roku. Powódź z 1997 roku również stanowiła wydarzenie w pewnym sensie przełomowe dla Polaków, podobnie jak powódź z 1897 roku dla Niemców. Śmiechem historii jest to, że wydarzenia te dzieliło od siebie równo 100 lat.

Powódź z 1997 roku również przyniosła tragiczne konsekwencje na Śląsku. Wówczas zalanych zostało wiele śląskich miejscowości m.in. Wrocław i Opole. Podtopionych i zalanych zostało także kilka miejscowości na ziemi kłodzkiej, mocno ucierpiało samo Kłodzko. Skutki powodzi tysiąclecia były odczuwalne również poza obszarem Śląska. Nie chodzi tu o rywalizację, który z żywiołów był bardziej niszczycielski. Były to zasadniczo dwie różne powodzie. Tak więc po pierwsze, powódź tysiąclecia swoim zasięgiem objęła o wiele większy obszar niż powódź z 1897 roku. Ta druga rozegrała się przede wszystkim w Karkonoszach, Górach Izerskich i Kotlinie Jeleniogórskiej, głównie w dorzeczu Bobru. Po drugie, przyczyną powodzi z 1997 roku był długotrwały, kilkudniowy, intensywny opad – deszcz padał przez kilka dni, głównie od 5 do 9 lipca. W odróżnieniu do powodzi z 1897 roku, gdzie wtedy główny opad miał miejsce tylko w ciągu jednej nocy. Odmienna była również intensywność opadów. W 1997 roku przez 6, 7 i 8 lipca lokalnie suma opadów przekroczyła 500 mm. W 1897 roku tylko w ciągu jednej doby w Górach Izerskich spadło ponad 300 mm. W 1997 roku największy dobowy opad zanotowano nad czeskimi dopływami Odry – 230 mm, a po polskiej stronie w Międzygórzu – 200 mm. W skali doby był on więc o wiele mniejszy niż ten z 1897 roku.

Film o budowie zapory w Pilchowicach

Kilka lat temu przygotowałem film poświęcony budowie zapory i zbiornika w Pilchowicach. Zapraszam do jego obejrzenia jako uzupełnienie tematu.

Artykuł Powódź z 1897 roku – Katastrofalna powódź w Sudetach pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

Historia kopalni uranu „Liczyrzepa”

Wyrobiska kopalni „Liczyrzepa” należały dawniej do Zakładów Przemysłowych R-1, które w latach 50. i 60. XX wieku wydobywały rudę uranu w Sudetach. Na temat samej historii kopalnictwa uranu w Sudetach zapraszam do przeczytania oddzielnego artykułu. Początkowo w połowie XIX wieku kopalnia „Liczyrzepa” (niem. Rübezahl) funkcjonowała jako kopalnia fluorytu. Wydobyty fluoryt sprzedawany był do huty miedzi w Ciechanowicach. Złoże eksploatowano tu w latach 1852–1862, po czym kopalnia została zamknięta. Po II wojnie światowej, w ramach poszukiwań i szacowania dostępnych złóż uranu, w hałdach dawnej kopalni „Liczyrzepa” natrafiono na ślady mineralizacji uranowej. Już w 1948 roku podjęto próby rozpoznania złoża i wydobycia uranu na bazie jej starych wyrobisk. Drążono także nowe sztolnie. Roboty prowadzono z przerwami do 1954 roku, po czym kopalnię zamknięto ze względu na małą zasobność złoża. Szacuje się, że w kopalni „Liczyrzepa” łącznie wydobyto według różnych źródeł: 1,4 ton metalicznego uranu (Klementowski) lub 0,4 ton metalicznego uranu (Adamski i Kaczmarek). Od 1975 roku sztolnia nr 9 była wykorzystywana na potrzeby laboratorium górniczego Zakładu Doświadczalnego Politechniki Wrocławskiej „Hydro-Mech”. Wówczas wydrążono również dodatkową sztolnię nr 9a. Od 1984 roku sztolnie te były wykorzystywane przez Zakład Górniczy w Kowarach-Podgórzu, podporządkowany Instytutowi Górnictwa Politechniki Wrocławskiej. Po zamknięciu inhalatorium radonowego w kopalni „Podgórze” (1993 rok) część wyposażenia przeniesiono do „Liczyrzepy”. Od połowy lat 90. wyrobiska były już całkowicie opuszczone i zdewastowane. W 2000 roku na bazie sztolni nr 9 i 9a utworzono podziemną trasę turystyczną, która dziś funkcjonuje pod nazwą Sztolnie Kowary kopalnia „Liczyrzepa”.

Zwiedzanie Sztolni Kowary – Kopalnia „Liczyrzepa”

Podziemna trasa turystyczna Sztolnie Kowary kopalnia „Liczyrzepa” znajduje się u podnóża góry Sulica w Karkonoszach, w dolinie potoku Jelenia Struga. Duży parking znajduje się 400 m przed sztolniami. Przy samych sztolniach znajduje się Hotel Jelenia Struga Medical SPA, w przypadku małego obłożenia hotelu można zaparkować na jego parkingu. Na trasie zwiedzania, którą pokonujemy w towarzystwie przewodnika, możemy zobaczyć m.in.: magazyn materiałów wybuchowych, żyłę rudy uranu, wystawę szkła uranowego, odstrzał przodka górniczego z platformą wibracyjną, inhalatorium radonowe, kaplicę św. Barbary, makietę bomby atomowej „Little Boy” w skali 1:1 i podziemny bar. W trakcie zwiedzania sztolni poznamy także historię kowarskiego górnictwa, w tym powojenne losy kopalń R-1 wydobywających uran dla Związku Radzieckiego.

Aktualne informacje na temat zwiedzania Sztolni Kowary kopalni „Liczyrzepa” (godziny otwarcia, cennik, dojazd itp.) dostępne są na stronie:

Uwaga! Ponieważ często w obiektach zmieniają się warunki zwiedzania, godziny otwarcia, cennik itp. polecamy za każdym razem sprawdzać aktualne informacje na stronie www.

Uwaga! W Kowarach znajduje się jeszcze jedna kopalnia udostępniona do zwiedzania
→ Kopalnia „Podgórze”

Mapa i dojazd do Sztolni Kowary kopalni „Liczyrzepa”

Artykuł Kopalnia uranu „Liczyrzepa” w Kowarach pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

Historia kopalni uranu „Podgórze”

Kopalnia uranu „Podgórze” wchodziła w skład dawnych Zakładów Przemysłowych R-1, które w latach 50. i 60. XX wieku wydobywały rudę uranu w Sudetach. Na temat historii wydobycia uranu w Sudetach zapraszam do przeczytania oddzielnego artykułu. W Kowarach powojenna eksploatacja rud uranu rozpoczęła się w 1948 roku. Na początku eksploatowano głównie złoża znajdujące się w dawnej kopalni rud żelaza „Wolność”. W 1950 roku na nowe złoże uranu natrafiono w górnym biegu rzeki Jedlicy, około 4 km na południe od Kowar. Zasoby odkrytego złoża szacowano wówczas na około 280 ton metalicznego uranu. W tym samym roku rozpoczęto jego eksploatację. Wydobycie uranu w kopalni „Podgórze” prowadzono poprzez sztolnie o numerach: 16, 17, 18, 19 i 19a. Eksploatacja rudy uranu na skalę przemysłową trwała tu do 1958 roku, później kopalnia została zamknięta. Pod koniec lat 60., na bazie wyrobisk kopalni (sztolnia 19 i 19a), przystąpiono do budowy inhalatorium radonowego. Inhalatorium podlegało pod Przedsiębiorstwo Państwowe Uzdrowisko Cieplice w Cieplicach-Zdroju (dziś dzielnica Jeleniej Góry). Przebywanie kuracjuszy w otoczeniu radonu, o odpowiednim niewielkim stężeniu w powietrzu, miało właściwości lecznicze. W trakcie budowy inhalatorium w latach 1971–1972 udało się pozyskać jeszcze dodatkową rudę uranu. Łącznie w kopalni „Podgórze” wydobyto 196,5 tony metalicznego uranu. Samo inhalatorium funkcjonowało do połowy lat 90.

Zwiedzanie kopalni uranu „Podgórze”

Kopalnia uranu „Podgórze” położona jest na południe od Kowar, w górnym biegu Jedlicy, na zboczach Średniaka w Karkonoszach. Zwiedzanie kopalni „Podgórze” odbywa się poprzez udostępnioną sztolnię nr 19a. Przy sztolniach znajduje się darmowy parking. Trasa liczy około 1600 m (chodnik 800 m w obie strony). Podziemną trasę przemierza się w towarzystwie przewodnika, a uczestnicy wycieczki otrzymują lampy górnicze. W trakcie zwiedzania można zapoznać się nie tylko z losami kopalń uranu w Sudetach, ale i również historią górnictwa na tych terenach, która korzeniami sięga aż do czasów średniowiecza.

Aktualne informacje na temat zwiedzania kopalni uranu „Podgórze” (godziny otwarcia, cennik, dojazd itp.) dostępne są na stronie:

Uwaga! Ponieważ często w obiektach zmieniają się warunki zwiedzania, godziny otwarcia, cennik itp. polecamy za każdym razem sprawdzać aktualne informacje na stronie www.

Uwaga! W Kowarach znajduje się jeszcze jedna kopalnia udostępniona do zwiedzania
→ Kopalnia „Liczyrzepa”

Mapa i dojazd do kopalni uranu „Podgórze”

Artykuł Kopalnia uranu „Podgórze” w Kowarach pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

Niniejszy artykuł ma na celu przedstawienie zarysu historii kopalnictwa rud uranu na terenie Dolnego Śląska i ziemi kłodzkiej. Artykuł powstał przede wszystkim na podstawie publikacji IPN pt. „W cieniu sudeckiego uranu” autorstwa dr. Roberta Klementowskiego. Część opisującą przedwojenną historię kopalni w Kowarach oparłem o artykuł pt. „Pozostałości górnictwa rud uranu i żelaza w rejonie Kowar. Część I” autorstwa Roberta Borzeckiego i Dariusza Wójcika.

Wydobycie uranu przed 1945 rokiem

Informacje na temat wydobycia uranu na Dolnym Śląsku przed 1945 rokiem są dość skromne. Wiadomo, że pierwsze wzmianki o mineralizacji uranowej występującej w Sudetach pojawiają się już w połowie XIX wieku (Miedzianka, Wilcza Poręba, Trzcińsko). Jednak na większe ilości uranu natrafiono dopiero w 1910 roku w złożach żelaza i arsenu w Kowarach. W Kowarach ruda uranu napotykana była w kopalni „Wolność” (niem. Bergfreiheit), gdzie do 1923 roku eksploatowano głównie rudy żelaza (magnetytu i hematytu). Wówczas występująca – niejako przy okazji – ruda uranu traktowana była jako skała płonna (odpad) i wyrzucana na hałdy. Sytuację tę zmieniło odkrycie właściwości leczniczych radu. Kowarski uran zaczął być wykorzystywany do pozyskiwania tego drogiego pierwiastka. W latach 20. kopalnia „Wolność” zaczęła borykać się w poważnymi problemami ekonomicznymi. Ostatecznie w 1929 roku wstrzymano w niej całkowicie wydobycie.

Ponowne uruchomienie kopalni „Wolność” nastąpiło w 1935 roku. Wydobyty uran w Kowarach sprzedawano do Zakładów Chemicznych Koncernu Auera w Oranienburgu (Auergesellschaft) koło Berlina oraz do Zakładów Chemicznych Koncernu Stahlwerk Mark A.G. w Hamburgu-Wilhelmsburgu. Rozwój nauki, a także powstanie teoretycznych modeli pokazujących możliwość zainicjowania kontrolowanych reakcji rozszczepiania atomu sprawiły, że uran ze „zwykłej skały” stał się surowcem strategicznym. Wybuch II wojny światowej był tylko katalizatorem przyspieszającym prace nad rozwojem nowej broni – broni atomowej. Jaki miał udział kowarski uran w niemieckim programie atomowym jest dziś trudne do oszacowania. Według sprawozdań geologicznych opracowanych już po wojnie (w 1965 roku) do zakończenia wojny w Kowarach wydobyto około 300 ton tego pierwiastka.

Powstanie „Kowarskich Kopalni”

Działania wojenne ominęły Kowary, w związku z tym niemalże od razu po zakończeniu wojny można było wznowić wydobycie. Przypuszczalnie kowarskie kopalnie od początku były w orbicie zainteresowań Sowietów, ale z jakichś przyczyn musieli oni negatywnie ocenić możliwości dalszego pozyskania uranu. Dlatego już w czerwcu 1945 roku kopalnia została przekazana polskiej administracji. Polacy wznowili wydobycie, ale z powrotem rudy żelaza, która była znacznie bardziej potrzebna do odbudowy kraju. Do koncepcji pozyskania rudy uranu powrócono dopiero w 1947 roku, a z dniem 1 stycznia 1948 roku Centralny Zarząd Przemysłu Hutniczego powołał do życia Przedsiębiorstwo Państwowe „Kowarskie Kopalnie”.

Powołanie nowego przedsiębiorstwa, a także wszystkie kwestie związane ze zbytem wydobywanego uranu, regulowała specjalna umowa zawarta 15 września 1947 roku pomiędzy rządem RP a rządem ZSRR. Dawała ona wyłączność Sowietom na zakup polskiego uranu. Związek Radziecki zobowiązał się do udzielenia Polsce pomocy technicznej, materiałowej, a także oddelegowania swoich specjalistów. Jako kryterium opłacalności przyjęto wydobywanie rudy uranu o średniej zawartości metalicznego uranu nie mniejszej niż 0,2%. Wbrew obiegowym opiniom Rosjanie płacili za sprzedawany uran. W jego cenę wchodziły koszty wydobycia (wraz z robotami budowlano-montażowymi i poszukiwaniami nowych złóż) plus 10% zysku dla strony polskiej. Umowa regulowała również zarząd nad zakładami, który miała sprawować specjalna mieszana polsko-radziecka komisja. Same zaś zakłady posiadały charakter kombinatu przemysłowego o rozbudowanej strukturze. Część kadry „Kowarskich Kopalń” stanowili obywatele ZSRR. Przedsiębiorstwo, co prawda pozostawało w polskich rękach, ale o kierunkach i zakresie jego działalności decydowali Rosjanie.

Od początku zabezpieczeniem transportu wydobytego uranu zajmowało się przedsiębiorstwo „Kowarskie Kopalnie”. Początkowo rudę uranu wywożono samochodami z Kowar do Legnicy, gdzie następnie odbierała je strona radziecka i wywoziła dalej drogą lotniczą do ZSRR. Należy tu przypomnieć, iż wówczas w Legnicy znajdowało się dowództwo i lotnisko Północnej Grupy Wojsk Armii Radzieckiej. Wykorzystywanie drogiego transportu lotniczego do przewożenia uranu można wiązać z pośpiechem nad rozwojem sowieckiego programu nuklearnego. Wspomnienia mieszkańców Kowar mówią, iż samochodowe transporty wyjeżdżające z miejscowości były zabezpieczane przez żołnierzy. „Samochody zjeżdżały po zmierzchu. Na każdej ciężarówce oprócz kierowcy siedziało na pace dwóch żołnierzy. Chyba polskich, choć ja myślę, że byli to Rosjanie przebrani w polskie mundury.” Te relacje mieszkańców nie są do końca wiarygodne, ale dobrze oddają klimat i atmosferę panującą wówczas wokół wydobycia uranu.

Wraz ze wznowieniem wydobycia rozpoczęto także zakrojoną na szeroką skalę akcję poszukiwania nowych złóż uranu w innych rejonach Dolnego Śląska. Prace prowadzono za pomocą specjalnie do tego celu wydzielonych grup poszukiwawczych, które działały w oparciu o radzieckich specjalistów i sprzęt. Do 1958 roku odkryto ponad 100 nowych punktów uranowych i złóż. Dalsze poszukiwania uranu wygaszono jednak pod koniec lat 50., a w latach 60. prowadzono je już tylko sporadycznie. Było to efektem obserwowanego spadku wydajności odkrywanych nowych punktów.

Zakłady Przemysłowe R-1

W 1951 roku Przedsiębiorstwo Państwowe „Kowarskie Kopalnie” zmieniło swoją nazwę na Zakłady Przemysłowe R-1, w skrócie ZPR-1. Od połowy lat 50. następowały zmiany w sposobie funkcjonowania kombinatu. Przede wszystkim w 1955 roku zakłady opuściła większość radzieckiej kadry. Wyjazd radzieckich specjalistów sprawił, że powstały braki w wykwalifikowanej kadrze, które starano się z kolei zastąpić nowymi polskimi pracownikami. Strona radziecka straciła zainteresowanie polskim uranem, głównie ze względu na coraz mniejszą wydajność polskich złóż, gdy jednocześnie w kopalniach uranu na terenie Czechosłowacji i NRD, działających również na potrzeby ZSRR, wydobywano znacznie więcej tego surowca. Dodatkowo niekorzystny przelicznik rubla clearingowego w stosunku do złotego (na początku 1:1, a od 1950 roku 1:3) sprawił, że strona radziecka znacznie przepłacała za polski uran, w porównaniu do cen uranu na rynkach światowych. Dotychczasowe warunki umowy były więc przedmiotem kilkukrotnych renegocjacji na wniosek Rosjan. Ponadto zaniechano transportu samochodowego na rzecz kolei. Rudę uranu zaczęto przewozić pociągami z zakładów R-1 do Brześcia nad Bugiem.

Warunki pracy i zatrudnienie

W początkowym okresie kopalnie uranu w Sudetach borykały się z problemem braku pracowników, zwłaszcza wśród wykwalifikowanych górników. Zaraz po uruchomieniu wydobycia załogę stanowili pracownicy byłej kopalni rud żelaza „Wolność” – ok. 500 osób. W marcu 1949 roku zatrudnienie sięgnęło już 1300 osób. Przy czym należy wziąć pod uwagę gwałtowny rozwój przedsiębiorstwa i związane z tym zapotrzebowanie na siłę roboczą. Aby rozwiązać problemy kadrowe, rozkazem marszałka Konstantego Rokossowskiego, 13 maja 1950 roku sformowano 10. Batalion Pracy, który skierowano do „Kowarskich Kopalni”. Batalion liczył 1138 żołnierzy, tzw. „żołnierzy-górników”. Ich praca miała charakter pracy przymusowej i była formą represji, choć formalnie odbywała się w zastępstwie za zasadniczą służbę wojskową. W 1951 roku do pracy skierowano kolejny 11. Batalion Pracy. Łącznie w zakładach pracowało 2755 żołnierzy, przy czym należy podkreślić, iż kierowano ich tylko do najprostszych prac fizycznych – ładowanie rudy uranu do pojemników, odrzucanie masy skalnej, pomoc przy pracach poszukiwawczych itd. Ponieważ część „żołnierzy-górników” została skoszarowana na terenie byłej filii KL Gross-Rosen w Kamiennej Górze, powstało mylne wrażenie o wykorzystaniu do pracy w kopalniach uranu więźniów. Z powodu niskiej przydatności „żołnierzy-górników” szybko z tego pomysłu zrezygnowano.

Żeby przyciągnąć nowe osoby do pracy w kopalniach uranu oferowano im bardzo wysokie wynagrodzenie, wyższe niż górnikom węglowym, których płace i tak przewyższały przeciętne wynagrodzenia w przemyśle. Zwiększanie wydobycia i otwieranie nowych kopalń zaczęło rodzić problemy mieszkaniowe. W 1949 roku ruszyła budowa nowych osiedli w Kowarach (osiedle Górnicze) i Stroniu Śląskim (osiedle Morawka). Same Kowary 3-krotnie zwiększyły liczbę swoich mieszkańców. W szczytowym momencie w 1950 roku w zakładach pracowało ok. 8 tys. osób. Gwałtowny spadek zatrudnienia nastąpił jednak w 1952 roku, co miało związek z nagłym wyczerpaniem złóż uranu i zamykaniem części kopalń.

Zupełnie inną kwestią były warunki pracy górników uranowych, które urosły do miana prawdziwych legend. Wśród opinii krążących wokół wydobycia uranu powszechnie podaje się informacje o kiepskich warunkach pracy, które w połączeniu z narażeniem górników na wysokie promieniowanie, miały doprowadzać do ich wysokiej śmiertelności. Pośpiech w początkowym okresie działalności kopalni rzeczywiście sprawiał, że dość lekceważąco podchodzono do higieny i bezpieczeństwa pracy. Utajnienie zakładów sprawiło, że w pierwszym roku działalności „Kowarskie Kopalnie” nie były objęte nawet nadzorem Urzędu Górniczego. Tym niemniej należy podkreślić, iż zagrożenia w kopalniach uranu nie odbiegały znacznie od typowych zagrożeń w przemyśle górniczym. Najczęstszą przyczyną wypadków było oderwanie skał w wyrobiskach, urazy w trakcie transportu towarów i ludzi, w czasie obsługi maszyn i urządzeń górniczych, a także upadki w wyrobiskach. Oprócz typowych wypadków przy pracy największym zagrożeniem dla zdrowia górników było długotrwałe przebywanie w zapylonych wyrobiskach, co po latach pracy w takich warunkach często skutkowało pylicą płuc.

To co odróżniało kopalnie uranu od innych kopalń było zagrożenie ze strony zwiększonej ekspozycji na promieniowanie jonizujące. Zagrożenia radiologiczne występujące w kopalniach uranu możemy podzielić na dwa typy. Pierwszym było promieniowanie alfa, beta i gama powstałe wyniku obecności uranu i innych pierwiastków promieniotwórczych. Jego poziom nie był jednak na tyle wysoki, aby stanowić bezpośrednie niebezpieczeństwo dla życia górników. Tym bardziej, że żeby wniknąć do organizmu musiało ono najpierw pokonać bariery w postaci odzieży i skóry. Drugim zagrożeniem, znacznie poważniejszym, był występujący w kopalniach radon – bezbarwny i bezwonny radioaktywny gaz, który powstawał w wyniku rozpadu radu. Zagrożenie ze strony radonu było bardzo duże, ponieważ wnikał on w głąb organizmu poprzez drogi oddechowe. W początkowym okresie działalności górnicy nie byli w pełni świadomi zagrożeń ze strony promieniowania. Dla przykładu, spożywali i pili wodę w wyrobiskach, a tym samym razem z pyłem szkodliwe pierwiastki dostawały się do ich organizmów. Brak odpowiedniego zaplecza socjalnego sprawiał, że pracownicy kopalń wracali do swoich domów w roboczych ubraniach, które później były prane razem z odzieżą innych domowników. Należy również podkreślić, że zagrożenia radiologiczne występowały nie tylko w wyrobiskach, ale i również poza nimi. Duże zagrożenie na napromieniowanie występowało w sortowniach, gdzie pracowały kobiety (również w ciąży). Przed transportem ruda uranu była ręcznie (łopatami) ładowana do metalowych pojemników, pracę tę wykonywali m.in. żołnierze batalionów pracy. Niekiedy wśród wspomnień górników uranowych pojawiały się dramatyczne relacje na temat oddziaływania promieniowania. „Po chwilowym osłabieniu, mdłościach i krótkotrwałej gorączce, przychodziły dreszcze i uczucie zimna. Dopiero po około 20 minut organizm adaptował się w miejscu największego zagrożenia. W pierwszych latach pracy kopalni górnicy sortujący rudę sprawdzali zawartość uranu licznikiem Geigera, biorąc do ręki każdy kawałek rudy. Już po kilkunastu dniach z dłoni schodziła skóra.” Jednak promieniowanie alfa, beta i gama nie mogło wywoływać aż takich natychmiastowych reakcji organizmu, natomiast skutki oddziaływania nadmiernego stężenia radonu były odczuwalne dopiero po latach pracy. Wydaje się, że same wspomnienia górników obarczone są pewnym błędem w postaci subiektywnego (zbyt wyolbrzymionego) postrzegania istniejącego zagrożenia.

Sytuacja w zakresie bezpieczeństwa i organizacji pracy zmieniła się dopiero po 1956 roku, kiedy to zaczęto przykładać coraz większą wagę dla ochrony radiologicznej. Dopiero wówczas powołano odpowiednie służby dozymetryczne, rozpoczęto systematyczne pomiary promieniowania i stężenia radonu, a także zadbano o zwiększoną świadomość na temat zagrożeń wśród pracowników. Wciąż jednak poważnym problemem były słabo wentylowane i zapylone wyrobiska. Materiał źródłowy zgromadzony przez IPN wskazuje na to, że wśród byłych górników po latach pracy odnotowano zwiększoną zapadalność na choroby dróg oddechowych, w tym głównie krzemicę i gruźlicę.

Ochrona kontrwywiadowcza i organy bezpieczeństwa

Zakłady Przemysłowe R-1 miały status zakładów specjalnych, do których wstęp był ograniczony. Ogrodzony teren, system przepustek i służba wartownicza miały zapobiegać przenikaniu do zakładów niepożądanych osób. Zabezpieczeniem obiektów i konwojów zajmowali się polscy żołnierze 11. Pułku Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego. Podobnie, jak w przypadku warunków pracy, również aktywność służb specjalnych na terenie Kowar obrosła wieloma mitami. Wśród samych kowarzan dość często pojawiają się informacje o obecności na terenie miasta NKWD. W tym miejscu należy podkreślić, iż NKWD jako formacja przestała istnieć (została przeformowana) w 1946 roku, a rozpoczęcie działalności „Kowarskich Kopalni” to dopiero rok 1948. Stąd obecność NKWD w Kowarach nie mogła mieć miejsca. Wielokrotnie w mediach i relacjach mieszkańców pojawiały się również doniesienia o rozlokowaniu żołnierzy sowieckich, jednak informacje te nie znalazły potwierdzenia w materiale źródłowym zebranym przez IPN.

Jeżeli mówimy o działalności organów bezpieczeństwa, w kontekście wydobycia uranu, to przede wszystkim należy mówić o zapewnieniu osłony kontrwywiadowczej. Osłona kontrwywiadowcza miała na celu zapobieganie wyciekaniu wszelkich wrażliwych informacji o zakładach R-1, takich jak: wielkość wydobycia, ilość pracowników, sposób i częstotliwość transportów rudy, relacje i stosunki z Rosjanami, warunki umowy itd. Zadanie to realizowała przede wszystkim wydzielona jednostka UB, która podlegała bezpośrednio Wojewódzkiemu Urzędowi Bezpieczeństwa Publicznego we Wrocławiu. Do zadań jednostki należała działalność kontrwywiadowcza, przeciwdziałanie szpiegostwu i sabotażowi gospodarczemu, a także ochrona radzieckich specjalistów mieszkających w Kowarach. Działania defensywne jednostki UB koncentrowały się na kontroli pracowników zakładów – obawiano się, iż wrażliwe informacje będą wynoszone przez samych pracowników. Zadanie to nie ułatwiał gwałtowny wzrost zatrudnienia w przedsiębiorstwie w pierwszych latach działalności. UB uzurpowało sobie prawo do decydowania o sprawach kadrowych, np. usuwając pracowników z zakładów pod pretekstem naruszenia ochrony tajemnicy. Czasem do zwolnienia wystarczyło zakwalifikowanie danej osoby jako „elementu wrogiego”. Pozycja UB była na tyle silna, iż w 1948 roku bezpieka doprowadziła do zwolnienia samego dyrektora naczelnego i jego zastępcy. Działania ofensywne koncentrowały się na przeciwdziałaniu aktywności obcych wywiadów. Zadanie to utrudniał wypoczynkowy charakter Karkonoszy. Przyciągały one bowiem sporo turystów, w tym pracowników obcych placówek dyplomatycznych, których aktywność turystyczna mogła być tylko przykrywką do próby pozyskania informacji na temat ZPR-1. Obawiano się zwłaszcza dzielności wywiadu francuskiego, co wiązało się z faktem pracy w kopalniach wielu repatriantów, Polaków przybyłych z Francji i Belgi.

Pomimo tego, w świetle odtajnionych kilka lat temu dokumentów CIA, wydaje się, że działalność „Kowarskich Kopalni”/ZPR-1 była dość dobrze rozpracowana przez zachodni wywiad. Niektóre z raportów opracowanych w latach 50. dość szczegółowo opisywały sytuację w kopalniach R-1. Raport z 1952 roku wspomina: „Produkcja uranu osiągnęła szczyt w 1951 roku; w tym czasie 7 tys. pracowników było zatrudnionych na tym terenie. Od tego momentu wydobycie spada. Od czerwca 1952 roku planowane jest zwolnienie 1/3 górników. […] Ruda uranowa transportowana jest przez pociąg towarowy do Ogorzelca. Tam jest myta ręcznie przy pomocy wody z wężów. Przetworzona ruda pakowana jest do metalowych pojemników, 70 cm wysokości i 30 cm obwodu. […] Kopalnie ochraniane są przez polskich żołnierzy, którzy zakwaterowani są w starych gospodarczych budynkach blisko Kowar, które to zostały przekształcone na baraki.” Być może CIA posiadało siatkę swoich agentów na terenie samych zakładów.

Rozmieszczenie głównych kopalń uranu w Sudetach

Przez cały czas główna siedziba zakładów znajdowała się w Kowarach. Intensywne poszukiwania nowych złóż uranu doprowadziły jednak do rozpoczęcia eksploatacji w innych rejonach Sudetów. Ostatecznie ponad 95% wydobytego uranu pochodziło tylko z pięciu złóż (kopalń) o nazwach: „Wolność”, „Podgórze”, „Miedzianka”, „Kopaliny” i „Radoniów”.

• Kopalnia „Wolność” powstała na bazie dawnej kopalni żelaza Bergfreiheit w Kowarach na styku Karkonoszy i Rudaw Janowickich. Składała się z trzech pól górniczych: „Wolność”, „Wulkan” i „Marta”. Złożę uranu eksploatowano tu głównie w latach 1948–1953.
• Kopalnia „Podgórze” powstała koło Kowar w górnym biegu Jedlicy w Karkonoszach. Złożę uranu eksploatowano tu głównie w latach 1950–1958.
• Kopalnia „Miedzianka” powstała na bazie dawnej kopalni miedzi w Miedziance w Rudawach Janowickich. Złożę uranu eksploatowano tu głównie w latach 1948–1951.
• Kopalnia „Kopaliny” powstała na bazie dawnej kopalni fluorytu koło Kletna w Masywie Śnieżnika. Złożę uranu eksploatowano tu głównie w latach 1948–1952.
• Kopalnia „Radoniów” powstała koło Radoniowa na Pogórzu Izerskim. Złożę uranu eksploatowano tu głównie w latach 1954–1963. Było to najbardziej zasobne i najdłużej eksploatowane złożę uranu w ZPR-1.

Ponadto rudę uranu pozyskiwano także w czasie poszukiwań nowych złóż, które ostatecznie – ze względu na niską zawartość uranu – okazywały się niezdatne to przemysłowej eksploatacji. Poszukiwania uranu obejmowały często stare poniemieckie wyrobiska. W ten sposób uran pozyskano m.in. w trakcie prac poszukiwawczych prowadzonych między Wleniem, Pilchowicami i Nielestnem, w starych wyrobiskach koło Dziećmorowic, w Grzmiącej, Okrzeszynie i szeregu innych pomniejszych miejscach.

Produkcja koncentratu uranowego

Systematyczne wyczerpywanie bogatszych złóż uranu, a także wygaszanie działalności w kolejnych kopalniach R-1 sprawiło, że przyszłość zakładów stanęła pod dużym znakiem zapytania. Wciąż jednak w kopalniach (głównie w Radoniowie) zalegały złoża o mniejszej zawartości uranu (poniżej 0,2%). Było to jednak za mało, aby eksportować je do Związku Radzieckiego. W 1962 roku podjęto więc decyzję o budowie zakładu przeróbki rud uranu, którego zadaniem była produkcja tzw. koncentratu uranowego. Koncentrat uranowy produkowano z uboższej rudy zawierającej pierwotnie około 0,1% uranu. Zakład powstał na bazie zabudowań dawnej kopalni „Wolność” w Kowarach. Produkcja koncentratu ruszyła w 1966 roku. Jednocześnie w 1963 roku zlikwidowano kopalnie w Radoniowie. Jej zamknięcie oznaczało zakończenie eksploatacji złóż uranu na skalę przemysłową. Pomimo uruchomienia nowoczesnego zakładu przeróbki rud uranu, los ZPR-1 był już wówczas przesądzony. Produkcja koncentratu uranowego trwała do 1972 roku.

Wygaszanie działalności

Prowadzone sporadycznie w latach 60. poszukiwania nowych złóż uranu nie przyniosły zadowalających rezultatów. Ostatnim ważnym epizodem działalności ZPR-1 była budowa od 1969 roku innowacyjnego podziemnego inhalatorium radonowego na bazie dawnych wyrobisk kopalni „Podgórze” w Kowarach. Ostatecznie Zakłady Przemysłowe R-1 zostały zlikwidowane w 1973 roku.

Podsumowanie działalności

W czasie działalności wydobywczej ZPR-1 (w latach 1948–1963) wydobyto łącznie 322,16 tys. ton rudy uranu o łącznej zawartości 703,6 ton metalicznego uranu. Do tej liczby należy doliczyć szacowane 300 ton metalicznego uranu wydobytego jeszcze przed wojną. Łącznie więc w kopalniach uranu na terenie Dolnego Śląska (w tym Kletnie na ziemi kłodzkiej) wydobyto około 1000 ton metalicznego uranu.

Mity na temat kopalń uranu

• W kopalniach wykorzystywano więźniów – Nie, w polskich kopalniach rud uranu, w przeciwieństwie do ich odpowiedników w NRD i Czechosłowacji, nigdy nie wykorzystywano osób skazanych.
• Obozy pracy przy kopalniach – Nie, przy kopalniach nigdy nie funkcjonowały obozy pracy. Powstanie mitu jest efektem skoszarowanie żołnierzy batalionów pracy w dawnej filii KL Gross-Rosen w Kamiennej Górze.
• ZSRR nie płacił za uran – Nie, Związek Radziecki płacił za wydobyty w Polsce uran, w pewnym momencie nawet znacznie więcej niż wynosiła jego cena na rynkach światowych.
• NKWD na terenie Kowar – Nie, NKWD nie mogła funkcjonować na terenie miasta, gdyż wówczas już taka formacja nie istniała.
• Duża śmiertelność górników – Nie, w toku badań nie stwierdzono znacznego zwiększenia śmiertelności górników ze względu na promieniowanie. Stwierdzono tylko zwiększoną zapadalność na choroby dróg oddechowych.

Film na temat sudeckiego uranu

Kilka lat temu przygotowałem film poświęcony tematowi kopalni uranu w Sudetach. Chętnych zapraszam do jego obejrzenia, jako uzupełnienie niniejszego artykułu.

Kopalnie uranu udostępnione do zwiedzania

Obecnie niektóre z wyrobisk należących do dawnych kopalni uranu wykorzystywane są turystycznie. W momencie pisania tego artykułu udostępnione są trzy różne podziemne trasy turystyczne. W samych Kowarach istnieją blisko siebie dwie trasy, które często mylone są przez turystów. Nie należy ich mylić, są to oddzielne oferty.

• Kopalnia uranu „Podgórze” w Kowarach → link
• Kopalnia uranu „Liczyrzepa” w Kowarach → link
• Kopalnia uranu „Kopaliny” w Kletnie → link

Artykuł Kopalnie uranu w Sudetach pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

Najstarsza mapa Śląska autorstwa Sebastiana Münstera

Mapa Sebastiana Münstera to najstarsza znana mapa prezentująca w całości tylko Śląsk. Po raz pierwszy została wydana w 1544 roku w Bazylei. Jest starsza o 17 lat od słynnej mapy Śląska Martina Helwiga, która często błędnie uważana jest za najstarszą (choć w rzeczywistości jest druga w kolejności). Sebastian Münster był niemieckim geografem, kartografem i humanistą. Umieścił on mapę Śląska w swoim życiowym dziele pt. Cosmographia, będącym próbą opisania ówczesnego znanego XVI-wiecznego świata. Prawdopodobnie Münster nigdy nie był na Śląsku, a swoją mapę sporządził (podobnie jak inne mapy w Cosmographii) tylko na podstawie przekazanych mu informacji. Dlatego stworzona przez niego mapa jest o wiele mniej dokładna niż mapa Helwiga. Obarczona jest też dużym błędem. Historycznie jest jednak najstarszą mapą poświęconą tylko Śląskowi, z tego tytułu stanowi też niezwykłą ciekawostkę.

Zdigitalizowana mapa dostępna jest również w zasobach Wielkopolskiej Biblioteki Cyfrowej – link

Mapa Sebastiana Münstera zorientowana jest na wschód, to znaczy górna ramka mapy wskazuje kierunek wschodni. Na dole mamy zachód, po lewej północ, a po prawej południe. Skala mapy wynosi około 1:1000000. Najstarsza mapa Śląska daleka jest od doskonałości. W sposób tylko schematyczny przedstawia region. Wynika to z faktu (jak już wcześniej wspomniałem), iż Münster swoją mapę sporządził na podstawie przesłanych do niego informacji i zasłyszanych opowieści, a nie na podstawie własnych obserwacji czy podróży. Śląsk na mapie Münstera otoczony jest ze wszystkich stron górami, a tam, gdzie się one rzeczywiście znajdują, nie są poprawnie naniesione. Sudety od Kłodzka kierują się na północ, a od Jeleniej Góry skręcają na wschód. Dość mocno zniekształcona jest również sieć rzeczna np. Odra od Wrocławia płynie na północny wschód. Niemniej jednak na mapie znajduje się 85 nazw miejscowości, co świadczy o dość dużej wiedzy na temat regionu.

Oprócz nazw miejscowości i rzek na mapie Münstera znajdziemy także przykłady kilku innych obiektów, jak np. zamki Chojnik i Książ.

Artykuł Najstarsza mapa Śląska z 1544 roku pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

Mapa Śląska z 1561 roku

Bez wątpienia mapa Martina Helwiga należy do najsłynniejszych historycznych map Śląska. Wielokrotnie wydawana, powielana i przerabiana zdobyła sobie przydomek „matki wszystkich śląskich map”. O mapie Martina Helwiga mówi się również jako o najstarszej mapie Śląska, choć w rzeczywistości pierwszą (najstarszą) mapą była mapa Sebastiana Münstera z 1544 roku. Mapa Martina Helwiga jest więc drugą w kolejności najstarszą mapą Śląską.

Autorem mapy jest urodzony w 1516 roku w Nysie śląski kartograf Martin Helwig. Wyjątkowość jego dzieła polega na tym, iż była to pierwsza mapa Śląska opracowana na podstawie własnych obserwacji, pomiarów i informacji zebranych od miejscowej ludności. Informacje na temat topografii Śląska autor mapy gromadził w trakcie swoich licznych podróży po Śląsku przez kilka lat. Po raz pierwszy jego mapa została wydana w 1561 roku w Nysie. Prezentowany poniżej zdigitalizowany egzemplarz mapy pochodzi właśnie z tego historycznego pierwszego wydania.

Zdigitalizowana mapa dostępna jest również w zasobach Badischen Landesbibliothek – link

Obraz Śląska na mapie Martina Helwiga

Kilka słów na temat samej mapy. Przede wszystkim mapa Martina Helwiga należy do tzw. map przeglądowych. Wykonana została w technice drzeworytu, a jej kolejne kopie powstawały za pomocą klocków drzeworytowych. Skala mapy wynosi 1:550000. Mapa Martina Helwiga orientowana jest na południe, to znaczy, że górna ramka mapy wskazuje kierunek południowy. Z tego powodu Sudety znalazły się u góry, w przeciwieństwie do współczesnych map orientowanych zazwyczaj na północ, gdzie Sudety znajdują się na dole. Analogicznie na dole mapy znajduje się północ, po prawej zachód, a po lewej wschód. Taki widok (z Sudetami u góry) może wydawać się co najmniej dziwny dla współczesnego odbiorcy, ale dla autora mapy wydawał się bardziej naturalny. Przy takim orientowaniu mapy Górny Śląsk znajduje się rzeczywiście u góry, a Dolny Śląsk na dole. Odra, główna śląska rzeka, spływa też bardziej naturalnie – z góry na dół.

Mapa Martina Helwiga swoim obszarem obejmuje Górny i Dolny Śląsk, a także przygraniczne tereny m.in. fragmenty Górnych Łużyc i Wielkopolski. Sam obszar Śląska zaznaczony jest kolorem czerwonym, zaś pozostałe ziemie odróżnione są innymi kolorami. Na mapie znajduje się ponad 370 nazw geograficznych, z czego większość stanowią nazwy śląskich miejscowości. Wśród umieszczonych obiektów znajdują się również wsie, zamki, klasztory. Przy każdym z obiektów są ich graficzne reprezentacje (sygnaturki). Bogato zobrazowana jest również sieć rzeczna (42 rzeki z 34 nazwami). Na mapie nie ma natomiast naniesionych stawów, ani żadnych innych zbiorników wodnych. Góry zaznaczone są w formie kopczyków. Widać wyraźnie naniesiony łańcuch Sudetów z dominantą w postaci Śnieżki. Na mapie widzimy również zaznaczone lasy (głównie na północy Śląska), ale mają one charakter bardziej dekoracyjny. W dwóch narożnikach widzimy godła Czech i Polski, symbolizujące sąsiednie ziemie.

Jedną z większych ciekawostek mapy Martina Helwiga jest umieszczony na niej pierwszy, najstarszy wizerunek Ducha Gór. Słynnego władcy Karkonoszy, zwanego również Liczyrzepą lub Rzepiórem, który budził postrach wśród mieszkańców podgórskich terenów. Legendy i podania związane z Duchem Gór sięgają jeszcze czasów średniowiecza. Na łańcuchu Sudetów widzimy narysowaną kroczącą, rogatą postać, wspartą na tylnych łapach, a w przednich trzymającą długiego kija. Poniżej podpis Rübenczal. Wizerunek Liczyrzepy z mapy Helwiga utrwalił się jako jeden z możliwych wyglądów tej tajemniczej postaci, która zgodnie z podaniami potrafiła przybierać różne formy.

Oczywiście dzieło Martina Helwiga, jak na tak wczesne opracowanie, nie ustrzegło się również przed pewnymi błędami. Znajdziemy na niej kilka pomyłek i nieścisłości, ale w ogólnym wymiarze jest mapą poprawnie sporządzoną i dość wiernie odwzorowującą ówczesne zagospodarowanie terenu.

Kolejne wydania mapy Śląska Martina Helwiga

Pierwsze wydanie mapy Śląska z 1561 roku doczekało się kolejnych wydań, a także licznych przeróbek. Opracowana przez Martina Helwiga mapa posłużyła jako wzór i główne źródło informacji dla kolejnych kartografów. Zamieszczana była w atlasach wszystkich największych europejskich wydawców. Kolejne wydania tej mapy ukazywały się w latach: 1605, 1612, 1627, 1642, 1685, 1738, 1745, 1746, 1765 i 1776. Poniżej zamieszczam mapę wydaną w 1685 roku we Wrocławiu.

Artykuł Mapa Śląska Martina Helwiga z 1561 roku pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.