Historia Zamku Cisy

Budowę Zamku Cisy (niem. Zeisburg, Zeiskenburg) przypisuje się powszechnie księciu świdnickiemu Bolkowi I Surowemu. Po raz pierwszy zamek wzmiankowany był w 1327 roku, za rządów księcia Bolka II Małego, jako miejsce wystawienia jednego z książęcych dokumentów. Pojawiająca się wcześniejsza data związana z Cisami (1242 rok) pochodzi z dokumentu uznanego za falsyfikat. We wspomnianym dokumencie z 1327 roku, jako świadek figuruje sędzia dworu świdnickiego Ruprecht Unwogel z rodu Bolzów, który później tytułował się Ruprecht von Czeisberg/Czeysikperg. W drugiej połowie XIV wieku zamek przeszedł w ręce Mikołaja de Cyskberg, blisko związanego z dworem księcia Bolka II i jego żony Agnieszki Habsburżanki. Pod koniec XIV wieku Zamek Cisy coraz częściej stawał się miejscem przebywania dworu świdnickiego wdowy Agnieszki. W tamtym czasie do dóbr zamkowych należało m.in. miasto Dobromierz oraz wsie Cisów, Międzyrzecze, Jaskulin, Pogwizdów, Siodłkowice i Stanowice. W 1466 roku zamek został zdobyty i zniszczony – prawdopodobnie przez wojska czeskie stronników króla Jerzego z Podiebradów. W drugiej połowie XV wieku zamek został prawdopodobnie rozbudowany, o czym może świadczyć m.in. zastosowanie bastei przy jednym z dziedzińców. Powolny upadek zamku nastąpił w XVIII wieku, kiedy to z warowni zaczęto pozyskiwać materiały do budowy pałacu w sąsiedniej Strudze. Ostatecznie Zamek Cisy został opuszczony około 1800 roku. Od tego czasu pozostaje ruiną. W latach 30. XX wieku dokonano częściowej rekonstrukcji ruin, odtwarzając m.ni. główną południowo-wschodnią bramę i część wieży.

Zwiedzanie Zamku Cisy

Zamek Cisy geograficznie położony jest na obszarze Pogórza Wałbrzyskiego, na terenie Książańskiego Parku Krajobrazowego. Przez ruiny zamku przebiega zielony Szlak Zamków Piastowskich. Zamek został wybudowany na wzgórzu, tuż nad potokiem Czyżynki. Od strony południowo-wschodniej wejście do zamku prowadzi przez most przerzucony nad suchą fosą (odbudowany ponownie w 2020 roku) i dalej przez główną zrekonstruowaną w XX wieku bramę. Zamek Cisy to budowla wieloczłonowa, z której najlepiej zachowany jest zamek górny, gdzie znajdują się pozostałości m.in. wielokondygnacyjnego domu mieszkalnego z zachowanym sklepionym pomieszczenie w przyziemiu. W obrębie muru obwodowego zamku górnego znajduje się również okazała cylindryczna wieża ostatecznej obrony (bergfried), do której wejście znajdowało się dawniej na pierwszym piętrze. Zamek górny otoczony jest kolejnymi pierścieniami murów, tworzącymi międzymurze i dwa dziedzińce-podzamcza.

Ruiny Zamku Cisy to doskonały cel na weekendową pieszą wycieczkę. Do zamku możemy dostać się znakowanymi szlakami turystycznymi – czerwonym od strony Strugi lub Podzamcza (dzielnica Wałbrzycha), a także zielonym od Chwaliszowa lub Pełcznicy (dzielnica Świebodzic). Ponieważ Zamek Cisy pozostaje z dala od głównych turystycznych destynacji, nie spotkamy tu tłumów turystów. Choć w ostatnich latach trend ten ulega zmianie. Wciąż jednak średniowieczne ruiny zamku, skryte w podwałbrzyskich lasach, pozostają idealnym celem na spokojną pieszą wycieczkę.

Uwaga! Miejsce jest swobodnie dostępne dla turystów w związku z tym nie obowiązują tutaj żadne bilety wstępu ani godziny otwarcia.

Mapa i dojście do Zamku Cisy

Artykuł Zamek Cisy w Cieszowie pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

Współczesny herb Dolnego Śląska

Współczesny wygląd herbu województwa dolnośląskiego (powszechnie utożsamianego z Dolnym Śląskiem) został określony w uchwale Sejmiku Województwa Dolnośląskiego nr XLVII/810/09 z 17 grudnia 2009 roku. W przyjętej uchwale czytamy, że herbem województwa dolnośląskiego jest:

„W polu złotym orzeł czarny; przez tułów i skrzydła orła przepaska sierpowa srebrna, na niej pośrodku takiż krzyż.”

Wspomniana w uchwale przepaska sierpowa, rozpostarta pomiędzy skrzydłami orła i zwieńczona krzyżem, nazywana jest powszechnie przepaską henrykowską (od księcia śląskiego Henryka I Brodatego). Przy okazji należy wspomnieć, iż w heraldyce nie ma barwy żółtej, tylko jest złota, analogicznie nie ma barwy białej, tylko jest srebrna. Fachowo w heraldyce nie mówimy też o „kolorach”, tylko o „barwach”. W związku z tym oficjalne barwy herbu Dolnego Śląska to: czarny i złoty. Tylko dla uproszczenie czasem mówi się o kolorze żółtym. Uchwała określa również konkretne proporcje herbu i zastosowane kolory (barwy) w identyfikacji wizualnej.

Wspomniana wyżej uchwała określa również oficjalną flagę województwa dolnośląskiego:

„Flagę heraldyczną Województwa Dolnośląskiego stanowi płat materii o proporcjach 5 : 8 w kolorze żółtym (złotym) z umieszczonym na środku flagi godłem herbowym Województwa Dolnośląskiego.”

Uchwalony w 2009 roku herb województwa dolnośląskiego zastąpił stary herb obowiązujący od 2000 roku. Stary herb (poniżej) został uchwalony po wprowadzeniu nowego podziału administracyjnego kraju, w wyniku którego powstało 16 dużych województw, w tym województwo dolnośląskie. Stary herb został zmieniony, ponieważ do jego formy miała zastrzeżenia Komisja Heraldyczna MSWiA.

Historia śląskiego orła – Herbu Dolnego Śląska

Historycznie po raz pierwszy wizerunek śląskiego orła pojawia się na pieczęci księcia opolskiego Kazimierza I z 1226 roku. Na pieczęci widzimy uzbrojonego księcia, jadącego konno, z podniesionym do góry mieczem i tarczą, na której widać rozpiętego orła.

Na wyżej zamieszczonej pieczęci widzimy co prawda tylko fragment orła, jednak wyraźnie jest on pozbawiony charakterystycznej tzw. przepaski henrykowskiej, czyli półksiężyca zwieńczonego krzyżem. Półksiężyc z krzyżem pojawiał się już wcześniej na pieczęciach Piastów Śląskich, jednak samodzielnie, bez orła. Choć nosi on nazwę „przepaski henrykowskiej”, w nawiązaniu do księcia Henryka I Brodatego, to można go już dostrzec na pieczęci jego ojca Bolesława I Wysokiego.

Po raz pierwszy wizerunek śląskiego orła wraz przepaską henrykowską pojawia się na pieczęciach księcia Henryka II Pobożnego w dokumentach z 1228 i 1234 roku. Na tarczy księcia widzimy wizerunek orła zbliżony już do współczesnego. Orzeł posiada rozpiętą pomiędzy skrzydłami wstęgę w kształcie półksiężyca zwieńczoną krzyżem.

Zamieszczone wyżej pieczęcie oraz wizerunki orłów Piastów Śląskich pochodzą z XIX-wiecznej publikacji pt. „Pomniki książęce Piastów lenników dawnej Polski […]”.

Natomiast najstarszy znany wizerunek orła Piastów Śląskich w barwach pochodzi z dzieła Codex Manesse. Jest to wydany na początku XIV wieku zbiór średniowiecznej niemieckiej poezji, spisany na pergaminie i opatrzony bogatymi ilustracjami. Na jednej z ilustracji znajduje się książę wrocławski Henryk IV Prawy (Probus). Przedstawiony jest on jako zwycięzca turnieju rycerskiego, odbierający wieniec z rąk dam. Z boku trzyma tarczę, na której znajduje się czarny orzeł, ze srebrną przepaską, na złotym tle. To właśnie te barwy (czarny i złoty) stały się głównymi barwami całego Śląska. Wykorzystywane były również w kolejnych herbach reprezentujących region. Orzeł Probusa stał się również głównym wzorem do stworzenia współczesnego herbu województwa dolnośląskiego.

Również w innej (późniejszej) XIV-wiecznej ikonografii pojawia się wizerunek czarnego orła na złotym tle. Mowa jest o tzw. Kodeksie lubińskim, rękopisie spisanym w 1353 roku, opowiadającym o legendach związanych ze św. Jadwigą Śląską (żoną księcia śląskiego Henryka I Brodatego).

Czarny orzeł na złotym tle z biegiem czasu ugruntował swoją pozycję jako symbol reprezentujący cały Śląsk. Wykorzystywany był również przez niektóre z kolejnych linii Piastów Śląskich np. książąt żagańskich. Pojawił się również w herbie stolicy Śląska – Wrocławiu.

Ukształtowany w średniowieczu herb Dolnego Śląska (Śląska) przetrwał kolejne zmiany polityczne i społeczne zachodzące w regionie. Z chwilą przejścia Śląska do Królestwa Czech stał się jednym z herbów ziem Korony Czeskiej. Herb Śląska zachował się także po wojnach śląskich, kiedy to większa część Śląska została włączona do Królestwa Prus.

Herb Górnego Śląska

Czarny orzeł Piastów Śląskich na złotym tle stał się symbolem całego Śląska, ale i również Dolnego Śląska. Tymczasem dla Górnego Śląska wykrystalizował się odrębny herb, składający się ze złotego orła na błękitnym tle. Wywodzi się on bezpośrednio z herbów linii Piastów górnośląskich. Współcześnie znajduje się on również na herbach województwa opolskiego i śląskiego.

Herb Dolnego Śląska w innych herbach

Współcześnie herb Dolnego Śląska (Śląska) znajduje się również powszechnie w innych herbach należących do jednostek samorządu terytorialnego województwa dolnośląskiego. Poniżej zamieszczam tylko kilka przykładów.

Co ciekawe, herb Dolnego Śląska znajdziemy także w herbach miast i powiatów położonych poza województwem dolnośląskim, ale wciąż znajdujących się na historycznym obszarze Dolnego Śląska. Dobrym przykładem są tu herby Nowej Soli i Zielonej Góry w województwie lubuskim.

Herb Śląska poza granicami Polski

Należy przypomnieć, że część historycznych ziem Śląska wciąż znajduje się na terytorium Republiki Czeskiej, m.in. Śląsk Opawski, część Śląska Cieszyńskiego, skrawki Dolnego Śląska oraz tzw. Kraik Hulczyński. Republika Czeska (jako kraj) składa się z trzech historycznych ziem: Czech właściwych, Moraw i Śląska. Daje temu wyraz również państwowy herb, tzw. Wielki Herb Czech, w którym na jednym z pól znajduje się śląski piastowski orzeł, wprost nawiązujący do godła Śląska. W zasadzie należałoby powiedzieć, że jest to śląska orlica (czes. Slezská orlice), gdyż w czeskiej heraldyce orzeł z jedną głową oznacza postać żeńską (orlica), a z dwoma męską (orzeł).

Herb Śląska znajduje się również w herbach dwóch czeskich krajów (odpowiednik polskich województw), które swoim terytorium obejmują historyczne ziemie Śląska.

Herb Śląska znajduje się również w herbie czeskiego miasta Jesionik (czes. Jeseník), które historycznie leży na Dolnym Śląsku.

Herb Śląska znajduje się również u naszych zachodnich sąsiadów, a dokładnie w herbie niemieckiego powiatu Görlitz (niem. Landkreis Görlitz). Stało się tak, ponieważ po zakończonych wojnach napoleońskich zwycięskie Prusy oderwały od Królestwa Saksonii (popierającego wcześniej Napoleona) m.in. część Górnych Łużyc. Ziemie te zostały włączone do pruskiej prowincji śląskiej (niem. Provinz Schlesien). Tak było aż do 1945 roku. Tym samym do dziś wielu Niemców utożsamia miasto Zgorzelec (niem. Görlitz) z Dolnym Śląskiem, choć historycznie leży ono na Górnych Łużycach.

Jeszcze ciekawiej jest z herbem niemieckiej Żytawy (niem. Zittau), w którym również znajdziemy piastowskiego śląskiego orła! Tu należy podkreślić, iż w odróżnieniu do Zgorzelca, Żytawa nie została włączona do pruskiej prowincji śląskiej. Piastowski orzeł w herbie Żytawy jest jeszcze w spadku po księciu Henryku I Jaworskim, który na krótki czas objął rządy w tej części Łużyc po 1319 roku. Książę przy okazji nadał miastu herb, w którym znalazł się także orzeł Piastów Śląskich.

No i na sam koniec herb Liechtensteinu. Tak, w herbie tego małego państwa wciśniętego pomiędzy Austrię i Szwajcarię, również znajdziemy godło Śląska. Ma ono związek z herbem rodu Liechtensteinów, który dawniej posiadał swoje posiadłości również na Śląsku.

Słowem podsumowania należy zwrócić uwagę, że w tradycji polskiej czarny orzeł śląski występuje przeważnie bez korony, a na herbach zagranicznych jest on często ukoronowany.

Artykuł Herb Dolnego Śląska – Pochodzenie i ciekawostki pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

Historia Zamku Wleń (Lenno)

Zamek Wleń (niem. Lehnhaus), zwany również zamkiem Lenno lub Wleńskim Gródkiem, należy do jednych z najstarszych murowanych warowni na terenie Dolnego Śląska. Niekiedy o Zamku Wleń mówi się jako o najstarszym murowanym zamku w Polsce. Już w 1155 roku, w bulli papieża Hadriana IV, została wzmiankowana kasztelania Valan, czyli dzisiejszy Wleń. Budowa zamku przypisywana jest księciu Bolesławowi I Wysokiemu. Najstarsze murowane części zamku (faza romańska) datuje się na druga połowę XII i pierwszą połowę XIII wieku. Za rządów księcia śląskiego Henryka I Brodatego zamek stał się jedną z ważniejszych siedzib książęcych. Według tradycji, Zamek Wleń był miejscem, które szczególnie upodobała sobie żona Henryka Brodatego – św. Jadwiga. W drugiej połowie XIII i w XIV wieku zamek został znacząco rozbudowany (faza gotycka), uzyskując do końca XIV wieku swoją gotycką formę. Po przejściu Śląska do Korony Czeskiej i wygaśnięciu na tych terenach władzy piastowskiej, warownią władał m.in. znany na Śląsku ród Zedlitzów. W 1463 roku zamek został przejęty przez króla czeskiego Jerzego z Podiebradów. W XV i XVI wieku Zamek Wleń kilkukrotnie zmieniał swoich właścicieli, przechodząc pod władanie tak znanych rodów jak Reichenbachowie, Hochbergowie czy Schaffgotschowie. Ostatecznie Zamek Wleń został zniszczony w 1646 roku w czasie wojny trzydziestoletniej i od tego czasu pozostaje w ruinie.

Zwiedzanie Zamku Wleń (Lenno)

Zamek Wleń (Lenno) położony jest we wsi Łupki (gmina Wleń), na wschodnim krańcu Pogórza Izerskiego, na terenie Parku Krajobrazowego Doliny Bobru. Płynąca poniżej zamku rzeka Bóbr rozgranicza w tym miejscu Pogórze Izerskie od Gór i Pogórza Kaczawskiego. Obszar wokół zamku został objęty dodatkową ochroną prawną w postaci utworzenia rezerwatu przyrody „Góra Zamkowa”. Zamek Wleń pozostaje zabezpieczoną ruiną, z którego najlepiej zachowany jest wolnostojący stołp (wieża obronna). Teren zamku wraz z wejściem na wieżę udostępniony jest do zwiedzania codziennie, występ wymaga zakupu biletu. Oprócz oczywistych atrakcji w postaci ruin jednej z najstarszych warowni na terenie Dolnego Śląska, z wieży Zamku Wleń rozciągają się piękne widoki na Karkonosze, Góry Kaczawskie oraz Góry i Pogórze Izerskie.

Lokalną ciekawostką jest występowanie w rezerwacie tzw. law poduszkowych, powstałych w wyniku dawnej aktywności wulkanicznej na dnie morza. Wypływająca z powierzchni ziemi lawa, w kontakcie z wodą, zastygała przybierając formy przypominające poduszki. Lawy poduszkowe możemy spotkać u podstawy zamkowych murów.

Aktualne informacje na temat zwiedzania Zamku Wleń (Lenno) (godziny otwarcia, cennik, dojazd itp.) dostępne są na stronie:

Uwaga! Ponieważ często w obiektach zmieniają się warunki zwiedzania, godziny otwarcia, cennik itp. polecamy za każdym razem sprawdzać aktualne informacje na stronie www.

Mapa i dojazd do Zamku Wleń (Lenno)

Artykuł Zamek Wleń (Lenno) we Wleniu pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

Historia Wieży Książęcej w Siedlęcinie

Przeprowadzona analiza dendrochronologiczna drewnianej konstrukcji wieży wskazuje, że budowę obiektu zakończono w 1315 roku (wykonanie konstrukcji stropów na kolejnych kondygnacjach datuje się na lata 1313–1315, a wypełnienie ich wszystkich na rok 1315). W związku z tak dokładnym ustaleniem daty budowy wieży, jej wzniesienie przypisuje się księciu Henrykowi I Jaworskiemu, który na krótko przed rozpoczęciem budowy wieży objął rządy w księstwie jaworskim (w 1312 roku). Dawniej siedlęcińska wieża była powszechnie nazywana wieżą rycerską, ale ze względu na powiązanie jej fundacji z osobą księcia Henryka I, właściwą nazwą jest: wieża książęca. Wieża w Siedlęcinie wybudowana została na planie prostokąta o wymiarach 20 na 14,5 m. Pełniła funkcję wieży mieszkalnej, posiadając jednocześnie cechy obronne. Pierwotnie budowla ta otoczona była mokrą fosą i murem obronnym, a jej górna część zwieńczona była krenelażem, którego ślady do dziś widoczne są na ostatniej kondygnacji wieży. Po śmierci Henryka I władzę w księstwie przejął książę Bolko II Mały, a po śmierci Bolka II – jego żona Agnieszka. To właśnie z nadania księżnej Agnieszki wieżę wraz z folwarkiem otrzymał jeden z dworzan – Jenchin von Redern. W rękach von Redernów wieża pozostała do połowy XV wieku.

Zwiedzanie Wieży Książęcej w Siedlęcinie

Wieża książęca położona jest we wsi Siedlęcin, na obszarze Parku Krajobrazowego Doliny Bobru. Geograficznie usytuowana jest na zachodnim skraju Gór Kaczawskich, na prawym brzegu Bobru. Płynąca tuż przy wieży rzeka Bóbr rozgranicza w tym miejscu geograficznie Góry Kaczawskie od Pogórza Izerskiego. Wieża w Siedlęcinie udostępniona jest na co dzień do zwiedzania. W wieży szczególnie cenne i unikatowe są średniowieczne malowidła ścienne o tematyce świeckiej. Znajdują się one na drugim piętrze wieży w tzw. Wielkiej Sali i przedstawiają legendę o sir Lancelocie z Jeziora. Ich powstanie datuje się na lata 20. lub 30. XIV wieku. Siedlęcińskie polichromie są jedynymi na świecie zachowanymi in situ malowidłami ściennymi przedstawiającymi tego najsłynniejszego spośród rycerzy Okrągłego Stołu.

Aktualne informacje na temat zwiedzania wieży książęcej w Siedlęcinie (godziny otwarcia, cennik, dojazd itp.) dostępne są na stronie:

Uwaga! Ponieważ często w obiektach zmieniają się warunki zwiedzania, godziny otwarcia, cennik itp. polecamy za każdym razem sprawdzać aktualne informacje na stronie www.

Mapa i dojazd do Wieży Książęcej w Siedlęcinie

Artykuł Wieża Książęca w Siedlęcinie pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

Historia Dolnego Śląska (Śląska) to cykl pięciu artykułów opisujących dzieje i losy Dolnego Śląska. Więcej informacji na temat artykułów, a także bibliografia, znajduje się pod tym linkiem.

PODROZDZIAŁY:

• Prahistoria – Najdawniejsze dzieje Śląska
• Przedpiastowska historia Śląska
• Dolny Śląsk (Śląsk) w państwie Piastów (990–1138 rok)
• Dolny Śląsk w okresie rozbicia dzielnicowego (1138–1289 rok)
• Dolny Śląsk między Królestwem Czech a Królestwem Polski (1289–1392 rok)

Prahistoria – Najdawniejsze dzieje Śląska

Pierwsze ślady człowieka na Dolnym Śląsku pochodzą z paleolitu (starsza epoka kamienia) sprzed 500 tys. lat. Zostały odnalezione w Trzebnicy, gdzie na stokach Winnej Góry odkryto wyroby krzemienne wykonane przez Homo erectus (człowieka wyprostowanego). Są to najstarsze ślady człowieka znalezione na terenie całego Śląska. W tamtym okresie pobyt człowieka na tych terenach nie miał charakteru ciągłego, czego przyczyną były okresowe zmiany klimatu i kolejne zlodowacenia. Przed stałym zasiedleniem Śląska tereny te były na przemian zasiedlane i opuszczane przez ludzi.

Z wczesnego mezolitu (środkowa epoka kamienia) pochodzą najstarsze odnalezione szczątki ludzkie na terenie Śląska. Zostały odnalezione na stanowisku w Krępnicy w Borach Dolnośląskich. Odnalezione fragmenty kości (być może pochodzące z pochówku ciałopalnego) datowane są na ok. 9000 lat.

W neolicie (młodsza epoka kamienia) po raz pierwszy na Śląsku pojawia się uprawa jadalnych roślin, a także udomowione zostały niektóre ze zwierząt. Pojawia się również wyrób ceramiki. Ludność przeszła do osiadłego trybu życia. Okres ten wiązany jest także z aktywnością na Śląsku kultury ceramiki wstęgowej i pucharów dzwonowatych.

Od XIV wieku p.n.e. na terenie Dolnego Śląsk występowała ludność tzw. kultury łużyckiej. Ludność ta wytwarzała broń i narzędzia z brązu, a od VIII wieku p.n.e. także z żelaza. Zajmowała się uprawą roli, w mniejszym stopniu hodowlą. Ich cechą charakterystyczną była kremacja zwłok i wkładanie do grobu urn z prochami. Jedno z największych cmentarzysk kultury łużyckiej odnaleziono w Domasławiu pod Wrocławiem. Upadek kultury łużyckiej nastąpił w V wieku p.n.e. i wiązany jest z napływem ludów z północy lub z najazdem plemion Scytów (groty strzał Scytów odnalezione zostały na Ślęży).

Od IV wieku p.n.e. Śląsk dostaje się pod wpływy Celtów, którzy osiedlili się na terenach sąsiednich Czech i Moraw. Celtowie przywędrowali na współczesne południowe tereny Polski przedostając się z południa przez Bramę Morawską, będącą najdogodniejszym przejściem między Karpatami a Sudetami. Na Dolnym Śląsku ich obecność wiązana jest najczęściej z okolicami Wrocławia i Ślęży. Celtowie koegzystowali i wymieszali się z lokalną ludnością i dali impuls do rozwoju cywilizacyjnego śląskich ziem, zwłaszcza w zakresie metalurgii. Niektórzy ich działalność wiążą z powstaniem słynnych starożytnych rzeźb kultowych na Masywie Ślęży (Niedźwiedź, Panna z rybą, Mnich). Obecność Celtów na Śląsku zanikła w II wieku p.n.e., co wiązane jest z aktywnością plemion germańskich.

Zamieszkująca wówczas Śląsk „barbarzyńska” ludność utrzymywała liczne kontakty z Rzymianami, czego dowodem jest odnajdywanie np. rzymskich monet. Przez terytorium Śląska przebiegał tzw. szlak bursztynowy łączący wybrzeża Bałtyku i Adriatyku. Kwitł handel i wymiana towarów. Dzięki wymianie handlowej z Cesarstwem Rzymskim na początku naszej ery obszar Śląska dostał się w obręb zainteresowań rzymskich geografów. W II wieku n.e. grecki astronom i kartograf Klaudiusz Ptolemeusz o swoim opisie Germanii i Sarmacji wymienia góry „Σούδητα” – Soudeta, które współcześnie utożsamiane są z Sudetami. Według antycznych źródeł Śląsk miał zamieszkiwać wówczas lud Lugiów. Przyjmuje się, że nazwa związek lugijski służyła jako określenie federacji plemion germańskich.

Przedpiastowska historia Śląska

W IV wieku n.e. rozpoczyna się wielka wędrówka ludów. Granice cesarstwa pękły pod naporem germańskich plemion, które szukały nowych przestrzeni do życia. Doprowadziło to również do częściowego wyludnienia Śląska. Szacuje się, że liczba ludności spadła do ok. 25%. Przerwana została wymiana handlowa i zamarła działalność dotychczasowych ośrodków. Dopiero w VI wieku nastąpiło ponowne ożywienie. W miejscu wyludnionych ziem wykrystalizowała się nowa kultura, która utrzymała ciągłość aż do czasów piastowskich – kultura wczesnosłowiańska. Kwestią sporną pozostaje pochodzenie Prasłowian, czy przybyli ze wschodu (teoria allochtoniczna), czy też wyłonili się z pozostałej ludności (teoria autochtoniczna).

Około 843 roku anonimowy mnich zwany Geografem Bawarskim w swoim opisie krajów i regionów z północnej strony Dunaju wymienia plemiona: Ślężan, Dziadoszan, Opolan i Gołęszyców, których tradycyjnie lokalizuje się na terytorium Śląska.

Na początku IX wieku na terenie Moraw i zachodniej Słowacji powstaje państwo wielkomorawskie. Niektórzy badacze uważają, że za czasów panowania Świętopełka (druga połowa IX wieku) swoim zasięgiem objęło również południową część Śląska. Sugerują to niektóre badania archeologicznie np. grodziska na Starym Książu. Z państwem wielkomorawskim wiązane jest również grodzisko w Gilowie (pow. dzierżoniowski), które należy do jednych z największych grodzisk. Państwo wielkomorawskie rozpadło się na początku X wieku.

Na gruzach państwa wielkomorawskiego rodzi się państwowość Czech pod wodzą rodu Przemyślidów. Pod panowanie czeskie przechodzi również obszar Śląska, choć nie wiadomo, kiedy dokładnie to nastąpiło. Czasem podaje się datę 921 rok (data śmierci czeskiego księcia Wratysława I). Istnieje także hipoteza mówiąca o pochodzeniu nazwy Wrocławia (łac. Wratislavia) właśnie od imienia czeskiego księcia Wratysława. Jednakże badania (dendrochronologiczne) prowadzone na Ostrowie Tumskim we Wrocławiu wskazują, że najstarszy gród w tym miejscu powstał dopiero w połowie X wieku. W 973 roku powstaje biskupstwo w Pradze.

Dolny Śląsk (Śląsk) w państwie Piastów (990–1138 rok)

W drugiej połowie X wieku rodzi się państwo polskie Mieszka I, który za żonę obrał sobie Czeszkę Dobrawę z dynastii Przemyślidów, a następnie w 966 roku (ostatnio coraz powszechniej data ta budzi wątpliwości) przyjął chrzest. W latach 80. X wieku dobre stosunki między Polską a Czechami były już przeszłością, co zaowocowało konfliktem. W jego wyniku Śląsk dostał się pod panowanie Mieszka. W 990 roku została zdobyta Niemcza, jako jeden z ostatnich grodów. W celu umocnienia nowej piastowskiej granicy na Śląsku powstają nowe grody, zanikają zaś stare plemienne.

W 1000 roku cesarz Otton III wyrusza na pielgrzymkę do grobu św. Wojciecha w Gnieźnie. Książę Bolesław Chrobry (syn Mieszka I) wyszedł cesarzowi na powitanie na granicy swojego państwa. Tradycyjnie podaje się, że historyczne spotkanie obu władców nastąpiło w Iłowej koło Żagania (woj. lubuskie). Współcześnie przyjmuje się, że był to prawdopodobnie gród Ilua koło Szprotawy. W trakcie spotkania w Gnieźnie, które przeszło do historii pod nazwą zjazdu gnieźnieńskiego, postanowiono m.in. o utworzeniu biskupstwa we Wrocławiu z pierwszym biskupem Janem na czele.

Wkrótce po śmierci Ottona III wybucha wojna polsko-niemiecka, która przetoczyła się również przez teren Śląska. W 1017 roku wojska cesarza Henryka II oblegały gród w Niemczy. Dzięki wytrwałości obrońców gród nie został jednak zdobyty. W 1018 roku podpisano pokój w Budziszynie, na mocy którego Chrobry uzyskał Milsko i Łużyce.

W latach 30. X wieku nastąpił kryzys organizacji kościelnej na terenie Śląska. Do głosu zaczęły znowu dochodzić dawne pogańskie wierzenia, które nie zostały jeszcze całkowicie usunięte przez młode państwo piastowskie. W 1038 lub 1039 roku książę czeski Brzetysław I najechał na Polskę. Jego oddziały dotarły do Gniezna, które zostało splądrowane i zniszczone. W drodze powrotnej książę czeski obsadził swoimi wojskami grody na Śląsku, tym samym odrywając region na kilkanaście lat od państwa polskiego.

Powrót Śląska do państwa polskiego nastąpił ok. 1050 roku za czasów rządów Kazimierza I Odnowiciela. W 1054 roku doszło do zawarcia ugody w Kwedlinburgu pomiędzy Kazimierzem i Brzetysławem, na mocy której Śląsk pozostał w państwie polskim, ale w zamian władca Polski zobowiązał się do opłacania Czechom stałego trybutu. Trybut ten przestał być płacony za czasów rządów Bolesława II Szczodrego (syna Kazimierza Odnowiciela), co znowu doprowadziło do konfliktu z Czechami i księciem Wratysławem II. Po wygnaniu z Polski Bolesława Szczodrego władzę w kraju przejął jego brat Władysław I Herman. Unormował on stosunki z Czechami i w 1080 roku ożenił się z córką Wratysława Judytą, która jako posag wniosła ziemię kłodzką.

Po śmierci króla czeskiego Wratysława II, również i książę Władysław Herman zaprzestał płacenia trybutu, co skutkowało kolejnym czeskim najazdem w 1093 roku. Najazd ten spustoszył Śląsk do tego stopnia, że czeski kronikarz Kosmasa napisał: „na lewym brzegu Odry od Ryczyna do Głogowa, prócz grodu Niemcza, nie został żaden człowiek”. Książę Władysław ponownie był zmuszony do zapłaty trybutu. Wówczas w ramach podziału spornego terytorium, Śląsk przypadł najstarszemu synowi Władysława – Zbigniewowi, a ziemia kłodzka Bolesławowi III Krzywoustemu. Ostatecznie Bolesław Krzywousty w 1100 roku przejął kontrolę również nad całym Śląskiem.

Po śmierci Władysława I Hermana w 1102 roku terytorium państwa podzielone zostało na dwie dzielnice, z czego Śląsk ciągle przypadał Bolesławowi Krzywoustemu. Rychło doszło do konfliktu między braćmi, który zakończył się wygnaniem Zbigniewa. W konflikt wmieszali się również Czesi i Niemcy. W 1108 roku Bolesław szykując się do uderzenia na Czechy – zgodnie z podaniami – miał założyć gród dający początek Jeleniej Górze. Jednakże badania archeologiczne prowadzone na Wzgórzu Krzywoustego, domniemanym miejscu założenia grodu, nie potwierdziły tych podań. W obronie praw starszego brata do dziedzictwa wystąpił król niemiecki Henryk V, organizując w 1109 roku ekspedycję zbrojną do Polski, w czasie której doszło do słynnego oblężenia Głogowa. Jak twierdzi Gall Anonim, zakładnicy oddani przez grodzian w ręce króla, na czas początkowych negocjacji, zostali później wykorzystani jako żywe tarcze przez wojska niemiecko-czeskie w trakcie szturmu na gród. Dzięki zdecydowanej postawie obrońców, wojskom niemiecko-czeskim nie udało się zdobyć grodu i oblężenie zwinięto, ruszając dalej ku Wrocławiowi, z którego zdobywania jednak zrezygnowano. Wyprawa poniosła więc klęskę, a polski książę uzyskał korzystną pozycję w negocjacjach pokojowych.

W 1110 roku Bolesław Krzywousty rozpoczął kampanię przeciwko Czechom, przechodząc przez Sudety i atakując południowych sąsiadów z zaskoczenia. Według podań książę miał przejść wraz ze swoim wojskiem przez wysokie góry, które często utożsamiane są z Karkonoszami. Gall Anonim tak opisał to wydarzenie: „Wojowniczy zatem Bolesław, zebrawszy mnogie rycerstwo, otworzył nową drogę do Czech, w czym może być porównany z Hannibalem. Bolesław, chcąc najechać Czechy, zapuścił się w miejsca grozę budzące, gdzie przedtem nie stanęła ludzka stopa, wszedł niemal prostopadle w górę nie na jeden, lecz więcej niebotycznych szczytów […]”. Jednak z dużym prawdopodobieństwem możemy przypuszczać, że przekroczenie Sudetów nastąpiło w znacznie dogodniejszym miejscu, niż w Karkonoszach, które stanowią ich najwyższe pasmo. Zakończenie walk z Czechami nastąpiło na mocy układu zawartego nad Nysą Kłodzką w 1115 roku.

Chwilowa stabilizacja stosunków polsko-czeskich poprawiła sytuację w regionie. Piotr Włost, najsłynniejszy ówczesny możnowładca śląski i jeden z najbliższych doradców Bolesława Krzywoustego, przeprowadził serię fundacji kościołów i klasztorów m.in. nieistniejącego już opactwa benedyktynów św. Wincentego na Ołbinie i klasztoru dla kanoników regularnych św. Augustyna na Ślęży. Piotr Włost posiadał prawa własności do Ślęży, a ufundowanie tam klasztoru miało położyć kres pogańskiej funkcji góry.

W 1132 roku wybucha ponownie konflikt z Czechami, który zakończył się po kilku latach podpisaniem w 1137 roku pokoju w Kłodzku. W jego wyniku został ustalony ponowny podział spornego terytorium. Śląsk pozostał w Polsce, natomiast ziemia kłodzka (nie będąca historycznie częścią Śląska) i opawska znalazły się w granicach państwa czeskiego. Ponadto Czesi wyrzekli się przynależnego im dawniej trybutu. Wieloletnie wojny z Czechami doprowadziły do spustoszenia obszarów Przedgórza Sudeckiego.

Dolny Śląsk w okresie rozbicia dzielnicowego (1138–1289 rok)

W 1138 roku umiera książę Bolesław III Krzywousty, który w swoim testamencie podzielił państwo na mniejsze dzielnice dla swoich synów. Śląsk stał się dzielnicą dziedziczną najstarszego syna Władysława II Wygnańca. Oprócz Śląska, jako najstarszemu synowi, przysługiwała również dzielnica senioralna m.in. z ziemią krakowską. Śmierć Bolesława Krzywoustego stała się symboliczną datą kolejnego etapu w historii Dolnego Śląska, etapu rozbicia dzielnicowego, podziału na coraz mniejsze części i pojawienia się księstw śląskich.

Wkrótce dochodzi do konfliktu między synami Krzywoustego, ponieważ Władysław II zaczął dążyć do ponownego scalenia Polski, kosztem praw swoich braci do pozostałych dzielnic. Z jego rozkazu został pojmany i oślepiony Piotr Włost, który prawdopodobnie sprzeciwił się działaniom najstarszego syna. Sytuacja stawała się coraz bardziej skomplikowana i ostatecznie Władysław II w 1146 roku uciekł do Niemiec, żeby następnie przy pomocy niemieckiego króla Konrada III powrócić do kraju i spróbować odzyskać wpływy. Jego działania zakończyły się jednak niepowodzeniem, a władzę w śląskiej dzielnicy przejął jego brat Bolesław IV Kędzierzawy.

W 1148 roku legendarny śląski mistrz górniczy Laurentius Angelus odkrył złoża rudy żelaza w okolicach Kowar. Choć data ta budzi wątpliwości, dało to początek górniczej historii Dolnego Śląska.

W 1157 roku cesarz Fryderyk I Barbarossa przeprowadził wyprawę przeciwko Polsce pod hasłem obrony praw Władysława II do tronu. Bolesław Kędzierzawy poniósł klęskę i musiał uznać wyższość cesarza, ale nie zgodził się na powrót starszego brata, który wkrótce i tak umiera. Przełom nastąpił w 1163 roku, kiedy to Bolesław Kędzierzawy zezwolił na powrót do kraju synom Władysława II – Bolesławowi I Wysokiemu i Mieszkowi I Plątonogiemu. Objęli oni wspólnie władzę nad Śląskiem i ziemią lubuską. W 1172 roku Bolesław Wysoki zostaje zmuszony do opuszczenia swojej dzielnicy, aby rok później ponownie powrócić z pomocą Fryderyka Barbarossy.

W 1175 roku książę Bolesław Wysoki ufundował opactwo cystersów w Lubiążu. Wychowany na niemieckim dworze książę stara się przenosić na śląski grunt trendy panujące na zachodzie. Było to zapowiedzią kierunku, jaki wkrótce miał obrać Śląsk na następnych kilka stuleci.

W 1177 roku wybucha kolejny konflikt o władzę senioralną. W jego wyniku ponownie doszło do zmian w podziale terytorium. Większość Śląska, co prawda pozostała we władaniu Bolesława Wysokiego, ale dla Mieszka Plątonogiego wydzielono ostatecznie osobną dzielnicę z ziemią raciborską i cieszyńską wraz z dołączoną do nich ziemią bytomską i oświęcimską, które do tej pory były częścią dzielnicy krakowskiej. Wydzielono również na krótko dzielnicę głogowską dla Konrada (młodszego brata Bolesława i Mieszka), a także dzielnicę opolską dla Jarosława (syna Bolesława). W ten sposób już w ciągu niespełna 40 lat od śmierci Krzywoustego doszło do poważnego rozdrobnienia dzielnicy śląskiej. Coraz mniejsze dzielnice przeistaczają się powoli w samodzielne księstwa.

W 1201 roku umiera Jarosław, a jego dzielnica (księstwo opolskie) trafia z powrotem do dzielnicy jego ojca Bolesława Wysokiego. W tym samym roku umiera również Bolesław Wysoki, a władzę po nim przejmuje jego najstarszy syn Henryk I Brodaty.

W 1202 roku książę Henryk Brodaty ufundował klasztor cysterek w Trzebnicy, z którym związała się jego żona (późniejsza święta) Jadwiga.

W 1202 roku książę Mieszko Plątonogi zajmuje zbrojnie księstwo opolskie i włącza je do swoich dotychczasowych ziem (ziemi raciborskiej, cieszyńskiej, bytomskiej i oświęcimskiej). Powstaje dzielnica, którą możemy nazwać opolsko-raciborską. W ten sposób po raz pierwszy w historii zarysowało się terytorialnie coś, co w przyszłości zostanie nazwane Górnym Śląskiem. Potomkowie Mieszka zaczynają tytułować się książętami opolskimi. Powoli historia Górnego Śląska oddziela się w tym miejscu od Dolnego Śląska.

W 1210 roku książę Henryk Brodaty włączył do swojej dzielnicy utraconą ziemię lubuską.

W pierwszej połowie XIII wieku rozpoczyna się akcja kolonizacyjna na śląskich ziemiach. Na dotychczas niezagospodarowane tereny książę Henryk Brodaty sprowadza osadników z zachodu, głównie z terenów Rzeszy. Osadnicy zakładają nowe wsie, płacą czynsze i przyczyniają się do rozwoju gospodarczego Śląska. Lokowane są pierwsze miasta (na prawie magdeburskim i średzkim) Złotoryja (1211 rok), Lwówek Śląski (1217 rok) i Środa Śląska (1235 rok). Akcję sprowadzania niemieckich kolonizatorów kontynuują kolejni Piastowie Śląscy. Następuję również rozwój górnictwa. Na Dolnym Śląsku zarysowuje się kilka górniczych ośrodków m.in. okolice Złotoryi, Lwówka Śląskiego, Srebrnej Góry i Złotego Stoku. W poszukiwaniu nowych miejsc wydobycia cennych kruszców pomagają sprowadzeni na Śląsk legendarni Walonowie (Walończycy).

W pierwszej połowie XIII wieku pojawiają się na Dolnym Śląsku zakony nowego typu – dominikanie i franciszkanie. Jako pierwsi pojawili się dominikanie, sprowadzeni z Krakowa do Wrocławia w 1226 roku przez biskupa wrocławskiego Wawrzyńca. W latach 30. XIII wieku w stolicy Śląska pojawili się również franciszkanie.

W 1226 roku po raz pierwszy w historii pojawia się wizerunek śląskiego orła – na pieczęci księcia opolskiego Kazimierza I (syna Mieszka Plątonogiego). Więcej na temat historii orła Piastów Śląskich (herbu Śląska) można przeczytać w tym artykule.

W 1227 roku książę Henryk Brodaty ufundował klasztor cystersów w Henrykowie.

W 1230 roku umiera książę opolski Kazimierz I. Jego księstwo opolskie obejmuje opieką (z powodu małoletnich synów zmarłego) książę Henryk Brodaty, który wkrótce po przejęciu kontroli nad innymi dzielnicami rozbitego państwa polskiego staje się najpotężniejszym z żyjących Piastów. Oprócz swojej dziedzicznej dzielnicy Henryk Brodaty zdobywa kontrolę również nad ziemią lubuską, krakowską, sandomierską i lewobrzeżną częścią Wielkopolski, zbliżając się tym samym do scalenia rozbitego kraju. Warto również podkreślić, że za jego panowania dzielnica śląska stała się najbardziej rozwiniętą gospodarczo ze wszystkich dzielnic. Książę Henryk I Brodaty umiera 1238 roku przekazując władzę swojemu synowi Henrykowi II Pobożnemu.

W 1241 roku dochodzi do najazdu mongolskiego na Polskę. Wojska mongolskie po przejściu przez wschodnią część kraju docierają do Dolnego Śląska, gdzie oblegają bezskutecznie gród na Ostrowie Tumskim we Wrocławiu. Do walnej bitwy dochodzi jednak pod Legnicą, gdzie książę Henryk Pobożny zgromadził połączone siły rycerstwa śląskiego, wielkopolskiego, resztek małopolskiego oraz posiłków dostarczonych przez zakony rycerskie (krzyżaków, joannitów i templariuszy). W trakcie walnej bitwy wojska mongolskie rozgromiły połączone siły rycerstwa chrześcijańskiego. W czasie bitwy ginie również sam Henryk Pobożny, któremu według podań Mongołowie odcięli głowę. Po wygranej bitwie wojska mongolskie opuściły region wycofując się na południe. Przedwczesna śmierć Henryka Pobożnego zaprzepaściła szansę na wcześniejsze zjednoczenie państwa polskiego. Samo przejście wojsk mongolskich przez Dolny Śląsk doprowadziło do znacznego spustoszenia regionu.

Po śmierci księcia Henryka II Pobożnego władzę w dzielnicy (księstwie śląskim) przejął jego najstarszy syn Bolesław II Rogatka. W 1242 roku Bolesław Rogatka dokonuje ponownej (prawdopodobnie drugiej) lokacji Wrocławia. Pierwsze miasto zostało doszczętnie zniszczone w czasie niedawnego oblężenia mongolskiego.

24 lutego 1242 roku we Lwówku Śląskim książę Bolesław Rogatka organizuje pierwszy w historii turniej rycerski na Śląsku.

W 1248 roku wybucha konflikt pomiędzy synami zabitego Henryka Pobożnego. Przyczyną konfliktu był podział schedy po ojcu. W jego wyniku dzielnica (dotychczasowe księstwo śląskie) została podzielona na trzy odrębne księstwa: księstwo wrocławskie przypadło Henrykowi III Białemu, księstwo legnickie Bolesławowi II Rogatce, a księstwo głogowskie Konradowi I.

W 1249 roku popadający w długi książę Bolesław Rogatka zastawił ziemię lubuską arcybiskupowi magdeburskiemu. Terytorium to już nigdy nie powróciło w ręce książąt śląskich, a ostatecznie zostało przejęte przez margrabiów brandenburskich.

W drugiej połowie XIII wieku następuje ponowne ożywienie gospodarcze po stagnacji wywołanej przez najazd mongolski. Przyspiesza akcja kolonizacyjna sprowadzania nowych osadników. Osadnictwo na prawie niemieckim doprowadza do powstania licznych nowych wsi i reorganizacji już istniejących. Lokowane są również kolejne nowe miasta, wśród tych dolnośląskich możemy wymienić Brzeg, Dzierżoniów, Legnicę, Oleśnicę, Świdnicę, Oławę, Głogów czy Jelenią Górę. Wraz z rozwojem miast pomału wyłania się nowa warstwa społeczna – klasa mieszczańska. Szacuje się, że wówczas średnio w miastach żyło ponad 110 tys. osób, czyli (w odniesieniu do samego Dolnego Śląska) ok. 27% populacji całego regionu. Do największych ówczesnych miast możemy zaliczyć: Wrocław (13–15 tys.), Legnicę (9–11 tys.), Lwówek Śląski (9–11 tyś.), Głogów (9–10 tys.) i Świdnicę (8–10 tys.). Wrocław urósł więc do rangi nie tylko największego miasta na Śląsku, ale i również jednego z największych miast w środkowej Europie.

W drugiej połowie XIII wieku następuje również wzrost znaczenia Królestwa Czech pod rządami króla Przemysła II Otokara. Piastowie Śląscy powoli dostają się w orbitę czeskich wpływów. Książęta śląscy biorą udział w uroczystościach koronacyjnych w Pradze, a król czeski występuje jako rozjemca w śląskich sporach.

W 1266 roku umiera książę wrocławski Henryk III Biały pozostawiając po sobie małoletniego syna Henryka IV Prawego (Probusa). W 1267 roku papież Klemens IV kanonizuję Jadwigę Śląską, żonę Henryka Brodatego. Jadwiga po śmierci uznana została za patronkę Śląska.

W 1270 roku rządy w księstwie wrocławskim przejmuje już pełnoletni Henryk IV Prawy.

W 1270 roku w tzw. księdze henrykowskiej, sporządzonej w opactwie cystersów w Henrykowie, pojawia się po raz pierwszy w historii zapisane zdanie w języku polskim: „Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai”, czyli „Daj, ać ja pobruszę, a ty poczywaj”, co możemy przetłumaczyć na współczesny język jako „Daj, niech ja pomielę, a ty odpoczywaj”.

W 1273 roku umiera książę głogowski Konrad I, a jego księstwo zostaje podzielone pomiędzy synów. Księstwo głogowskie otrzymał Henryk III Głogowczyk, księstwo żagańskie Przemko I, a księstwo ścinawskie Konrad II Garbaty. Tym samym dochodzi do jeszcze większego rozdrobnienia dawnej dzielnicy śląskiej.

W 1277 roku książę wrocławski Henryk Prawy został uwięziony przez Bolesławę Rogatkę na zamku we Wleniu. Powodem były żądania terytorialne księcia legnickiego. Książę Henryk Prawy w końcu odzyskał wolność, ale utracił 1/6 terytorium swojego księstwa.

W 1278 roku Henryk Prawy na krótko we władanie otrzymał ziemię kłodzką. Jest to jeden z momentów w historii Śląska, kiedy ziemia kłodzka nie będąca historycznie częścią Śląska, staje się dominium władcy śląskiego.

W 1278 roku umiera książę legnicki Bolesław II Rogatka. Jego księstwo zostało podzielone pomiędzy trzech synów. Księstwo legnickie otrzymał Henryk V Gruby, księstwo jaworskie Bolko I Surowy, a księstwo lwóweckie Bernard Zwinny. Podział dzielnicy śląskiej pogłębił się jeszcze bardziej. Bolesław Rogatka przeszedł do historii jako książę o „rogatej duszy”. Jego liczne konflikty z innymi książętami śląskimi, nieustannie toczone wojny i otaczanie się rycerzami wątpliwej renomy sprawiły, że przeszedł on do historii jako książę awanturnik.

18 marca 1281 roku książę lwówecki Bernard Zwinny dokonał na rzecz zakonu joannitów darowizny ziem wraz z ciepłymi źródłami w pobliżu Jeleniej Góry. Rozpoczyna się historia uzdrowiskowych Cieplic. Książę Bernard Zwinny umiera bezdzietnie w 1286 roku, a jego księstwo lwóweckie zostało włączone do księstwa jaworskiego rządzonego przez Bolka Surowego.

W 1289 roku książę bytomski Kazimierz II złożył hołd lenny przyszłemu królowi czeskiemu Wacławowi II. Był to pierwszy hołd złożony władcy Czech przez księcia śląskiego. Zapowiedział on nowy etap w historii Śląska i drogę, jaką już wkrótce mieli obrać pozostali z Piastów Ślaskich.

Dolny Śląsk między Królestwem Czech a Królestwem Polski
(1289–1392 rok)

W latach 80. XIII wieku książę Henryk Prawy rozpoczął starania o zjednoczenie rozbitych ziem polskich i uzyskanie korony królewskiej. Choć książę w swojej walce pozyskał kilku sprzymierzeńców to umiera (prawdopodobnie otruty) w 1290 roku. Ponieważ umarł nie doczekawszy się potomka swoje księstwo przekazał swojemu kuzynowi księciu głogowskiemu Henrykowi Głogowczykowi. Ponadto ziemia kłodzka powróciła do Korony Czeskiej. Dodatkowo jednym z najważniejszych postanowień Henryka Prawego było przyznanie biskupom wrocławskim całkowitej władzy nad ziemią nysko-otmuchowską. W ten sposób terytorium to stało się niezależnym księstwem biskupim. Od tego momentu każdorazowo biskup wrocławski tytułował się również księciem nyskim.

Jednocześnie z postanowieniami testamentu Henryka Prawego nie mogli pogodzić się wrocławscy mieszczanie. Nie dopuścili oni do objęcia władzy przez Henryka Głogowczyka, a w zamian wybrali księcia legnickiego Henryka V Grubego. Doszło do kolejnego konfliktu między śląskimi władcami. W 1291 roku książę Henryk Głogowczyk zajął zbrojnie część spornego terytorium. Henryk Gruby, aby uzyskać w tym konflikcie neutralność swojego brata księcia jaworskiego Bolka I Surowego, przekazał mu południową część księstwa wrocławskiego m.in. ze Świdnicą, Strzegomiem, Kamienną Górą, Dzierżoniowem, Strzelinem i Ziębicami. Był to kolejny z etapów poszerzania władzy i konsolidacji rozbitego śląskiego terytorium przez Bolka Surowego.

W 1292 roku Bolko Surowy sprowadza do Krzeszowa cystersów z Henrykowa, nadając im liczne przywileje ziemskie, stając się jednocześnie fundatorem krzeszowskiego opactwa.

W 1293 roku książę Henryk Głogowczyk porwał i uwięził księcia Henryka Grubego. Po kilku miesiącach przetrzymywania w ciasnej klatce Henryk Gruby zgodził się na kolejne ustępstwa terytorialne na rzecz Henryka Głogowczyka. Niewola odcisnęła się jednak mocno na jego zdrowiu i w 1296 roku Henryk Gruby umiera. Ponieważ książę pozostawił małoletnich synów opiekę nad jego księstwem (księstwo legnickie wraz z pozostałością księstwa wrocławskiego) przejął jego brat książę Bolko Surowy.

W 1300 roku na króla Polski koronował się król czeski Wacław II, który już wcześniej wmieszał się w sprawy rozbitego państwa polskiego. Wcześniej Wacław II opanował Małopolskę i zhołdował sobie dodatkowo księstwa śląskie: opolskie, raciborskie i cieszyńskie.

W 1301 roku umiera książę jaworski – zwany też świdnicko-jaworskim – Bolko I Surowy. Dzięki swojej ambitnej i sprytnej polityce książę skonsolidował znaczny fragment rozbitej dzielnicy śląskiej. U szczytu swojej potęgi kierowane przez niego państwo rozciągało się od Bolesławca aż do Paczkowa. Historia Dolnego Śląska zapamiętała Bolka Surowego jako zdolnego władcę, poszerzającego zasięg swojego księstwa, a przede wszystkim jako budowniczego zamków. Bolko Surowy zbudował i rozbudował znakomitą większość zamków na południowym Dolnym Śląsku m.in. tak znane zamki jak: Książ, Grodno, Rogowiec, Cisy, rozbudował Bolków i wielu innych śląskich warowni. Sam książę tytułował się „Panem na Książu”. Książę Bolko I Surowy został pochowany w ufundowanym przez siebie opactwie cystersów w Krzeszowie. Samo opactwo stało się z czasem nekropolią dla książąt z linii świdnicko-jaworskiej. Po śmierci Bolka Surowego jego księstwo zostało podzielone pomiędzy trzech synów. Księstwo jaworskie otrzymał Henryk I, księstwo świdnickie Bernard Stateczny, a księstwo ziębickie Bolko II.

W 1305 roku umiera król Wacław II. Władzę po nim dziedziczy jego syn Wacław III, ale i on umiera (zamordowany) rok później. Tym samym wygasa dynastia Przemyślidów.

W 1306 roku książę głogowski Henryk III Głogowczyk opanował Wielkopolskę. Henryk Głogowczyk był kolejnym ze śląskich Piastów, który miał aspiracje na zjednoczenie ziem polskich. Książę umiera w 1309 roku pozostawiając po sobie pięciu synów, którzy ostatecznie dzielą miedzy sobą ziemie ojca, zaprzepaszczając szansę na zjednoczenie i doprowadzając do upadku znaczenia księstwa.

W 1310 roku na tronie czeskim zasiada Jan Luksemburski, pierwszy król Czech z dynastii Luksemburgów. Wysuwa on również roszczenia w stosunku do tronu polskiego.

W 1311 roku dochodzi do walk pomiędzy synami nieżyjącego już Henryka Grubego, którzy zaczynają kłócić się o schedę po ojcu. Nastąpił podział ojcowizny na trzy części. Księstwo wrocławskie przypadło Henrykowi VI Dobremu, księstwo legnickie Władysławowi, a księstwo brzeskie Bolesławowi III Rozrzutnemu. Wkrótce Bolesław Rozrzutny zajął księstwo legnickie, tym samym dając początek linii książąt legnicko-brzeskich.

W 1319 roku książę jaworski Henryk I przejmuje na krótko część Górnych Łużyc. Ostatecznie w księstwie jaworskim pozostał Lubań, Leśna oraz zamki Czocha i Świecie.

W 1320 roku w Krakowie na króla Polski koronuje się Władysław I Łokietek. Śląsk znalazł się pomiędzy dwoma rywalizującymi ze sobą królami – Władysławem Łokietkiem i Janem Luksemburskim.

W drugiej i trzeciej dekadzie XIV wieku pogłębił się proces podziału Śląska. Wraz z wymieraniem kolejnych pokoleń Piastów Śląskich, którzy zazwyczaj posiadali po kilku synów pretendujących do spadku, następował jeszcze głębszy podział na coraz drobniejsze księstwa. W latach 1318–1322 doszło do największego rozdrobnienia dawnej dzielnicy śląskiej. Łącznie istniało wówczas 21 księstw: kozielskie, bytomskie, opolskie, raciborskie, niemodlińskie, strzeleckie, cieszyńskie, oświęcimskie, toszeckie, głogowskie, żagańskie, ścinawskie, oleśnickie, namysłowskie, brzesko-legnickie, wrocławskie, świdnickie, jaworskie, ziębickie, a także księstwo opawskie (należące do bocznej linii Przemyślidów) i księstwo biskupie nyskie (należące do biskupów wrocławskich).

Jednocześnie księstwa śląskie coraz mocniej ulegały wpływom króla Jana Luksemburskiego, głównie księstwa górnośląskie. W 1327 roku aż sześć książąt górnośląskich złożyło hołd lenny królowi czeskiemu: książę niemodliński, cieszyński, kozielski, raciborski, oświęcimski i opolski. W tym samym roku książę wrocławski Henryk VI Dobry zapisał królowi czeskiemu swoje księstwo w zamian za opiekę, 1000 grzywien rocznej pensji i dożywotnie władanie ziemią kłodzką. Duży wpływ na decyzję Henryka Dobrego mieli wrocławscy mieszczanie, którzy woleli dostać się pod panowanie potężnego króla czeskiego, niż dopiero co odrodzonego państwa polskiego. Niemałe znaczenia miał również fakt potwierdzenia przez Jana Luksemburskiego przywilejów dla mieszczan wrocławskich. Również król Władysław Łokietek posiadał swoich sprzymierzeńców na Śląsku, jego córka Kunegunda wyszła za mąż za księcia świdnickiego Bernarda Statecznego.

W 1326 roku umiera książę świdnicki Bernard Stateczny, a księstwo po nim przejmuje jego syn Bolko II Mały. Bernard Stateczny przez lata swoich rządów umocnił malutkie księstwo świdnickie.

W 1329 roku pod wpływem presji, obietnic, a nawet gróźb, kolejni książęta śląscy złożyli hołd lenny Janowi Luksemburskiemu: książę oleśnicki, legnicko-brzeski, żagański i ścinawski. Na Dolnym Śląsku niezależne pozostały już tylko cztery księstwa: głogowskie, świdnickie, jaworskie, ziębickie i księstwo biskupie nyskie.

W 1331 roku miała miejsce wyprawa krzyżacko-luksemburska przeciwko Polsce. Wojska czeskie idące z posiłkami dla krzyżaków zostały jednak zatrzymane pod Niemczą przez Bolka II Małego. Dzięki działaniom księcia świdnickiego król Władysław Łokietek pobił osamotnionych krzyżaków w bitwie pod Płowcami. Przy okazji wyprawy Jan Luksemburski postanowił rozliczyć się z księstwem głogowskim, którego dotychczasowy władca książę głogowski Przemko zmarł bezpotomnie, prawdopodobnie otruty. Jan Luksemburski zajął Głogów, a pozostałą część księstwa odkupił od spadkobierców, tym samym księstwo głogowskie zostało włączone do ziem Korony Czeskiej.

W 1333 roku umiera król Polski Władysław I Łokietek, a jego miejsce zajmuje jego syn Kazimierz III Wielki.

W 1335 roku umiera książę wrocławski Henryk VI Dobry. Zgodnie z jego wolą księstwo wrocławskie zostało włączone do ziem Korony Czeskiej.

W 1335 roku król Kazimierz Wielki doprowadził do zawarcia dwóch układów (trenczyńskiego i wyszehradzkiego) z królem Janem Luksemburskim. Król Czech wyrzekł się swoich roszczeń do tronu polskiego, a w zamian król Polski wyrzekł się roszczeń do księstw śląskich już przejętych i zhołdowanych przez Czechów i dodatkowo zobowiązał się do zapłacenia 20 tys. kop praskich groszy odszkodowania.

W 1336 roku książę ziębicki Bolko II, zadłużony i zastraszony zbrojną czeską interwencją, złożył hołd lenny królowi Janowi Luksemburskiemu.

W 1339 roku wybuchł konflikt między królem Janem Luksemburskim a biskupem wrocławskim Nankierem. Konflikt został zażegnany po dwóch latach, a w 1342 roku nowy biskup wrocławski Przecław z Pogorzeli uznał zwierzchnictwo królów czeskich nad księstwem biskupim nyskim. Takim oto sposobem jedynymi niezależnymi księstwami pozostały księstwa świdnickie i jaworskie. Próba zrzucenia zwierzchnictwa czeskiego, jak w przypadku nowego księcia żagańskiego Henryka V Żelaznego, który początkowo nie chciał złożyć hołdu, zakończyły się niepowodzeniem.

W 1339 roku król Kazimierz Wielki wydał tzw. akt krakowski, w którym ponownie zrzekł się roszczeń do zhołdowanych i przejętych już przez króla czeskiego księstw śląskich.

W 1340 roku Legnica jako pierwsze miasto na Śląsku wprowadza ordunki (przepisy) przeciwpożarowe.

W 1344 roku w Pradze zostało utworzone arcybiskupstwo, a pierwszym arcybiskupem praskim został Arnoszt z Pardubic. Arcybiskup Arnoszt wychował się w Kłodzku i został pochowany w kłodzkim kościele pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny.

W 1345 roku wybucha wojna polsko-czeska. Wojska czeskie atakują księstwo świdnickie (sprzymierzone z Kazimierzem Wielkim) i zajmują na krótko Kamienną Górę.

W 1346 roku umiera książę jaworski Henryk I. Książę umiera bezdzietnie, a dzięki wcześniej zawartemu porozumieniu księstwo jaworskie przejmuje jego bratanek książę Bolko II Mały, natomiast dzierżawione miasta Lubań i Leśna powróciły do Górnych Łużyc. Tym samym Bolkowi Małemu udało się zjednoczyć przynajmniej część ziem skonsolidowanych dawniej przez jego dziadka Bolka I Surowego. Książę Bolko II Mały wraz ze swoim księstwem świdnicko-jaworskim pozostał ostatnim niezależnym piastowskim księciem na terenie całego Śląska.

W 1349 roku dochodzi we Wrocławiu i Świdnicy do pogromów ludności żydowskiej.

Szacuje się, że w połowie XIV wieku na całym Śląsku żyło ok. 475 tys. osób, z czego na obszar Dolnego Śląska przypadało 320 tys. osób, czyli ok. 70% populacji całego regionu. Znacząco pogłębił się proces transformacji struktur społecznych związanych z napływem obcych osadników.

W 1350 roku książę Bolko II Mały, pozostający wciąż bez męskiego potomka, doprowadził do zawarcia porozumienia z nowym królem czeskim Karolem IV Luksemburskim. Bolko Mały, w przypadku swojej bezpotomnej śmierci, zobowiązał się przekazać swoje księstwo jako wiano dla swojej bratanicy Anny. Anna natomiast miała wyjść za mąż za Wacława syna króla czeskiego. Jednocześnie Bolko Mały zagwarantował sobie i swojej żonie Agnieszce prawo dożywotniego rządzenia księstwem. Do zaplanowanego ślubu jednak nie doszło, ponieważ Wacław zmarł w 1351 roku. W związku z tym w 1353 roku Karol IV, który niedawno owdowiał, sam postanowił ożenić się z młodziutką Anną.

W 1356 roku król Kazimierz Wielki zrzekł się praw do pozostałych części Śląska.

W 1366 roku pojawia się pierwsza pisemna wzmianka o hucie szkła w Szklarskiej Porębie. W tym samym roku książę Bolko Mały zezwolił na drążenie sztolni w Starym Zdroju (dziś dzielnica Wałbrzycha), co jest prawdopodobnie pierwszą wzmianką o górnictwie węgla kamiennego na Śląsku. W 1367 roku na ratuszu we Wrocławiu zamontowano pierwszy mechaniczny zegar.

W 1368 roku umiera bezdzietnie książę świdnicko-jaworski Bolko II Mały. Po jego śmierci, zgodnie z zawartym układem, rządy w księstwie przejęła jego żona księżna Agnieszka Habsburżanka. Książę Bolko Mały, podobnie jak jego dziadek Bolko Surowy, przeszedł do historii jako sprawny władca. Umocnił on znacznie swoje księstwo, rozbudował wiele zamków, dbał o rozwój gospodarczy. Za jego rządów Świdnica stała się jednym z najważniejszych ośrodków gospodarczych w regionie. Choć rządy po Bolku Małym kontynuowała Agnieszka, to de facto (choć jeszcze nieformalnie) księstwo było już w rękach króla czeskiego.

W 1387 roku we Wrocławiu powstał pierwszy wodociąg.

W 1392 roku umiera księżna Agnieszka. Księstwo świdnicko-jaworskie, jako ostatnie niezależne księstwo śląskie, przeszło formalnie pod panowanie czeskie. Śmierć księżnej Agnieszki stała się symboliczną datą zakończenia tego etapu historii Dolnego Śląska.

Artykuł Historia Dolnego Śląska (Śląska) cz. 1 pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

Historia Zamku Grodno

Historia Zamku Grodno (niem. Kynsburg) sięga czasów księstwa świdnicko-jaworskiego. Współczesne badania wskazują na to, iż pierwszy średniowieczny zamek w tym miejscu został wybudowany na przełomie XIII i XIV wieku. Jego budowę przypisuje się Piastowi Śląskiemu księciu Bolkowi I Surowemu. Na samym początku była to budowla typowo średniowieczna, gotycki murowany zamek, wybudowany na skale na szczycie góry. Jego zadaniem było, tak samo jak i innych piastowskich zamków w okolicy, zabezpieczenie południowej granicy księstwa świdnicko-jaworskiego. Wówczas największe zagrożenie dla tego samodzielnego państewka istniało od strony Królestwa Czech. Król czeski pragnął zagarnąć rozdrobnione księstwa śląskie, a księstwo świdnicko-jaworskie było ostatnim z niezależnych księstw. Pierwsza pisemna wzmianka o Zamku Grodno pochodzi z 1315 roku. Wówczas na zamku urzędował książęcy urzędnik burgrabia Kilian von Haugwitz. Rozbudowę gotyckiego zamku przypisuje się Bolkowi II Małemu, wnukowi Bolka I. Po bezdzietnej śmierci Bolka II księstwo zostało ostatecznie włączone do Królestwa Czech.

Najlepszy okres w historii Zamku Grodno przypada na II połowę XVI wieku. Wtedy to zamek był własnością rodu von Logau.  Jeden z jego członków Mathias von Logau dokonał przebudowy średniowiecznego zamku na okazałą renesansową rezydencję. Zamek górny został przebudowany, dobudowano nowy dolny dziedziniec, międzymurze, wzniesiono okazały budynek bramny, a na zamku pojawiły się renesansowe portale i zdobienia. Zamek Grodno zamieszkany był do końca XVIII wieku. W tym czasie z powodu złego stanu technicznego obiektu ostatnia rodzina von Lieres wyprowadziła się z zamku. Podniszczona warownia popadła w ruinę. W 1823 roku ruiny Zamku Grodno znalazły nowego opiekuna w postaci prof. Johanna Büschinga, archeologa z Wrocławia. Od tego czasem zamek był już tylko romantyczną ruiną.

Zwiedzanie Zamku Grodno

Zamek Grodno położony jest na górze Choina (czasem pojawia się forma zapisu Chojna), na wschodnim krańcu Gór Czarnych, będących częścią Gór Wałbrzyskich. Poniżej zamku płynie rzeka Bystrzyca, która historycznie stanowiła granicę pomiędzy Górami Wałbrzyskimi i Sowimi. U podnóża zamku znajduje się Jezioro Bystrzyckie, które powstało w wyniku wybudowania na początku XX wieku zapory na Bystrzycy. Wokół zamku utworzono natomiast rezerwat przyrody „Góra Choina”, aby chronić starodrzew porastający szczyt góry, a także rzadkie siedliska roślin. Zwiedzając zamek najlepiej dojechać do Zagórza Śląskiego, można tam zostawić auto. Dalej czeka nas 15-minutowy spacer piechotą na sam szczyt góry. Zamek Grodno został udostępniony do zwiedzania już w połowie XIX wieku, jako jeden z pierwszych tego typu obiektów na terenie Dolnego Śląska. Dziś jest również udostępniony dla turystów spragnionych średniowiecznej historii. Zwiedzanie zamku obejmuje dziedziniec dolny i górny, zachowane zamkowe komnaty, podziemia i wieżę. W zamkowych podziemiach zachowała się również krypta grobowa ostatnich właścicieli zamku (do 1945 roku) rodziny von Zedlitzów. Szczególnie imponujący jest widok z zamkowej wieży, który rozciąga się na historyczną tzw. Śląską Dolinę, Góry Sowie i Wałbrzyskie. Przy zamku na dziedzińcu dolnym znajduje się restauracja (karczma rycerska).

Aktualne informacje na temat zwiedzania Zamku Grodno (godziny otwarcia, cennik, dojazd itp.) dostępne są na stronie:

Uwaga! Ponieważ często w obiektach zmieniają się warunki zwiedzania, godziny otwarcia, cennik itp. polecamy za każdym razem sprawdzać aktualne informacje na stronie www.

Mapa i dojazd do Zamku Grodno

Artykuł Zamek Grodno w Zagórzu Śląskim pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.