Historia Dolnego Śląska (Śląska) to cykl pięciu artykułów opisujących dzieje i losy Dolnego Śląska. Więcej informacji na temat artykułów, a także bibliografia, znajduje się pod tym linkiem.

PODROZDZIAŁY:

• Dolny Śląsk w Polsce Ludowej (1945–1989 rok)
• Dolny Śląsk w wolnej Polsce (od 1989 roku)

Dolny Śląsk w Polsce Ludowej (1945–1989 rok)

Po zakończeniu walk Dolny Śląsk znalazł się całkowicie pod kontrolą Armii Czerwonej. W miastach szybko zaczęły powstawać wojskowe komendantury, które tworzyły doraźną administrację na zdobytych terenach. W ślad za posuwającymi się oddziałami Armii Czerwonej zaczęły pojawiać się również zalążki pierwszych polskich administracji. Przejmowanie kontroli przez Polaków od Sowietów napotykało jednak na pewne problemy, szczególnie w południowej części Dolnego Śląska. Wciąż nie była wyjaśniona kwestia przebiegu nowej zachodniej granicy Polski. Niekiedy równolegle z polską administracją zawiązywały się również zalążki nowych niemieckich władz. Wprowadzało to dezinformację także wśród sowieckich komendantów. Jeszcze w trakcie oblężenia Festung Breslau w Trzebnicy ulokowały się tymczasowo pierwsze polskie władze Dolnego Śląska.

10 maja 1945 roku do Wrocławia przybył Bolesław Drobner – pierwszy polski prezydent miasta mianowany przez Rząd Tymczasowy. Szybko przystąpiono do organizowania nowej polskiej administracji w mieście.

Wrocław był niemalże kompletnie zniszczony. W wyniku trwającego blisko trzy miesiące oblężenia całe dzielnice legły w gruzach. Poważnie uszkodzone zostało zabytkowe centrum miasta. Wrocław był zniszczony w ok. 70%. Głogów legł w gruzach w ponad 90%! Również inne dolnośląskie miasta uległy poważnym zniszczeniom m.in. Legnica, Lubań, Żagań, Strzelin, Lubin i Strzegom. Koniec walk nie oznaczał jednak końca zniszczeń. Po wkroczeniu Armii Czerwonej do Wrocławia rozpoczęła się fala podpaleń, grabieży i dewastacji. W Legnicy Sowieci spalili zabytkowe centrum miasta wraz z piastowskim zamkiem.

26 maja 1945 roku we Wrocławiu odbyła się defilada zwycięstwa żołnierzy 2. Armii Wojska Polskiego.

10 czerwca 1945 roku z ogromnej ilości wojsk Armii Czerwonej pozostających na terytorium Polski (głównie 2. Frontu Białoruskiego) utworzono Północną Grupę Wojsk Armii Czerwonej, przemianowaną później na Północną Grupę Wojsk Armii Radzieckiej (PGWAR). Pierwszym dowódcą PGWAR został marszałek Konstanty Rokossowski. Początkowo główny sztab PGWAR znajdował się w Bydgoszczy, ale ostatecznie ulokowano go w Legnicy. Na potrzeby działalności dowództwa Rosjanie wydzielili sporą część miasta, w praktyce wyłączając ją spod polskiej kontroli. Z czasem Legnica, przez ogromną ilość Rosjan znajdujących się w mieście, otrzymała miano Małej Moskwy. Wojska PGWAR ulokowano w przeważającej większości na tzw. Ziemiach Odzyskanych, często wykorzystując opuszczone przez Niemców wojskowe bazy, lotniska, osiedla i zabudowania. Szacuje się, że wojska PGWAR mogły liczyć na samym początku nawet 600 tys. żołnierzy. Ich liczba jednak gwałtownie spadła o ok. 90% w ciągu roku w wyniku demobilizacji wielu jednostek.

W czerwcu i lipcu 1945 roku zaczęły przyjeżdżać na Dolny Śląsk pierwsze transporty polskich osadników. Wciąż jednak region zamieszkiwała ludność niemiecka, gdyż nie wszyscy Niemcy uciekli na zachód w czasie ewakuacji. W takich okolicznościach dowództwo 2. Armii Wojska Polskiego rozpoczęło pośpieszną akcję wysiedlania ludności niemieckiej. Decyzję tę podjęto zbyt pochopnie, a wysiedlenia odbywały się w sposób chaotyczny i brutalny. Wzbudziły one protesty nowej polskiej cywilnej administracji, a nawet Rosjan, którzy obawiali się destabilizacji w swojej strefie okupacyjnej. Akcję przerwano w połowie lipca, a wydarzenia te przeszły do historii pod nazwą „dzikich wypędzeń”. Wypędzenia te objęły około 300 tys. osób.

Brak jednoznacznych ustaleń w kwestii przebiegu nowych granic sprawił, że odżyły dawne czeskie roszczenia terytorialne. Czesi zajęli Zaolzie powracając do granicy sprzed 1938 roku. Wysunęli również roszczenia wobec ziemi kłodzkiej, wysyłając w rejon Międzylesia swój pociąg pancerny. Aby uniknąć otwartego konfliktu interweniowała Moskwa. Ostatecznie Zaolzie pozostało w rękach czeskich, a ziemia kłodzka w polskich.

Na przełomie lipca i sierpnia 1945 roku odbyła się trzecia konferencja Wielkiej Trójki, tym razem w podberlińskim Poczdamie. Stany Zjednoczone reprezentował nowy prezydent Harry Truman. W czasie konferencji zmienił się również premier Wielkiej Brytanii – Winstona Churchilla zastąpił Clement Attlee. Znowu powróciła kwestia nowych ziem dla Polski. Tymczasem nowe polskie władze, mające poparcie Moskwy, od dłuższego czasu realizowały politykę faktów dokonanych, obsadzając miasta polskimi urzędnikami i sprowadzając polskich osadników. Alianci zaakceptowali nową polską administrację na Dolnym Śląsku, ale ostateczne uznanie nowej granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej uzależnili od decyzji przyszłej konferencji pokojowej, niejako umywając ręce od odpowiedzialności. Alianci zgodzili się także na wysiedlenie pozostałej ludności niemieckiej. Wkrótce jednak Wielka Trójka rozpadła się, a w wyniku napięć pomiędzy aliantami do konferencji pokojowej nigdy nie doszło. Sprawa Dolnego Śląska i tzw. Ziem Odzyskanych zawisła w próżni. Fakty jednak były takie, że ziemie te stawały się z każdym dniem coraz bardziej polskie.

W pierwszych miesiącach po zakończeniu wojny na Dolnym Śląsku szerzył się rabunek i szaber poniemieckiego mienia. Miał on bardzo zróżnicowany charakter. Od indywidualnych rabunków dokonywanych przez sowieckich żołnierzy, poprzez grupy wałęsających się maruderów, skończywszy na zorganizowanych akcjach tzw. trofiejnych brygad. Te ostatnie były szczególnie dotkliwe dla dolnośląskiego przemysłu i infrastruktury. Sowieci demontowali i wywozili do Związku Radzieckiego całe zakłady produkcyjne i linie montażowe. Ucierpiały również linie kolejowe, demontowano trakcje elektryczne. Również ze strony Polaków dochodziło do rabunku poniemieckiego mienia. Do historii Dolnego Śląska przeszły masowe wywózki cegieł ze zniszczonego Wrocławia. Pozyskane materiały budowlane były przewożone do centralnej Polski i wykorzystywane m.in. do odbudowy Warszawy.

16 sierpnia 1945 roku podpisano umowę pomiędzy Polską a Związkiem Radzieckim, na mocy której Sowieci zrzekli się praw do poniemieckiego mienia pozostawionego na Ziemiach Odzyskanych. Natomiast strona polska zobowiązała się do dostarczania węgla do Związku Radzieckiego na bardzo niekorzystnych warunkach. Polska miła również otrzymać 15% reparacji wojennych przyznanych ZSRR.

W listopadzie 1945 roku powołano do życia Ministerstwo Ziem Odzyskanych, na którego czele stanął Władysław Gomułka. Ministerstwo miało za zadanie koordynowanie działań na nowych polskich ziemiach. Jednocześnie na Dolny Śląsk przybywały kolejne transporty Polaków. W dużej części była to ludność polska wypędzona z Kresów Wschodnich. We Wrocławiu osiedliła się spora grupa inteligencji polskiej z Lwowa. Polacy przybywali również masowo z centralnej Polski. Władze zachęcały ich możliwością otrzymania gospodarstw i ziemi. Ponadto na Ziemie Odzyskane przybywały grupy repatriantów z ZSRR, a także reemigrantów m.in. z Francji, Belgii i Jugosławii. Na południu Dolnego Śląska osiedliła się również duża grupa ludności żydowskiej ocalałej z pogromów. Dolny Śląsk stał się prawdziwym tyglem ludności przybyłych z różnych regionów, o różnej kulturze i tradycji, które już wkrótce miały stworzyć nową społeczność Dolnego Śląska.

Wciąż na Dolnym Śląsku mieszkała duża grupa Niemców, ponad 1 mln osób. Ludność polska, która przybywała na Dolny Śląsk, musiała przez pewien czas koegzystować z zastanymi niemieckimi mieszkańcami regionu. Często wspólnie dzieląc z Niemcami kamienice, domy i mieszkania, a także zakłady pracy. Siłą rzeczy doprowadzało to do zawierania bliższych relacji. Polskie władze z rozmysłem zatrzymywały na początku niemieckich fachowców, którzy przyuczali do zawodu i obsługi skomplikowanych maszyn nowych polskich pracowników.

W styczniu 1946 roku powołano Komisję Ustalania Nazw Miejscowości, której zadaniem było ustalanie nowych polskich nazw na Ziemiach Odzyskanych. Tam, gdzie było to możliwe, komisja przywracała stare słowiańskie nazwy, w innych przypadkach musiały być one wymyślane od nowa. Komisja poprawiała również błędnie nadane nowe nazwy tuż po zakończeniu wojny.

W lutym 1946 roku ruszyła zorganizowana akcja wysiedlania pozostałej ludności niemieckiej. Tym razem wysiedlenia odbywały się już w lepszych warunkach niż wcześniejsze tzw. dzikie wypędzenia. Zasadnicza akcja wysiedlania Niemców trwała aż do końca następnego roku. Najdłużej ludność niemiecka utrzymywała się w Wałbrzychu i okolicach, ze względu na przemysł górniczy i duże zapotrzebowanie na fachowców.

30 czerwca 1946 roku odbyło się w całym kraju referendum, w którym jedno z pytań dotyczyło Ziem Odzyskanych – „Czy chcesz utrwalenia zachodnich granic Państwa Polskiego na Bałtyku, Odrze i Nysie Łużyckiej?”. Według oficjalnych wyników na to pytanie ponad 90% Polaków odpowiedziało twierdząco.

W czerwcu 1946 roku obszar Śląska został podzielony na województwa wrocławskie i śląskie.

W lipcu 1946 roku doszło do tzw. pogromu kieleckiego. Wówczas na Dolnym Śląsku mieszkało ok. 100 tys. Żydów. Skutkiem wydarzeń w Kielcach była panika i masowa emigracja ludności żydowskiej. W ciągu dekady większość Żydów opuściła Dolny Śląsk. Do emigracji przyczyniło się również powstanie państwa Izrael.

10 marca 1947 roku zawarto układ o przyjaźni i wzajemnej pomocy pomiędzy Polską a Czechosłowacją. Układ normalizował dotychczasowe napięte stosunki między oboma krajami.

W maju 1947 roku na Dolnym Śląsku pojawiły się pierwsze transporty ludności ukraińskiej i łemkowskiej wysiedlonej z południowo-wschodnich terenów Polski, w ramach akcji „Wisła”.

1 stycznia 1948 roku, zgodnie z wcześniej podpisaną umową polsko-radziecką, rozpoczęło swoją działalność Państwowe Przedsiębiorstwo „Kowarskie Kopalnie”, którego celem było wydobycie rudy uranu w Sudetach. Wydobywany uran sprzedawany był do Związku Radzieckiego. Początkowo, oprócz górników, do prac wykorzystywani byli również żołnierze Batalionów Pracy. Z czasem przedsiębiorstwo zmieniło nazwę na Zakłady Przemysłowe R-1. ZPR-1 swoje kopalnie uranu posiadały m.in. w Kowarach, Radoniowie, Kletnie i Miedziance.

21 lipca 1948 roku we Wrocławiu otwarto Wystawę Ziem Odzyskanych. Wystawa została zorganizowana na terenach wystawienniczych Hali Stulecia, którą władze komunistyczne przemianowały na Halę Ludową. Wystawa prezentowała dotychczasowy dorobek Ziem Odzyskanych. Była największą tego typu imprezą we Wrocławiu od zakończenia wojny.

W 1948 roku I sekretarzem nowo powstałej Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR) został wybrany Bolesław Bierut.

W kwietniu 1949 roku na Dolnym Śląsku pojawili się uchodźcy z Grecji (Grecy i Macedończycy), którym Polska udzieliła schronienia po upadku powstania komunistycznego w Grecji.

W 1950 roku w wyniku reformy administracyjnej obszar Śląska znalazł się w obszarze czterech województw: wrocławskiego, opolskiego, katowickiego i zielonogórskiego.

6 lipca 1950 roku w Zgorzelcu zawarto tzw. układ zgorzelecki pomiędzy Polską a Niemiecką Republiką Demokratyczną. NRD uznało przebieg nowej granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej.

W marcu 1956 roku umiera Bolesław Bierut, a nowym I sekretarzem KC PZPR zostaje Edward Ochab.

W październiku 1956 roku, na fali wydarzeń poznańskich, we Wrocławiu odbyły się wiece poparcia dla odsuniętego od władzy Władysława Gomułki. Żądano również demokratycznych reform, wycofania wojsk radzieckich, ograniczenia cenzury itp. Wystąpienia odbyły się również w innych dolnośląskich miastach, a niektóre z nich przerodziły się w zamieszki.

W październiku 1956 roku następnym nowym I sekretarzem KC PZPR został wybrany Władysław Gomułka.

W 1957 roku dr Jan Wyżykowski odkrył w okolicach Lubina ogromne złoża miedzi. Przystąpiono do budowy pierwszej kopalni i powołano do życia Kombinat Górniczo-Hutniczy Miedzi (KGHM). Odkrycie złóż miedzi, budowa kopalń i hut przyczyniła się do znacznego ożywienia gospodarczego tej części Dolnego Śląska.

10 czerwca 1958 roku zawarto umowę pomiędzy Polską a Czechosłowacją normalizującą kwestię przebiegu granicy. W ramach umowy dokonano drobnych korekt granicy w Karkonoszach i Górach Izerskich.

W 1959 roku utworzono Karkonoski Park Narodowy, pierwszy park narodowy na terenie Dolnego Śląska.

W czerwcu 1961 roku w Karkonoszach, na mocy polsko-czechosłowackiej konwencji, została otwarta tzw. Droga Przyjaźni Polsko-Czechosłowackiej. Droga ta w postaci pieszego szlaku turystycznego przebiegała głównym grzbietem Karkonoszy, raz po polskiej, a raz po czeskiej stronie. Udostępniona została dla polskich i czechosłowackich turystów.

W lipcu 1963 roku we Wrocławiu wybuchła epidemia ospy. W mieście ogłoszono stan pogotowia. Zakażonych zostało 99 osób, z czego 7 zmarło.

W 1965 roku ukończono budowę kombinatu górniczo-energetycznego przy kopalni odkrywkowej węgla brunatnego w Turowie.

W październiku 1966 roku w Masywie Śnieżnika, w trakcie eksploatacji złoża marmuru, przypadkowo odkryto największą jaskinię w Sudetach. Ze względu na znalezione w niej kości niedźwiedzia nazwano ją Jaskinią Niedźwiedzia.

W marcu 1968 roku, w ramach tzw. wydarzeń marcowych, na Dolnym Śląsku doszło do licznych studenckich protestów i manifestacji.

20 marca 1968 roku doszło do największej w historii katastrofy w polskich górach. W wyniku zejścia lawiny w Białym Jarze w Karkonoszach zginęło 19 osób (13 Rosjan, 4 obywateli NRD i 2 Polaków). Była to największa pod względem liczby ofiar tragedia w polskich górach.

W sierpniu 1968 roku w ramach interwencji wojsk Układu Warszawskiego w Czechosłowacji, tzw. operacja „Dunaj”, z terytorium Śląska wkroczyły do Czech oddziały Wojska Polskiego i Armii Radzieckiej (PGWAR). Interwencja w Czechosłowacji na wiele lat popsuła stosunki pomiędzy Polakami i Czechami zamieszkującymi region nadgraniczny.

7 grudnia 1970 roku w Warszawie zawarto układ pomiędzy Polską a Republiką Federalną Niemiec, normalizujący stosunki pomiędzy oboma krajami. RFN uznało przebieg zachodniej granicy Polski na Odrze i Nysie Łużyckiej, tym samym uznając podział ziem dokonany po II wojnie światowej. Umowa została podpisana podczas historycznej wizyty w Polsce kanclerza RFN Willyego Brandta. W samych Niemczech podpisanie porozumienia wywołało burzliwą dyskusję i protesty, szczególnie ze strony tzw. środowisk ziomkowskich skupiających wysiedloną ludność niemiecką. Gwarancja nienaruszalności granic była szansą na rozwój Ziem Odzyskanych, na których do tej pory polski rząd, ze względu na brak pewności co do ich przyszłości, prowadził politykę ukierunkowaną przede wszystkim na gospodarczą eksploatację.

W grudniu 1970 roku przez Polskę przetoczyła się fala protestów związanych z planowanym wprowadzeniem podwyżek cen na artykuły żywnościowe. Na wybrzeżu strzelano do protestujących robotników. Fala protestów i zamieszek objęła także Dolny Śląsk, gdzie aresztowano 638 osób. Na skutek tzw. wydarzeń grudniowych nowym I sekretarzem KC PZPR został Edward Gierek, rozpoczęła się tzw. dekada gierkowska.

W listopadzie 1974 roku ukończono budowę nowego obserwatorium meteorologicznego na Śnieżce – słynnych dysków. Początkowo odważny projekt obserwatorium wzbudzał kontrowersje, podkreślano jego całkowite oderwanie od dotychczasowej sudeckiej architektury, zbyt futurystyczne kształty itd. Szybko jednak dyski obserwatorium wpisały się w panoramę Karkonoszy, stając się jej nieodłącznym elementem.

W 1975 roku wprowadzono nowy podział administracyjny kraju, w skutek którego zlikwidowano powiaty i wprowadzono o wiele mniejsze województwa. Na obszarze Śląska zostały utworzone województwa: zielonogórskie, jeleniogórskie, legnickie, wrocławskie, wałbrzyskie, opolskie i katowickie. Ponadto fragmenty Śląska znalazły się również w województwach: leszczyńskim, kaliskim, częstochowskim i bielsko-bialskim.

Dekada gierkowska, oprócz względnej stabilizacji i poprawy życia mieszkańców Dolnego Śląska, przyniosła również zmiany w krajobrazie regionu. W największych miastach Dolnego Śląska rozpoczęła się budowa i rozbudowa blokowisk z wykorzystaniem tzw. wielkiej płyty. Kozanów we Wrocławiu, Zabobrze w Jeleniej Górze, Podzamcze w Wałbrzychu czy Osiedle Mikołaja Kopernika w Legnicy, to tylko niektóre z przykładów wielkich blokowisk, które na stałe wpisały się w krajobraz największych dolnośląskich miast.

Zimą 1977/1978 roku przez cały kraj przetoczyła się fala mrozów i obfitych opadów śniegu, które przeszły do historii pod nazwą „zimy stulecia”. W regionie sparaliżowany został transport, pojawiły się problemy z dostawą prądu, a wiele zakładów pracy przestało funkcjonować. Do walki z zimą zaangażowano wojsko. Zima stulecia pogorszyła i tak już nie najlepsze nastroje w społeczeństwie.

16 października 1978 roku Wanda Rutkiewicz jako pierwszy Polak zdobyła Mount Everest. Rutkiewicz mieszkała i studiowała we Wrocławiu, swojej pierwsze kroki w spinaczce stawiała w Górach Sokolich w Rudawach Janowickich.

Latem 1980 rok przez Dolny Śląsk przetoczyła się kolejna fala strajków. Na skutek wydarzeń w Stoczni Gdańskiej im. Lenina do strajków licznie przystąpiły również dolnośląskie zakłady. Na czele protestów stawały Międzyzakładowe Komitety Strajkowe. Domagano się spełnienia sformułowanych w Gdańsku 21 postulatów, w tym utworzenia wolnych związków zawodowych. Władze komunistyczne zgodziły się na pewne ustępstwa. 31 sierpnia 1980 roku w Gdańsku zostały podpisane tzw. porozumienia sierpniowe przez stronę rządową i Lecha Wałęsę, a już we wrześniu powołano do życia NSZZ „Solidarność”. Na skutek wydarzeń sierpniowych we wrześniu nowym I sekretarzem KC PZPR został Stanisław Kania.

13 grudnia 1981 roku na terenie Polski wprowadzono stan wojenny. Władzę w kraju przejęła Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego (WRON), na której czele stanął generał Wojciech Jaruzelski. Na ulicę wyprowadzono wojsko, zdelegalizowano działalność niezależnych organizacji, wprowadzono godzinę milicyjną itd. W pierwszych dniach na Dolnym Śląsku internowano ok. 700 osób. Próby wzniecenia strajków w zakładach pracy były pacyfikowane przez oddziały wojska i ZOMO.

W czerwcu 1982 roku we Wrocławiu została założona przez Kornela Morawieckiego Solidarność Walcząca.

31 sierpnia 1982 roku, w rocznicę porozumień sierpniowych, doszło do tzw. zbrodni lubińskiej. W Lubinie, w czasie tłumienia demonstracji, oddziały milicji i ZOMO śmiertelnie postrzeliły trzy osoby. W tym samym czasie we Wrocławiu demonstrowało ok. 50 tys. osób, w wyniku starć zginęła jedna osoba.

W październiku 1982 roku nowym I sekretarzem KC PZPR został wybrany generał Wojciech Jaruzelski. 31 grudnia stan wojenny został zawieszony, a jego ostateczna likwidacja nastąpiła w lipcu 1983 roku.

W czerwcu 1983 roku podczas drugiej pielgrzymki do Polski papież Jan Paweł II odwiedził m.in. Wrocław, Górę Świętej Anny i Katowice.

W 1986 roku ukończono budowę sztucznego zbiornika w Mietkowie zwanego Jeziorem Mietkowskim.

W drugiej połowie lat 80. XX wieku we Wrocławiu narodziła się tzw. Pomarańczowa Alternatywa – antykomunistyczny ruch happeningowy, którego celem było ośmieszenie peerelowskiej rzeczywistości. Symbolem ruchu stała się postać krasnala i krasnoludkowa czapka, którą członkowie ruchu często zakładali w czasie swoich happeningów. Z ruchem Pomarańczowej Alternatywy najbardziej kojarzona jest osoba Waldemara Fydrycha, zwanego „Majorem”, który pełnił funkcję jej lidera.

W maju 1988 roku w Środzie Śląskiej, w trakcie prac rozbiórkowych kamienicy, przypadkowo odkryto tzw. skarb średzki. Znalezisko składało się z tysięcy średniowiecznych srebrnych i złotych monet, złotej biżuterii, w tym kobiecej korony.

W lecie 1988 roku wybuchła kolejna fala strajków. Skala wystąpień zmusiła władze PRL do podjęcia pertraktacji z antykomunistyczną opozycją, które ostatecznie doprowadziły do obrad Okrągłego Stołu. 4 czerwca 1989 roku przeprowadzono częściowo wolne wybory do sejmu – tzw. sejmu kontraktowego. Wybory okazały się druzgocące dla władz komunistycznych. W województwach śląskich wygrali kandydaci Komitetu Obywatelskiego „Solidarność”. Po wyborach powołany został pierwszy niekomunistyczny rząd na czele z premierem Tadeuszem Mazowieckim. Przywrócono również urząd prezydenta, na którego Zgromadzenie Narodowe wybrało generała Wojciecha Jaruzelskiego. Wydarzenia te zapoczątkowały przemiany polityczno-gospodarcze w Polsce. Polska Rzeczpospolita Ludowa przestała istnieć, narodziła się III Rzeczpospolita Polska.

Dolny Śląsk w wolnej Polsce (od 1989 roku)

12 listopada 1989 roku w Krzyżowej została odprawiona wspólna polsko-niemiecka msza, w której wziął udział kanclerz RFN Helmut Kohl i premier Tadeusz Mazowiecki. Msza została odprawiona w przedwojennym majątku rodziny von Moltke, gdzie kilkadziesiąt lat wcześniej Gestapo rozbiło grupę antyhitlerowskiej opozycji zwanej Kręgiem z Krzyżowej. W trakcie mszy doszło do symbolicznego pojednania – Helmut Kohl i Tadeusz Mazowiecki objęli się. Msza przeszła do historii Dolnego Śląska i Polski jako tzw. msza pojednania.

W tym samym czasie runął Mur Berliński. W obliczu nadchodzącego zjednoczenia Niemiec ponownie otwarta została kwestia granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej. Pomimo symbolicznych gestów ze strony Niemiec, a także układów podpisanych wcześniej z RFN i NRD, nie była ona do końca jasna. Nowe polskie władze obawiały się możliwej rewizji granic do tego stopnia, iż opóźniano nawet wycofanie znienawidzonej Armii Radzieckiej, która bądź co bądź, od kilkudziesięciu lat była jej gwarantem. Obawy te jednak okazały się bezzasadne i ostatecznie 14 listopada 1990 roku (już po zjednoczeniu Niemiec) podpisano traktat pomiędzy Polską a Niemcami, ostatecznie uznający przebieg zachodniej granicy Polski na Odrze i Nysie Łużyckiej.

19 czerwca 1990 roku Rada Miejska Wrocławia przywróciła historyczny herb miasta. Nowy pięciopolowy herb nawiązywał do herbu wykorzystywanego przez miasto w latach 1530–1938.

W 1990 rok w pierwszych wyborach bezpośrednich prezydentem RP został wybrany Lech Wałęsa.

W 1991 roku utworzono Euroregion Neisse-Nisa-Nysa, obejmujący przygraniczne tereny na styku granic Polski, Czech i Niemiec. Utworzenie transgranicznego regionu rozpoczęło pierwszy etap współpracy pomiędzy regionami podzielonymi do tej pory granicą.

W 1993 roku utworzono Park Narodowy Gór Stołowych, drugi park narodowy na terenie Dolnego Śląska.

We wrześniu 1993 roku ostatni rosyjscy żołnierze opuścili teren Polski. Ostatnim dowódcą PGWAR był generał Wiktor Dubynin. Legnica, a także wiele innych dolnośląskich postsowieckich garnizonów, zostało opuszczonych przez wracających do swojego kraju Rosjan.

W listopadzie 1995 roku we Wrocławiu otwarto hipermarket HIT, pierwszy zagraniczny hipermarket na terenie Dolnego Śląska.

W 1996 roku utworzono Euroregion Glacensis, obejmujący przygraniczne tereny na styku Dolnego Śląska, ziemi kłodzkiej, Czech i Moraw.

W lipcu 1997 roku, w wyniku kilkudniowych intensywnych opadów deszczu, Polskę i Dolny Śląsk nawiedziła katastrofalna powódź. Pozalewanych zostało wiele miejscowości na Dolnym Śląsku i ziemi kłodzkiej. Jednym z pierwszych miast, które odczuło niszczycielską moc żywiołu było Kłodzko, gdzie wylała Nysa Kłodzka. Główna fala powodziowa na Odrze zalała m.in. Opole i Wrocław. Tylko dzięki heroicznej walce wrocławian nie został zalany zabytkowy wrocławski Ostrów Tumski i rynek. W skutek powodzi zginęło łącznie 55 osób, a straty w samym tylko dorzeczu Odry oszacowano na 5,6 mld zł. Powódź ta przeszła do historii pod nazwą powodzi tysiąclecia. Wydaje się, że oprócz ogromnych strat powódź z 1997 roku przyniosła również zmianę nastawienia mieszkańców Dolnego Śląska – po raz pierwszy od zakończenia wojny wrocławianie bronili przed powodzią SWOJEGO Wrocławia, Dolnoślązacy bronili SWOJEGO Dolnego Śląska.

Lata 90. XX wieku upłynęły na Dolnym Śląsku pod znakiem trudnych przemian gospodarczych. Przejście od gospodarki sterowanej centralnie do gospodarki rynkowej spowodowało likwidację PGRów i prywatyzację wielu zakładów pracy. Dużym problemem stało się wysokie bezrobocie. Zmiany gospodarcze były szczególnie odczuwalne w Zagłębiu Wałbrzysko-Noworudzkim, gdzie likwidacja kopalń węgla kamiennego doprowadziła do ogromnego wzrostu bezrobocia. W Wałbrzychu likwidacja przemysłu górniczego skutkowała społeczną i gospodarczą zapaścią miasta. Spora część bezrobotnych górników zaczęła wydobywać węgiel na dziko w tzw. biedaszybach. Wydobycie węgla kamiennego wygaszane było już od połowy lat 90. W 1998 roku wstrzymano wydobycie w ostatniej kopalni w Wałbrzychu. W lutym 2000 roku ostatni wózek węgla wyjechał z kopalni w Nowej Rudzie, tym samym kończąc kilkusetletnią historię wydobycia węgla kamiennego na Dolnym Śląsku. Jednocześnie Dolnoślązacy zaczęli korzystać z bliskości granicy z Czechami i Niemcami. Kwitł przygraniczny handel i wymiana usług.

1 stycznia 1999 roku w ramach reformy wprowadzono nowy podział administracyjny kraju, przywrócono powiaty i zmniejszono liczbę województw. Zasadniczy obszar Śląska znalazł się w trzech województwach: dolnośląskim, opolskim i śląskim. Ponadto północna część Dolnego Śląska wraz z Zieloną Górą została włączona do województwa lubuskiego.

25 lutego 2000 roku sejmik nowo utworzonego województwa dolnośląskiego przyjął projekt nowego herbu województwa. Swoją formą nowy herb nawiązywał do historycznego herbu wykorzystywanego przez Piastów Śląskich – czarny piastowski orzeł, z białą przepaską na piersi, na złotym tle.

W 2001 roku na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO zostały wpisane kościoły pokoju w Świdnicy i Jaworze.

W 2004 roku Polska przystąpiła do Unii Europejskiej. Wejście do Unii otworzyło nowe szanse dla rozwoju Dolnego Śląska, zarówno w kontekście pozyskiwania europejskich funduszy, jak i możliwości rozszerzenia współpracy transgranicznej z Czechami i Niemcami. Jeszcze przed przystąpieniem do Unii region korzystał ze środków przedakcesyjnych.

24 stycznia 2004 roku na Hali Izerskiej w Górach Izerskich zanotowano rekordowo niską temperaturę powietrza wynoszącą –37,1 °C.

W 2006 roku na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO została wpisana Hala Stulecia we Wrocławiu, której wcześniej przywrócono jej historyczną nazwę.

W 2007 roku Polska dołączyła do strefy Schengen – granice zostały otwarte. Zniesienie kontroli na granicach z Czechami i Niemcami wpłynęło niezwykle korzystnie na rozwój turystyki. Zwłaszcza na obszarze Sudetów, które do tej pory były podzielone granicą. Region mógł zacząć w pełni korzystać ze wszystkich atutów swojego przygranicznego położenia.

W październiku 2009 roku władze województwa, po przyjęciu poprawek zgłoszonych przez komisję heraldyczną, ustanowiły nowy poprawiony herb województwa dolnośląskiego. Herb ten wykorzystywany jest do dziś.

W 2012 roku Wrocław był jednym z miast, w którym rozgrywano mecze w ramach Mistrzostw Europy w Piłce Nożnej 2012 (Euro 2012). W tym celu we Wrocławiu wybudowano nowoczesny stadion piłkarski „Stadion Wrocław” mogący pomieścić ok. 45 tys. osób. W samym regionie, podobnie jak w całej Polsce, w ramach przygotowań do mistrzostw realizowano szereg inwestycji – remontowano drogi, ulice, mosty, obiekty użyteczności publicznej, otwarto nowoczesną Autostradową Obwodnicę Wrocławia. Realizacja inwestycji na Euro 2012 wpłynęła niezwykle korzystnie na rozwój Wrocławia i całego regionu. Wiele do tej pory zaniedbanych miejsc wypiękniało.

W 2015 roku świat obiegła wiadomość o odnalezieniu w Polsce zaginionego niemieckiego pociągu ze złotem. Pociąg z drogocennym ładunkiem, który przeszedł do historii jako tzw. złoty pociąg, miał być pod koniec wojny ukryty przez Niemców na terenie Wałbrzycha. Ta niezwykła wiadomość ściągnęła do miasta media niemalże z całego świata. Po raz pierwszy o Wałbrzychu mówiło się inaczej niż w kontekście dużego bezrobocia i biedaszybów. Zainteresowanie mediów ściągnęło w region prawdziwą falę turystów zaintrygowanych wojennymi tajemnicami regionu. Rok później ruszyły prace mające na celu odkopanie złotego pociągu – pociągu jednak nie było… Choć złoty pociąg okazał się tylko legendą, to zainteresowanie jakie wzbudził sprawiło, że Dolny Śląsk zaczął być postrzegany jako region warty odwiedzenia, z niezwykłą historią, cennymi zabytkami i pięknymi krajobrazami.

W 2016 roku Wrocław stał się Europejską Stolicą Kultury. W ramach obchodów ESK 2016 we Wrocławiu zrealizowano cykl imprez, happeningów i wydarzeń kulturalnych.

Artykuł Historia Dolnego Śląska (Śląska) cz. 5 pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

Historia Dolnego Śląska (Śląska) to cykl pięciu artykułów opisujących dzieje i losy Dolnego Śląska. Więcej informacji na temat artykułów, a także bibliografia, znajduje się pod tym linkiem.

PODROZDZIAŁY:

• Dolny Śląsk w Republice Weimarskiej (1918–1933 rok)
• Dolny Śląsk w III Rzeszy (1933–1945 rok)

Dolny Śląsk w Republice Weimarskiej (1918–1933 rok)

W listopadzie 1918 roku I wojna światowa była już zakończona, a Cesarstwo Niemieckie przestało istnieć. Koniec Wielkiej Wojny nie oznaczał jednak nastania spokoju. Niemcy pogrążały się w rewolucyjnych walkach i wystąpieniach, które z trudem tłumiono. W 1919 roku zorganizowano wybory do Zgromadzenia Narodowego. 11 sierpnia 1919 roku nowo wybrane Zgromadzenie Narodowe uchwaliło konstytucję weimarską. Zgromadzenie wybrało również pierwszego prezydenta republiki, został nim Friedrich Ebert.

W wyniku rozpadu Cesarstwa Niemieckiego i Austro-Węgier powstała odrodzona Polska i Czechosłowacja. Oba kraje zgłosiły pretensje do niektórych ziem Śląska. Główny spór toczył się o Górny Śląsk pomiędzy Polakami i Niemcami. Ostatecznie o losach przynależności Górnego Śląska miał zadecydować plebiscyt. W przypadku Dolnego Śląska Czesi zgłosili roszczenia przede wszystkim w stosunku do ziemi kłodzkiej, od wieków związanej z Koroną Czeską. Na dodatek ziemię kłodzką w niektórych rejonach zamieszkiwała spora mniejszość czeska, tzw. zakątek czeski w okolicach Kudowy-Zdroju i Lewina Kłodzkiego. Ponadto pomiędzy Polakami i Czechami istniał spór o Śląsk Cieszyński.

W wyniku ustaleń traktatu wersalskiego do Polski zostały przyłączone skrawki północnych części Dolnego Śląska. Natomiast górnośląski plebiscyt, a także trzy kolejne powstania śląskie, zadecydowały o przyłączeniu dużej uprzemysłowionej części Górnego Śląska do Polski. Czesi nie ugrali nic w sprawie swoich roszczeń o ziemię kłodzką, za to traktat przyznał im ziemię hulczyńską (tzw. Kraik Hulczyński), która przed wojną należała do Niemiec. Śląsk Cieszyński został podzielony pomiędzy Polskę i Czechosłowację, mniej więcej wzdłuż linii Olzy. Jeszcze przed rozstrzygnięciem sporów Niemcy uchwaliły nowy podział administracyjny prowincji śląskiej. Całą prowincję podzielili na dwie części – prowincję dolnośląską ze stolicą we Wrocławiu i prowincję górnośląską ze stolicą w Opolu.

Dolny Śląsk, podobnie jak inne regiony Niemiec, jeszcze przez długi czas odczuwał skutki I wojny światowej. W wielu dolnośląskich miejscowościach zaczęły powstawać pomniki ofiar Wielkiej Wojny, poświęcone poległym mieszkańcom. Nie było takiej miejscowości, nie było takiej wsi, z której choć jeden żołnierz nie zginąłby na froncie I wojny światowej. Poczucie rozgoryczenia po przegranej wojnie potęgował fakt, że wojna na wschodzie została de facto przez Niemców wygrana, a mimo tego to właśnie na wschodzie Niemcy utraciły najwięcej ziem, w tym większą uprzemysłowioną część Górnego Śląska. Dodatkowo Niemcy po wojnie borykały się z kryzysem gospodarczym, szalała hiperinflacja. Te wszystkie problemy już wkrótce stały się pożywką dla skrajnych ideologii.

W 1924 roku w Jeżowie Sudeckim koło Jeleniej Góry uruchomiono pierwszą na Śląsku szkołę szybowcową. Przyszli piloci szkolili się na stokach Góry Szybowcowej. Wśród uczniów szkoły był m.in. konstruktor rakiet Wernher von Braun i najsłynniejsza niemiecka pilotka doświadczalna Hanna Reitsch.

W maju 1924 roku rozpoczęła nadawanie pierwsza rozgłośnia radiowa we Wrocławiu o nazwie Schlesische Funkstunde.

W 1925 roku umiera prezydent Friedrich Ebert. Nowo wybranym prezydentem Republiki Weimarskiej, już w wyborach bezpośrednich, został bohater I wojny światowej feldmarszałek Paul von Hindenburg.

W 1925 roku lotnisko Wrocław Gądów Mały uruchomiło pierwsze stałe codzienne połączenia pasażerskie na trasie Gliwice-Wrocław-Berlin.

W 1925 roku we Wrocławiu została założona komórka NSDAP (Narodowosocjalistycznej Niemieckiej Partii Robotników) pod kierownictwem Helmutha Brücknera. Kolejne komórki organizacyjne narodowych socjalistów pojawiły się w Świdnicy, Wałbrzychu, Jeleniej Górze i Zgorzelcu. Wówczas NSDAP cieszyła się na Dolnym Śląsku znikomym poparciem w okolicach 1%.

W 1929 roku biskupstwo wrocławskie zostało podniesione do rangi arcybiskupstwa.

W 1929 roku wybucha tzw. wielki kryzys, który doprowadził do znacznego pogorszenia sytuacji gospodarczej w Republice Weimarskiej. Kryzys okazał się szczególnie dotkliwy na Dolnym Śląsku, doprowadzając do załamania śląskiego przemysłu, spadku produkcji i gwałtownego wzrostu bezrobocia. Z końcem 1932 roku prawie 500 tys. Dolnoślązaków pozostawało bez pracy, co stanowiło 8% bezrobotnych w całych Niemczech. We Wrocławiu bezrobocie pozostawało na jednym z najwyższych poziomów ze wszystkich niemieckich dużych miast. Kryzys dotknął także przemysł wydobywczy w Zagłębiu Wałbrzyskim, na ulicach Wałbrzycha pojawił się głód.

W okolicznościach kryzysu gospodarczego do głosu zaczęły dochodzić skrajne ugrupowania, zarówno z lewej jak i prawej strony sceny politycznej. Szczególnie zacięta walka polityczna rozegrała się pomiędzy KPD (Komunistyczną Partią Niemiec) a NSDAP. Obie partie były przeciwne istnieniu Republiki Weimarskiej. Największe poparcie komuniści uzyskiwali w Wałbrzychu, Dzierżoniowie i Kamiennej Górze. Natomiast socjaldemokraci (SPD) cieszyli się powodzeniem w Nowej Rudzie, Brzegu, Strzegomiu i Zgorzelcu. Na ulicach dochodziło do licznych bijatyk i prowokacji, głównie ze strony szalejących politycznych bojówek. Terror i przemoc stały się powszechnymi elementami walki politycznej. Dolnośląska NSDAP na początku skupiała głównie członków z wykształceniem średnim i wyższym, a wraz z rozwojem struktur i rosnącym poparciem w NSDAP zaczęli przeważać robotnicy. Dużą część członków partii stanowiły osoby młode, nieprzekraczające 30. roku życia.

9 lipca 1930 roku w kopalni Wacław w Miłkowie (dziś część Ludwikowic Kłodzkich) doszło do jednej z największych katastrof górniczych w dolnośląskim zagłębiu węglowym. W wyniku gwałtownego wyrzutu dwutlenku węgla i skał do wyrobisk, śmierć poniosło 151 górników.

We wrześniu 1930 roku w wyborach do Reichstagu NSDAP odniosła duży sukces, uzyskując drugie miejsce (za SPD) i wprowadzając do parlamentu 107 deputowanych, w tym 6 z Dolnego Śląska. Na Dolnym Śląsku naziści uzyskali duże poparcie w okręgu wrocławskim (24,2%) i legnickim (20,9%). Z małej partii NSDAP stała się jedną z głównych sił politycznych w Niemczech. Z dolnośląskich list do Reichstagu dostali się m.in. gauleiter okręgu śląskiego Helmuth Brückner i Hans Frank.

Lata 20. i 30. XX wieku przyniosły znaczący rozwój infrastruktury turystycznej w górach. To właśnie w międzywojniu powstało wiele z kultowych schronisk górskich m.in. schronisko na Szrenicy, Dom Śląski i Odrodzenie w Karkonoszach, a także Andrzejówka w Górach Suchych i Perła Zachodu nad Jeziorem Modrym.

W 1931 roku w Jeżowie Sudeckim został oblatany szybowiec Grunau Baby. Grunau Baby, czyli w dosłownym tłumaczeniu „dziecko Jeżowa Sudeckiego”, został zaprojektowany w zakładach Edmunda Schneidera. Spopularyzował on lotnictwo szybowcowe w Niemczech. Grunau Baby okazał się ogromnym sukcesem, był najliczniej produkowanym szybowcem w historii lotnictwa. Liczbę wyprodukowanych egzemplarzy szacuje się na ponad 5 tys.

W 1932 roku przeprowadzono wybory prezydenckie, które ponownie wygrał Paul von Hindenburg, uzyskując w drugiej turze 53,1% głosów, jednocześnie pokonując Adolfa Hitlera z NSDAP (36,7%) i Ernsta Thälmanna z KPD (10,1%). Hindenburg startował jako kandydat bezpartyjny.

Kolejne wybory do Reichstagu odbyły się w lipcu 1932 roku. Tym razem narodowi socjaliści tryumfowali, wygrywając wybory i zdobywając w całych Niemczech aż 37,3% głosów, tym samym uzyskując 230 mandatów do Reichstagu. Na tle całego kraju poparcie dla NSDAP na Dolnym Śląsku było rekordowo wysokie – 45,3% głosów i 15 mandatów. Legnicki okręg wyborczy był trzecim okręgiem pod względem poparcia dla NSDAP (48%) w całych Niemczech. Co ciekawe, poparcie na Górnym Śląsku było znacznie mniejsze niż średnia krajowa – 29,3% głosów. Kolejne wybory do Reichstagu przeprowadzono w listopadzie 1932 roku. Wygrała je również NSDAP zdobywając w całych Niemczech 33,1% głosów, na Dolnym Śląsku 41,1%, a na Górnym Śląsku 26,8%.

30 stycznia 1933 roku prezydent Paul von Hindenburg przekazał władzę Adolfowi Hitlerowi, mianując go na kanclerza Rzeszy. Republika Weimarska przestała istnieć, narodziła się III Rzesza.

Dolny Śląsk w III Rzeszy (1933–1945 rok)

Już dzień po dojściu Hitlera do władzy naziści rozpoczęli represje w stosunku do komunistów. 31 stycznia 1933 roku prezydent policji we Wrocławiu wydał zakaz organizowania demonstracji przez KPD. Wkrótce działalność tej partii została zdelegalizowana. W marcu 1933 roku przeprowadzono jeszcze jedne (już nie w pełni demokratyczne) wybory do Reichstagu. W całym kraju NSDAP zdobyła 43,9% głosów i 288 mandatów. Na Dolnym Śląsku naziści uzyskali w okręgu wrocławskim 50,2%, a legnickim 54% głosów. Były to jedne z najlepszych wyników NSDAP w całym kraju.

W marcu 1934 roku rozpoczęto na Śląsku budowę autostrady, jezdnej z tzw. Reichsautobahn. Budowany odcinek autostrady miał przebiegać z Berlina do Bytomia, przez Legnicę, Wrocław, Opole i Gliwice. Do prac wykorzystywano bezrobotnych. Ambitny program budowy nowoczesnych autostrad w całym kraju miał być remedium na wciąż duże bezrobocie w III Rzeszy. Planowany odcinek autostrady śląskiej nie został do wybuchu wojny w pełni ukończony.

2 sierpnia 1934 roku umiera prezydent Paul von Hindenburg. Nowych wyborów nie rozpisano, a dotychczasową funkcję prezydenta połączono z funkcją kanclerza Rzeszy, którą już od półtora roku sprawował Adolf Hitler.

W grudniu 1934 roku nowym gauleiterem Śląska i zarazem nadprezydentem prowincji górno- i dolnośląskiej został Josef Wagner. Jednym z elementów regionalnej polityki Wagnera było usuwanie wszelkich słowiańskich śladów na Śląsku, zarówno polskich, jak i czeskich. Polityka odsłowiańszczania Śląska doprowadziła do zmiany niektórych nazw miejscowości, aby nie kojarzyły się zbyt słowiańsko, np. Lewin na ziemi kłodzkiej przemianowany został na Hummelstadt, podwrocławską wieś Benkwitz zamieniono na Ruhlinden itd. W 1938 roku zmianie uległ również herb Wrocławia, który używany był od 1530 roku. Nazistom w starym herbie nie pasowała litera „W”, która kojarzyła się z czeskim księciem Wratysławem I, a także czeski lew.

W kwietniu 1938 roku połączono ze sobą prowincję górno- i dolnośląską, tworząc z powrotem jedną prowincję śląską z siedzibą we Wrocławiu.

We wrześniu 1938 roku zawarto tzw. układ monachijski dotyczący przyłączenia części terytorium Czechosłowacji do III Rzeszy. Dotyczył on tzw. Sudetenlandu zamieszkanego przez ludność niemiecką, która domagała się przyłączenia do Niemiec. Układ został zawarty ponad głowami Czechosłowaków. 1 października 1938 roku wojska niemieckie przekroczyły granicę i przystąpiły do zajmowania spornych terenów. W skład Sudetenlandu wchodziły również fragmenty historycznych terenów Śląska – Śląsk Opawski, ziemia hulczyńska i skrawki dawnego księstwa nyskiego. Z zaanektowanych terenów utworzono nową jednostkę administracyjną o nazwie Okręg Rzeszy Kraj Sudetów, która graniczyła bezpośrednio z prowincją śląską i w której skład wszedł Śląsk Opawski. Natomiast ziemia hulczyńska została włączona bezpośrednio do prowincji śląskiej. Polski rząd również chciał wziąć udział w podziale czechosłowackiego tortu i wystosował ultimatum domagające się przyłączenia do Polski czeskiej części Śląska Cieszyńskiego tzw. Zaolzia. Ultimatum zostało zaakceptowane, a 2 października wojska polskie wkroczyły na teren Zaolzia.

W nocy z 9 na 10 listopada 1938 roku doszło do pogromów ludności żydowskiej, które przeszły do historii pod nazwą nocy kryształowej. Stanowiły one punkt kulminacyjny już od dłuższego czasu prowadzonej w Niemczech antyżydowskiej kampanii. W wielu niemieckich miastach zaatakowano żydowskie sklepy, niszcząc i demolując witryny. To właśnie od szkła z porozbijanych wystaw sklepowych wzięła swoją nazwę noc kryształowa. Do podobnych ekscesów dochodziło również na Dolnym Śląsku. We Wrocławiu zaatakowano żydowskie sklepy, zdewastowano cmentarz i podpalono wrocławską Nową Synagogę. Synagogi zapłonęły także m.in. w Świdnicy, Trzebnicy i Oleśnicy. Wielu Żydów zostało zaatakowanych fizycznie.

Lato 1939 roku upłynęło pod znakiem przygotowań do nadchodzącej wojny. W tym czasie komendant fortyfikacji Wrocławia pułkownik Edwin von Rothkirch, zapalony filmowiec-amator, nagrał kolorowy film przedstawiający Wrocław w ostatnich miesiącach przed wybuchem wojny. Na kolorowym filmie widzimy stolicę Dolnego Śląska, jego syna Poldiego, a także samego Rothkircha wizytującego wraz z wojskami tereny tuż przy granicy z Polską.

1 września 1939 roku wybucha II wojna światowa. Wódz III Rzeszy Adolf Hitler bez wypowiedzenia wojny wydał rozkaz zaatakowania Polski. Jedno z głównych uderzeń Wehrmachtu zostało wyprowadzonych z terenów Śląska, gdzie zgrupowano wojska Grupy Armii Południe pod dowództwem generała Gerda von Rundstedta. Bezpośrednio z terenów Dolnego Śląska nacierała 10. Armia dowodzona przez generała Johannesa Blaskowitza. Ponadto z dolnośląskich lotnisk operowały samoloty Luftwaffe wykonujące loty bojowe nad Polską. Ciężar obrony polskiej części Górnego Śląska spoczywał na Armii Kraków dowodzonej przez generała Antoniego Szyllinga. Wojska niemieckie szybko posuwały się do przodu i już 4 września został zajęty cały Górny Śląsk.

17 września 1939 roku w kościele pw. św. Marcina na Ostrowie Tumskim we Wrocławiu odprawiono ostatnią mszę w języku polskim.

Podobnie jak w przypadku poprzedniej wojny, również i tym razem niemiecka ludność Śląska przyjęła z entuzjazmem wybuch wojny. Zagarnięte tereny Górnego Śląska zostały włączone do prowincji śląskiej, którą następnie znowu podzielono na dwie części – prowincję dolnośląską z siedzibą we Wrocławiu i górnośląską z siedzibą w Katowicach. Szybko, bo już jesienią 1939 roku, na Dolnym Śląsku pojawiły się pierwsze transporty z jeńcami wojennymi i robotnikami przymusowymi z Polski, których zatrudniano w zakładach przemysłowych i gospodarstwach rolnych. Równie szybko mieszkańcy Dolnego Śląska odczuli na własnej skórze skutki wojny. Pojawiły się pierwsze problemy z dostępem do podstawowych artykułów, w tym żywności, która już wkrótce musiała być reglamentowana.

W sierpniu 1940 roku powstał obóz koncentracyjny Gross-Rosen w Rogoźnicy, początkowo jako filia KL Sachsenhausen. Pierwszych więźniów obozu wykorzystywano do pracy w miejscowym kamieniołomie granitu.

Również w sierpniu 1940 roku na Dolny Śląsk spadły pierwsze alianckie bomby. W nocy z 13 na 14 sierpnia samoloty RAFu zrzuciły bomby na zakłady budowy wagonów Wumag w Zgorzelcu. Natomiast w nocy z 26 na 27 sierpnia jeden samolot RAFu zrzucił bomby w okolicach Dworca Świebodzkiego we Wrocławiu. Naloty te miały charakter incydentalny i odwetowy, w związku z toczącą się wówczas bitwą o Anglię. Nie wyrządziły one większych szkód, ale były swoistą zapowiedzą tego, co już wkrótce miało spotkać kilka z dolnośląskich miast.

W maju 1941 roku obóz Gross-Rosen stał się samodzielnym obozem koncentracyjnym. Oprócz obozu macierzystego w Rogoźnicy zakładano również liczne filie (podobozy), których ilość szacuje się na ok. 100. Przez KL Gross-Rosen przeszło ok. 125 tys. więźniów, z czego 40 tys. zmarło.

Zasadnicza zmiana nastrojów ludności Dolnego Śląska nastąpiła w 1941 i 1942 roku. Początkowy entuzjazm i euforię, związane z pierwszymi zwycięstwami, zastąpił strach i obawa o losy wojny. Prawdziwym szokiem dla społeczeństwa był widok powracających z frontu wschodniego rannych żołnierzy. Coraz więcej mężczyzn było powoływanych do służby wojskowej, przez co brakowało rąk do pracy. Problem ten próbowano rozwiązać ściąganiem coraz większej ilości robotników przymusowych. Pogorszyła się również sytuacja z dostępem do podstawowych produktów.

W czerwcu 1942 roku Gestapo rozbiło we Wrocławiu polską organizację konspiracyjną o nazwie „Olimp”. W skład organizacji wchodzili m.in. członkowie miejscowej Polonii i polscy robotnicy przymusowi. Wcześniej na terenie Dolnego Śląska swoją siatkę wywiadowczą posiadał Związek Walki Zbrojnej (przemianowany w 1942 roku na Armię Krajową).

W 1943 roku w obawie przed alianckimi nalotami nasilił się proces przenoszenia produkcji zbrojeniowej z zachodnich terenów Niemiec w głąb Rzeszy. W tamtym czasie Dolny Śląsk wciąż uważany był za bezpieczny region, oddalony od głównego teatru działań wojennych. Na Dolnym Śląsku ulokowano ok. 200 mniejszych i większych zakładów produkujących na potrzeby wojska. Większość z nich wytwarzała tylko drobne elementy, części i podzespoły, które później wysyłane były do dalszego montażu. Przenoszone zakłady były często lokowane w prowizorycznych miejscach np. na potrzeby produkcji zbrojeniowej przekształcano liczne zakłady lniarskie.

Na jesień 1943 roku ruszyła budowa kompleksu „Riese” w Górach Sowich. Zakrojone na szeroką skalę prace budowlane obejmowały również wydrążenie podziemnych kompleksów w Masywie Włodarza w okolicach Walimia i Głuszycy. Prace objęły również przebudowę Zamku Książ. Budowa podziemi, przynajmniej w początkowych planach, miała być przeznaczona pod nową Kwaterę Główną Hitlera (FHQ). Prawdopodobnie impulsem do budowy nowej kwatery były niepowodzenia na froncie wschodnim. Klęska na łuku kurskim i posuwająca się do przodu Armia Czerwona, mogły już wkrótce zagrozić dotychczasowej kwaterze wodza III Rzeszy w Prusach Wschodnich. W ramach budowy kompleksu „Riese” powstało 7 podziemnych kompleksów w Górach Sowich i na Pogórzu Wałbrzyskim.

Na przełomie listopada i grudnia 1943 roku odbyła się w Teheranie konferencja tzw. Wielkiej Trójki. Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt i Józef Stalin obradowali na temat kształtu powojennego świata. Była to jedna z trzech konferencji, na której alianci mieli ustalić światowy porządek po zakończeniu wojny. Jednym z poruszanych tematów były granice przyszłej Polski. Utrata Kresów Wschodnich na rzecz Związku Radzieckiego wydawała się przesądzona. Wszyscy zgodzili się, że Polska powinna otrzymać nowe ziemie na zachodzie kosztem pokonanych Niemiec, w zamian za utratę wschodnich terenów. Nowa zachodnia granica Polski miała zostać oparta o linię Odry, nie doprecyzowano jednak jak dokładnie miała przebiegać. Jeszcze latem 1944 roku Józef Stalin rozważał wariant oparcia zachodniej granicy Polski o Odrę i Nysę Kłodzką. Ziemia kłodzka, a także pas ziemi od Głubczyc do Raciborza miały przypaść Czechosłowacji. W takim wariancie większa część Dolnego Śląska miała pozostać w Niemczech, a Wrocław stałby się miastem granicznym, podzielonym na część polską i niemiecką.

W kwietniu 1944 roku budowa kompleksu „Riese” w Górach Sowich została przekazana pod kierownictwo Organizacji Todt (OT). Powodem były opóźnienia w realizacji zadania. Dodatkowo, aby przyśpieszyć prace, wsparto je więźniami z KL Gross-Rosen. W tym celu utworzono 13 filii (podobozów) o wspólnej nazwie AL Riese, przez które przeszło ok 13. tys. więźniów. Dodatkowo przy budowie kompleksu „Riese” wykorzystywano jeńców wojennych i robotników przymusowych.

20 lipca 1944 roku dokonano nieudanego zamachu na życie Adolfa Hitlera w Wilczym Szańcu w Prusach Wschodnich. Jednym ze skutków śledztwa prowadzonego przeciwko zamachowcom było odkrycie grupy antyhitlerowskiej opozycji skupionej wokół majątku rodziny von Moltke w Krzyżowej koło Świdnicy. W trakcie śledztwa Gestapo nazwało grupę opozycjonistów mianem „Kręgu z Krzyżowej”. Wśród aresztowanych i straconych konspiratorów był m.in. Helmuth James von Moltke (stryjeczny prawnuk feldmarszałka Helmutha von Moltke).

W sierpniu 1944 roku Wrocław został ogłoszony Twierdzą Wrocław – Festung Breslau. Dolny Śląsk przygotowywał się na wkroczenie Armii Czerwonej. Również inne dolnośląskie miasta zostały ogłoszone twierdzami – Nysa, Brzeg, Oława, Bolesławiec, Legnica, Głogów i Ścinawa. Już w październiku 1944 roku lotnictwo Armii Czerwonej dokonało pierwszego bombardowania Wrocławia.

W styczniu 1945 roku na froncie wschodnim ruszyła nowa sowiecka ofensywa, tzw. ofensywa styczniowa. Na południu wojska 1. Frontu Ukraińskiego, pod dowództwem marszałka Iwana Koniewa, przekroczyły dawną polsko-niemiecką granicę. Tempo ofensywy było duże i już w lutym Sowieci zajęli tereny na prawym brzegu Odry. Spowodowało to popłoch wśród mieszkańców Dolnego Śląska. Z rozkazu gauleitera Dolnego Śląska Karla Hankego rozpoczęto przymusową ewakuację ludności cywilnej Wrocławia, z miasta ewakuowano ok. 700 tys. osób. Ewakuację przeprowadzono w sposób chaotyczny i pośpieszny. Tylko część osób udało się przewieźć pociągami. W większości ludność opuszczała Wrocław pieszo, przy silnych mrozach dochodzących nawet do –20°C. Spowodowało to ogromne straty wśród uciekinierów, w trakcie marszu zginęło ok. 90 tys. osób. W lutym podjęto również decyzję o ewakuacji więźniów obozu macierzystego i podobozów KL Gross-Rosen. Tymczasem Wrocław szykował się do fanatycznej obrony przed Armią Czerwoną. Wyrok na miasto został wydany.

W lutym 1945 roku odbyła się druga konferencja Wielkiej Trójki, tym razem w Jałcie. Sprzymierzeni znowu poruszyli kwestię kształtu powojennej Polski. Podtrzymano wcześniejsze ustalenia dotyczące rekompensaty terytorialnej. Polska miała otrzymać niemieckie ziemie na zachodzie jako zadośćuczynienie za utratę Kresów Wschodnich. Józef Stalin wysunął koncepcję oparcia zachodniej granicy o Odrę i Nysę Łużycką, w takim wariancie większa część Dolnego Śląska przypadłaby Polsce. Pozostali alianci nie chcieli aż tak bardzo wzmacniać Polski kosztem Niemiec. Wciąż nie ustalono wspólnego stanowiska w tej kwestii. Decyzję odłożono na później.

8 lutego 1945 roku rozpoczęła się kolejna ofensywa Armii Czerwonej, tzw. operacja dolnośląska. Wojska 1. Frontu Ukraińskiego ruszyły ze swoich pozycji zajmowanych na prawym brzegu Odry. Pomimo silnego oporu armii niemieckiej Sowieci już 9 lutego zajęli Legnicę, a następnie kolejne miasta m.in. Bolesławiec, Zieloną Górę, Jawor i Strzegom. 12 lutego rozpoczęło się oblężenie Głogowa (Festung Glogau). Ciężar obrony Dolnego Śląska spoczywał na Grupie Armii Środek pod dowództwem generała Ferdinanda Schörnera. Niemcy skoncentrowali swoje siły pancerne w okolicach Świdnicy, próbując nie dopuścić do zablokowania Wrocławia. W nocy z 15 na 16 lutego ostatecznie zamknęło się okrążenie wokół Wrocławia (Festung Breslau). 20 lutego Sowieci przystąpili do ataku na miasto, które przerodziło się w kilkumiesięczne walki i wyniszczające oblężenie. Zaopatrzenie do odciętego miasta dostarczane było za pomocą lotnictwa.

3 marca 1945 roku Wehrmacht przeprowadził kontruderzenie w kierunku na Lubań i Lwówek Śląski. Niemcom udało się odbić z rąk Sowietów częściowo zajęty Lubań i Strzegom. Minister propagandy III Rzeszy Joseph Goebbels rozdmuchał to wydarzenie do niebotycznych rozmiarów, podkreślając sukces niemieckiej armii i przybywając osobiście do Lubania 8 marca, aby wręczyć odznaczenia walczącym żołnierzom. Kontruderzenie to nie zmieniło jednak losów wojny, a nawet sytuacji wojsk niemieckich na Dolnym Śląsku. Na tym etapie front ustabilizował się, a Armia Czerwona skupiła się na zdobyciu Berlina.

1 kwietnia 1945 roku Sowieci zdobyli Festung Glogau. 16 kwietnia rozpoczęła się tzw. operacja berlińska. W ramach ofensywy 2. Armia Wojska Polskiego pod dowództwem generała Karola Świerczewskiego wzięła udział w forsowaniu Nysy Łużyckiej, tzw. operacji łużyckiej. W trakcie jej przebiegu Polacy ponieśli dotkliwe straty.

30 kwietnia 1945 roku Adolf Hitler popełnił samobójstwo w swoim bunkrze w oblężonym Berlinie. Wciąż jeszcze bronił się Wrocław, a spora część Dolnego Śląska pozostawała w rękach Niemców. 6 maja generał Hermann Niehoff, komendant Festung Breslau, podpisał kapitulację Wrocławia. W tym samym dniu z oblężonego miasta samolotem uciekł gauleiter Karl Hanke. 8 maja feldmarszałek Wilhelm Keitel podpisał akt kapitulacji III Rzeszy. Równolegle Armia Czerwona, w ramach tzw. operacji praskiej, wypierała z południowych rejonów Dolnego Śląska uciekające niedobitki niemieckich wojsk. Wojna była zakończona.

Artykuł Historia Dolnego Śląska (Śląska) cz. 4 pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

Historia Dolnego Śląska (Śląska) to cykl pięciu artykułów opisujących dzieje i losy Dolnego Śląska. Więcej informacji na temat artykułów, a także bibliografia, znajduje się pod tym linkiem.

PODROZDZIAŁY:

• Prahistoria – Najdawniejsze dzieje Śląska
• Przedpiastowska historia Śląska
• Dolny Śląsk (Śląsk) w państwie Piastów (990–1138 rok)
• Dolny Śląsk w okresie rozbicia dzielnicowego (1138–1289 rok)
• Dolny Śląsk między Królestwem Czech a Królestwem Polski (1289–1392 rok)

Prahistoria – Najdawniejsze dzieje Śląska

Pierwsze ślady człowieka na Dolnym Śląsku pochodzą z paleolitu (starsza epoka kamienia) sprzed 500 tys. lat. Zostały odnalezione w Trzebnicy, gdzie na stokach Winnej Góry odkryto wyroby krzemienne wykonane przez Homo erectus (człowieka wyprostowanego). Są to najstarsze ślady człowieka znalezione na terenie całego Śląska. W tamtym okresie pobyt człowieka na tych terenach nie miał charakteru ciągłego, czego przyczyną były okresowe zmiany klimatu i kolejne zlodowacenia. Przed stałym zasiedleniem Śląska tereny te były na przemian zasiedlane i opuszczane przez ludzi.

Z wczesnego mezolitu (środkowa epoka kamienia) pochodzą najstarsze odnalezione szczątki ludzkie na terenie Śląska. Zostały odnalezione na stanowisku w Krępnicy w Borach Dolnośląskich. Odnalezione fragmenty kości (być może pochodzące z pochówku ciałopalnego) datowane są na ok. 9000 lat.

W neolicie (młodsza epoka kamienia) po raz pierwszy na Śląsku pojawia się uprawa jadalnych roślin, a także udomowione zostały niektóre ze zwierząt. Pojawia się również wyrób ceramiki. Ludność przeszła do osiadłego trybu życia. Okres ten wiązany jest także z aktywnością na Śląsku kultury ceramiki wstęgowej i pucharów dzwonowatych.

Od XIV wieku p.n.e. na terenie Dolnego Śląsk występowała ludność tzw. kultury łużyckiej. Ludność ta wytwarzała broń i narzędzia z brązu, a od VIII wieku p.n.e. także z żelaza. Zajmowała się uprawą roli, w mniejszym stopniu hodowlą. Ich cechą charakterystyczną była kremacja zwłok i wkładanie do grobu urn z prochami. Jedno z największych cmentarzysk kultury łużyckiej odnaleziono w Domasławiu pod Wrocławiem. Upadek kultury łużyckiej nastąpił w V wieku p.n.e. i wiązany jest z napływem ludów z północy lub z najazdem plemion Scytów (groty strzał Scytów odnalezione zostały na Ślęży).

Od IV wieku p.n.e. Śląsk dostaje się pod wpływy Celtów, którzy osiedlili się na terenach sąsiednich Czech i Moraw. Celtowie przywędrowali na współczesne południowe tereny Polski przedostając się z południa przez Bramę Morawską, będącą najdogodniejszym przejściem między Karpatami a Sudetami. Na Dolnym Śląsku ich obecność wiązana jest najczęściej z okolicami Wrocławia i Ślęży. Celtowie koegzystowali i wymieszali się z lokalną ludnością i dali impuls do rozwoju cywilizacyjnego śląskich ziem, zwłaszcza w zakresie metalurgii. Niektórzy ich działalność wiążą z powstaniem słynnych starożytnych rzeźb kultowych na Masywie Ślęży (Niedźwiedź, Panna z rybą, Mnich). Obecność Celtów na Śląsku zanikła w II wieku p.n.e., co wiązane jest z aktywnością plemion germańskich.

Zamieszkująca wówczas Śląsk „barbarzyńska” ludność utrzymywała liczne kontakty z Rzymianami, czego dowodem jest odnajdywanie np. rzymskich monet. Przez terytorium Śląska przebiegał tzw. szlak bursztynowy łączący wybrzeża Bałtyku i Adriatyku. Kwitł handel i wymiana towarów. Dzięki wymianie handlowej z Cesarstwem Rzymskim na początku naszej ery obszar Śląska dostał się w obręb zainteresowań rzymskich geografów. W II wieku n.e. grecki astronom i kartograf Klaudiusz Ptolemeusz o swoim opisie Germanii i Sarmacji wymienia góry „Σούδητα” – Soudeta, które współcześnie utożsamiane są z Sudetami. Według antycznych źródeł Śląsk miał zamieszkiwać wówczas lud Lugiów. Przyjmuje się, że nazwa związek lugijski służyła jako określenie federacji plemion germańskich.

Przedpiastowska historia Śląska

W IV wieku n.e. rozpoczyna się wielka wędrówka ludów. Granice cesarstwa pękły pod naporem germańskich plemion, które szukały nowych przestrzeni do życia. Doprowadziło to również do częściowego wyludnienia Śląska. Szacuje się, że liczba ludności spadła do ok. 25%. Przerwana została wymiana handlowa i zamarła działalność dotychczasowych ośrodków. Dopiero w VI wieku nastąpiło ponowne ożywienie. W miejscu wyludnionych ziem wykrystalizowała się nowa kultura, która utrzymała ciągłość aż do czasów piastowskich – kultura wczesnosłowiańska. Kwestią sporną pozostaje pochodzenie Prasłowian, czy przybyli ze wschodu (teoria allochtoniczna), czy też wyłonili się z pozostałej ludności (teoria autochtoniczna).

Około 843 roku anonimowy mnich zwany Geografem Bawarskim w swoim opisie krajów i regionów z północnej strony Dunaju wymienia plemiona: Ślężan, Dziadoszan, Opolan i Gołęszyców, których tradycyjnie lokalizuje się na terytorium Śląska.

Na początku IX wieku na terenie Moraw i zachodniej Słowacji powstaje państwo wielkomorawskie. Niektórzy badacze uważają, że za czasów panowania Świętopełka (druga połowa IX wieku) swoim zasięgiem objęło również południową część Śląska. Sugerują to niektóre badania archeologicznie np. grodziska na Starym Książu. Z państwem wielkomorawskim wiązane jest również grodzisko w Gilowie (pow. dzierżoniowski), które należy do jednych z największych grodzisk. Państwo wielkomorawskie rozpadło się na początku X wieku.

Na gruzach państwa wielkomorawskiego rodzi się państwowość Czech pod wodzą rodu Przemyślidów. Pod panowanie czeskie przechodzi również obszar Śląska, choć nie wiadomo, kiedy dokładnie to nastąpiło. Czasem podaje się datę 921 rok (data śmierci czeskiego księcia Wratysława I). Istnieje także hipoteza mówiąca o pochodzeniu nazwy Wrocławia (łac. Wratislavia) właśnie od imienia czeskiego księcia Wratysława. Jednakże badania (dendrochronologiczne) prowadzone na Ostrowie Tumskim we Wrocławiu wskazują, że najstarszy gród w tym miejscu powstał dopiero w połowie X wieku. W 973 roku powstaje biskupstwo w Pradze.

Dolny Śląsk (Śląsk) w państwie Piastów (990–1138 rok)

W drugiej połowie X wieku rodzi się państwo polskie Mieszka I, który za żonę obrał sobie Czeszkę Dobrawę z dynastii Przemyślidów, a następnie w 966 roku (ostatnio coraz powszechniej data ta budzi wątpliwości) przyjął chrzest. W latach 80. X wieku dobre stosunki między Polską a Czechami były już przeszłością, co zaowocowało konfliktem. W jego wyniku Śląsk dostał się pod panowanie Mieszka. W 990 roku została zdobyta Niemcza, jako jeden z ostatnich grodów. W celu umocnienia nowej piastowskiej granicy na Śląsku powstają nowe grody, zanikają zaś stare plemienne.

W 1000 roku cesarz Otton III wyrusza na pielgrzymkę do grobu św. Wojciecha w Gnieźnie. Książę Bolesław Chrobry (syn Mieszka I) wyszedł cesarzowi na powitanie na granicy swojego państwa. Tradycyjnie podaje się, że historyczne spotkanie obu władców nastąpiło w Iłowej koło Żagania (woj. lubuskie). Współcześnie przyjmuje się, że był to prawdopodobnie gród Ilua koło Szprotawy. W trakcie spotkania w Gnieźnie, które przeszło do historii pod nazwą zjazdu gnieźnieńskiego, postanowiono m.in. o utworzeniu biskupstwa we Wrocławiu z pierwszym biskupem Janem na czele.

Wkrótce po śmierci Ottona III wybucha wojna polsko-niemiecka, która przetoczyła się również przez teren Śląska. W 1017 roku wojska cesarza Henryka II oblegały gród w Niemczy. Dzięki wytrwałości obrońców gród nie został jednak zdobyty. W 1018 roku podpisano pokój w Budziszynie, na mocy którego Chrobry uzyskał Milsko i Łużyce.

W latach 30. X wieku nastąpił kryzys organizacji kościelnej na terenie Śląska. Do głosu zaczęły znowu dochodzić dawne pogańskie wierzenia, które nie zostały jeszcze całkowicie usunięte przez młode państwo piastowskie. W 1038 lub 1039 roku książę czeski Brzetysław I najechał na Polskę. Jego oddziały dotarły do Gniezna, które zostało splądrowane i zniszczone. W drodze powrotnej książę czeski obsadził swoimi wojskami grody na Śląsku, tym samym odrywając region na kilkanaście lat od państwa polskiego.

Powrót Śląska do państwa polskiego nastąpił ok. 1050 roku za czasów rządów Kazimierza I Odnowiciela. W 1054 roku doszło do zawarcia ugody w Kwedlinburgu pomiędzy Kazimierzem i Brzetysławem, na mocy której Śląsk pozostał w państwie polskim, ale w zamian władca Polski zobowiązał się do opłacania Czechom stałego trybutu. Trybut ten przestał być płacony za czasów rządów Bolesława II Szczodrego (syna Kazimierza Odnowiciela), co znowu doprowadziło do konfliktu z Czechami i księciem Wratysławem II. Po wygnaniu z Polski Bolesława Szczodrego władzę w kraju przejął jego brat Władysław I Herman. Unormował on stosunki z Czechami i w 1080 roku ożenił się z córką Wratysława Judytą, która jako posag wniosła ziemię kłodzką.

Po śmierci króla czeskiego Wratysława II, również i książę Władysław Herman zaprzestał płacenia trybutu, co skutkowało kolejnym czeskim najazdem w 1093 roku. Najazd ten spustoszył Śląsk do tego stopnia, że czeski kronikarz Kosmasa napisał: „na lewym brzegu Odry od Ryczyna do Głogowa, prócz grodu Niemcza, nie został żaden człowiek”. Książę Władysław ponownie był zmuszony do zapłaty trybutu. Wówczas w ramach podziału spornego terytorium, Śląsk przypadł najstarszemu synowi Władysława – Zbigniewowi, a ziemia kłodzka Bolesławowi III Krzywoustemu. Ostatecznie Bolesław Krzywousty w 1100 roku przejął kontrolę również nad całym Śląskiem.

Po śmierci Władysława I Hermana w 1102 roku terytorium państwa podzielone zostało na dwie dzielnice, z czego Śląsk ciągle przypadał Bolesławowi Krzywoustemu. Rychło doszło do konfliktu między braćmi, który zakończył się wygnaniem Zbigniewa. W konflikt wmieszali się również Czesi i Niemcy. W 1108 roku Bolesław szykując się do uderzenia na Czechy – zgodnie z podaniami – miał założyć gród dający początek Jeleniej Górze. Jednakże badania archeologiczne prowadzone na Wzgórzu Krzywoustego, domniemanym miejscu założenia grodu, nie potwierdziły tych podań. W obronie praw starszego brata do dziedzictwa wystąpił król niemiecki Henryk V, organizując w 1109 roku ekspedycję zbrojną do Polski, w czasie której doszło do słynnego oblężenia Głogowa. Jak twierdzi Gall Anonim, zakładnicy oddani przez grodzian w ręce króla, na czas początkowych negocjacji, zostali później wykorzystani jako żywe tarcze przez wojska niemiecko-czeskie w trakcie szturmu na gród. Dzięki zdecydowanej postawie obrońców, wojskom niemiecko-czeskim nie udało się zdobyć grodu i oblężenie zwinięto, ruszając dalej ku Wrocławiowi, z którego zdobywania jednak zrezygnowano. Wyprawa poniosła więc klęskę, a polski książę uzyskał korzystną pozycję w negocjacjach pokojowych.

W 1110 roku Bolesław Krzywousty rozpoczął kampanię przeciwko Czechom, przechodząc przez Sudety i atakując południowych sąsiadów z zaskoczenia. Według podań książę miał przejść wraz ze swoim wojskiem przez wysokie góry, które często utożsamiane są z Karkonoszami. Gall Anonim tak opisał to wydarzenie: „Wojowniczy zatem Bolesław, zebrawszy mnogie rycerstwo, otworzył nową drogę do Czech, w czym może być porównany z Hannibalem. Bolesław, chcąc najechać Czechy, zapuścił się w miejsca grozę budzące, gdzie przedtem nie stanęła ludzka stopa, wszedł niemal prostopadle w górę nie na jeden, lecz więcej niebotycznych szczytów […]”. Jednak z dużym prawdopodobieństwem możemy przypuszczać, że przekroczenie Sudetów nastąpiło w znacznie dogodniejszym miejscu, niż w Karkonoszach, które stanowią ich najwyższe pasmo. Zakończenie walk z Czechami nastąpiło na mocy układu zawartego nad Nysą Kłodzką w 1115 roku.

Chwilowa stabilizacja stosunków polsko-czeskich poprawiła sytuację w regionie. Piotr Włost, najsłynniejszy ówczesny możnowładca śląski i jeden z najbliższych doradców Bolesława Krzywoustego, przeprowadził serię fundacji kościołów i klasztorów m.in. nieistniejącego już opactwa benedyktynów św. Wincentego na Ołbinie i klasztoru dla kanoników regularnych św. Augustyna na Ślęży. Piotr Włost posiadał prawa własności do Ślęży, a ufundowanie tam klasztoru miało położyć kres pogańskiej funkcji góry.

W 1132 roku wybucha ponownie konflikt z Czechami, który zakończył się po kilku latach podpisaniem w 1137 roku pokoju w Kłodzku. W jego wyniku został ustalony ponowny podział spornego terytorium. Śląsk pozostał w Polsce, natomiast ziemia kłodzka (nie będąca historycznie częścią Śląska) i opawska znalazły się w granicach państwa czeskiego. Ponadto Czesi wyrzekli się przynależnego im dawniej trybutu. Wieloletnie wojny z Czechami doprowadziły do spustoszenia obszarów Przedgórza Sudeckiego.

Dolny Śląsk w okresie rozbicia dzielnicowego (1138–1289 rok)

W 1138 roku umiera książę Bolesław III Krzywousty, który w swoim testamencie podzielił państwo na mniejsze dzielnice dla swoich synów. Śląsk stał się dzielnicą dziedziczną najstarszego syna Władysława II Wygnańca. Oprócz Śląska, jako najstarszemu synowi, przysługiwała również dzielnica senioralna m.in. z ziemią krakowską. Śmierć Bolesława Krzywoustego stała się symboliczną datą kolejnego etapu w historii Dolnego Śląska, etapu rozbicia dzielnicowego, podziału na coraz mniejsze części i pojawienia się księstw śląskich.

Wkrótce dochodzi do konfliktu między synami Krzywoustego, ponieważ Władysław II zaczął dążyć do ponownego scalenia Polski, kosztem praw swoich braci do pozostałych dzielnic. Z jego rozkazu został pojmany i oślepiony Piotr Włost, który prawdopodobnie sprzeciwił się działaniom najstarszego syna. Sytuacja stawała się coraz bardziej skomplikowana i ostatecznie Władysław II w 1146 roku uciekł do Niemiec, żeby następnie przy pomocy niemieckiego króla Konrada III powrócić do kraju i spróbować odzyskać wpływy. Jego działania zakończyły się jednak niepowodzeniem, a władzę w śląskiej dzielnicy przejął jego brat Bolesław IV Kędzierzawy.

W 1148 roku legendarny śląski mistrz górniczy Laurentius Angelus odkrył złoża rudy żelaza w okolicach Kowar. Choć data ta budzi wątpliwości, dało to początek górniczej historii Dolnego Śląska.

W 1157 roku cesarz Fryderyk I Barbarossa przeprowadził wyprawę przeciwko Polsce pod hasłem obrony praw Władysława II do tronu. Bolesław Kędzierzawy poniósł klęskę i musiał uznać wyższość cesarza, ale nie zgodził się na powrót starszego brata, który wkrótce i tak umiera. Przełom nastąpił w 1163 roku, kiedy to Bolesław Kędzierzawy zezwolił na powrót do kraju synom Władysława II – Bolesławowi I Wysokiemu i Mieszkowi I Plątonogiemu. Objęli oni wspólnie władzę nad Śląskiem i ziemią lubuską. W 1172 roku Bolesław Wysoki zostaje zmuszony do opuszczenia swojej dzielnicy, aby rok później ponownie powrócić z pomocą Fryderyka Barbarossy.

W 1175 roku książę Bolesław Wysoki ufundował opactwo cystersów w Lubiążu. Wychowany na niemieckim dworze książę stara się przenosić na śląski grunt trendy panujące na zachodzie. Było to zapowiedzią kierunku, jaki wkrótce miał obrać Śląsk na następnych kilka stuleci.

W 1177 roku wybucha kolejny konflikt o władzę senioralną. W jego wyniku ponownie doszło do zmian w podziale terytorium. Większość Śląska, co prawda pozostała we władaniu Bolesława Wysokiego, ale dla Mieszka Plątonogiego wydzielono ostatecznie osobną dzielnicę z ziemią raciborską i cieszyńską wraz z dołączoną do nich ziemią bytomską i oświęcimską, które do tej pory były częścią dzielnicy krakowskiej. Wydzielono również na krótko dzielnicę głogowską dla Konrada (młodszego brata Bolesława i Mieszka), a także dzielnicę opolską dla Jarosława (syna Bolesława). W ten sposób już w ciągu niespełna 40 lat od śmierci Krzywoustego doszło do poważnego rozdrobnienia dzielnicy śląskiej. Coraz mniejsze dzielnice przeistaczają się powoli w samodzielne księstwa.

W 1201 roku umiera Jarosław, a jego dzielnica (księstwo opolskie) trafia z powrotem do dzielnicy jego ojca Bolesława Wysokiego. W tym samym roku umiera również Bolesław Wysoki, a władzę po nim przejmuje jego najstarszy syn Henryk I Brodaty.

W 1202 roku książę Henryk Brodaty ufundował klasztor cysterek w Trzebnicy, z którym związała się jego żona (późniejsza święta) Jadwiga.

W 1202 roku książę Mieszko Plątonogi zajmuje zbrojnie księstwo opolskie i włącza je do swoich dotychczasowych ziem (ziemi raciborskiej, cieszyńskiej, bytomskiej i oświęcimskiej). Powstaje dzielnica, którą możemy nazwać opolsko-raciborską. W ten sposób po raz pierwszy w historii zarysowało się terytorialnie coś, co w przyszłości zostanie nazwane Górnym Śląskiem. Potomkowie Mieszka zaczynają tytułować się książętami opolskimi. Powoli historia Górnego Śląska oddziela się w tym miejscu od Dolnego Śląska.

W 1210 roku książę Henryk Brodaty włączył do swojej dzielnicy utraconą ziemię lubuską.

W pierwszej połowie XIII wieku rozpoczyna się akcja kolonizacyjna na śląskich ziemiach. Na dotychczas niezagospodarowane tereny książę Henryk Brodaty sprowadza osadników z zachodu, głównie z terenów Rzeszy. Osadnicy zakładają nowe wsie, płacą czynsze i przyczyniają się do rozwoju gospodarczego Śląska. Lokowane są pierwsze miasta (na prawie magdeburskim i średzkim) Złotoryja (1211 rok), Lwówek Śląski (1217 rok) i Środa Śląska (1235 rok). Akcję sprowadzania niemieckich kolonizatorów kontynuują kolejni Piastowie Śląscy. Następuję również rozwój górnictwa. Na Dolnym Śląsku zarysowuje się kilka górniczych ośrodków m.in. okolice Złotoryi, Lwówka Śląskiego, Srebrnej Góry i Złotego Stoku. W poszukiwaniu nowych miejsc wydobycia cennych kruszców pomagają sprowadzeni na Śląsk legendarni Walonowie (Walończycy).

W pierwszej połowie XIII wieku pojawiają się na Dolnym Śląsku zakony nowego typu – dominikanie i franciszkanie. Jako pierwsi pojawili się dominikanie, sprowadzeni z Krakowa do Wrocławia w 1226 roku przez biskupa wrocławskiego Wawrzyńca. W latach 30. XIII wieku w stolicy Śląska pojawili się również franciszkanie.

W 1226 roku po raz pierwszy w historii pojawia się wizerunek śląskiego orła – na pieczęci księcia opolskiego Kazimierza I (syna Mieszka Plątonogiego). Więcej na temat historii orła Piastów Śląskich (herbu Śląska) można przeczytać w tym artykule.

W 1227 roku książę Henryk Brodaty ufundował klasztor cystersów w Henrykowie.

W 1230 roku umiera książę opolski Kazimierz I. Jego księstwo opolskie obejmuje opieką (z powodu małoletnich synów zmarłego) książę Henryk Brodaty, który wkrótce po przejęciu kontroli nad innymi dzielnicami rozbitego państwa polskiego staje się najpotężniejszym z żyjących Piastów. Oprócz swojej dziedzicznej dzielnicy Henryk Brodaty zdobywa kontrolę również nad ziemią lubuską, krakowską, sandomierską i lewobrzeżną częścią Wielkopolski, zbliżając się tym samym do scalenia rozbitego kraju. Warto również podkreślić, że za jego panowania dzielnica śląska stała się najbardziej rozwiniętą gospodarczo ze wszystkich dzielnic. Książę Henryk I Brodaty umiera 1238 roku przekazując władzę swojemu synowi Henrykowi II Pobożnemu.

W 1241 roku dochodzi do najazdu mongolskiego na Polskę. Wojska mongolskie po przejściu przez wschodnią część kraju docierają do Dolnego Śląska, gdzie oblegają bezskutecznie gród na Ostrowie Tumskim we Wrocławiu. Do walnej bitwy dochodzi jednak pod Legnicą, gdzie książę Henryk Pobożny zgromadził połączone siły rycerstwa śląskiego, wielkopolskiego, resztek małopolskiego oraz posiłków dostarczonych przez zakony rycerskie (krzyżaków, joannitów i templariuszy). W trakcie walnej bitwy wojska mongolskie rozgromiły połączone siły rycerstwa chrześcijańskiego. W czasie bitwy ginie również sam Henryk Pobożny, któremu według podań Mongołowie odcięli głowę. Po wygranej bitwie wojska mongolskie opuściły region wycofując się na południe. Przedwczesna śmierć Henryka Pobożnego zaprzepaściła szansę na wcześniejsze zjednoczenie państwa polskiego. Samo przejście wojsk mongolskich przez Dolny Śląsk doprowadziło do znacznego spustoszenia regionu.

Po śmierci księcia Henryka II Pobożnego władzę w dzielnicy (księstwie śląskim) przejął jego najstarszy syn Bolesław II Rogatka. W 1242 roku Bolesław Rogatka dokonuje ponownej (prawdopodobnie drugiej) lokacji Wrocławia. Pierwsze miasto zostało doszczętnie zniszczone w czasie niedawnego oblężenia mongolskiego.

24 lutego 1242 roku we Lwówku Śląskim książę Bolesław Rogatka organizuje pierwszy w historii turniej rycerski na Śląsku.

W 1248 roku wybucha konflikt pomiędzy synami zabitego Henryka Pobożnego. Przyczyną konfliktu był podział schedy po ojcu. W jego wyniku dzielnica (dotychczasowe księstwo śląskie) została podzielona na trzy odrębne księstwa: księstwo wrocławskie przypadło Henrykowi III Białemu, księstwo legnickie Bolesławowi II Rogatce, a księstwo głogowskie Konradowi I.

W 1249 roku popadający w długi książę Bolesław Rogatka zastawił ziemię lubuską arcybiskupowi magdeburskiemu. Terytorium to już nigdy nie powróciło w ręce książąt śląskich, a ostatecznie zostało przejęte przez margrabiów brandenburskich.

W drugiej połowie XIII wieku następuje ponowne ożywienie gospodarcze po stagnacji wywołanej przez najazd mongolski. Przyspiesza akcja kolonizacyjna sprowadzania nowych osadników. Osadnictwo na prawie niemieckim doprowadza do powstania licznych nowych wsi i reorganizacji już istniejących. Lokowane są również kolejne nowe miasta, wśród tych dolnośląskich możemy wymienić Brzeg, Dzierżoniów, Legnicę, Oleśnicę, Świdnicę, Oławę, Głogów czy Jelenią Górę. Wraz z rozwojem miast pomału wyłania się nowa warstwa społeczna – klasa mieszczańska. Szacuje się, że wówczas średnio w miastach żyło ponad 110 tys. osób, czyli (w odniesieniu do samego Dolnego Śląska) ok. 27% populacji całego regionu. Do największych ówczesnych miast możemy zaliczyć: Wrocław (13–15 tys.), Legnicę (9–11 tys.), Lwówek Śląski (9–11 tyś.), Głogów (9–10 tys.) i Świdnicę (8–10 tys.). Wrocław urósł więc do rangi nie tylko największego miasta na Śląsku, ale i również jednego z największych miast w środkowej Europie.

W drugiej połowie XIII wieku następuje również wzrost znaczenia Królestwa Czech pod rządami króla Przemysła II Otokara. Piastowie Śląscy powoli dostają się w orbitę czeskich wpływów. Książęta śląscy biorą udział w uroczystościach koronacyjnych w Pradze, a król czeski występuje jako rozjemca w śląskich sporach.

W 1266 roku umiera książę wrocławski Henryk III Biały pozostawiając po sobie małoletniego syna Henryka IV Prawego (Probusa). W 1267 roku papież Klemens IV kanonizuję Jadwigę Śląską, żonę Henryka Brodatego. Jadwiga po śmierci uznana została za patronkę Śląska.

W 1270 roku rządy w księstwie wrocławskim przejmuje już pełnoletni Henryk IV Prawy.

W 1270 roku w tzw. księdze henrykowskiej, sporządzonej w opactwie cystersów w Henrykowie, pojawia się po raz pierwszy w historii zapisane zdanie w języku polskim: „Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai”, czyli „Daj, ać ja pobruszę, a ty poczywaj”, co możemy przetłumaczyć na współczesny język jako „Daj, niech ja pomielę, a ty odpoczywaj”.

W 1273 roku umiera książę głogowski Konrad I, a jego księstwo zostaje podzielone pomiędzy synów. Księstwo głogowskie otrzymał Henryk III Głogowczyk, księstwo żagańskie Przemko I, a księstwo ścinawskie Konrad II Garbaty. Tym samym dochodzi do jeszcze większego rozdrobnienia dawnej dzielnicy śląskiej.

W 1277 roku książę wrocławski Henryk Prawy został uwięziony przez Bolesławę Rogatkę na zamku we Wleniu. Powodem były żądania terytorialne księcia legnickiego. Książę Henryk Prawy w końcu odzyskał wolność, ale utracił 1/6 terytorium swojego księstwa.

W 1278 roku Henryk Prawy na krótko we władanie otrzymał ziemię kłodzką. Jest to jeden z momentów w historii Śląska, kiedy ziemia kłodzka nie będąca historycznie częścią Śląska, staje się dominium władcy śląskiego.

W 1278 roku umiera książę legnicki Bolesław II Rogatka. Jego księstwo zostało podzielone pomiędzy trzech synów. Księstwo legnickie otrzymał Henryk V Gruby, księstwo jaworskie Bolko I Surowy, a księstwo lwóweckie Bernard Zwinny. Podział dzielnicy śląskiej pogłębił się jeszcze bardziej. Bolesław Rogatka przeszedł do historii jako książę o „rogatej duszy”. Jego liczne konflikty z innymi książętami śląskimi, nieustannie toczone wojny i otaczanie się rycerzami wątpliwej renomy sprawiły, że przeszedł on do historii jako książę awanturnik.

18 marca 1281 roku książę lwówecki Bernard Zwinny dokonał na rzecz zakonu joannitów darowizny ziem wraz z ciepłymi źródłami w pobliżu Jeleniej Góry. Rozpoczyna się historia uzdrowiskowych Cieplic. Książę Bernard Zwinny umiera bezdzietnie w 1286 roku, a jego księstwo lwóweckie zostało włączone do księstwa jaworskiego rządzonego przez Bolka Surowego.

W 1289 roku książę bytomski Kazimierz II złożył hołd lenny przyszłemu królowi czeskiemu Wacławowi II. Był to pierwszy hołd złożony władcy Czech przez księcia śląskiego. Zapowiedział on nowy etap w historii Śląska i drogę, jaką już wkrótce mieli obrać pozostali z Piastów Ślaskich.

Dolny Śląsk między Królestwem Czech a Królestwem Polski
(1289–1392 rok)

W latach 80. XIII wieku książę Henryk Prawy rozpoczął starania o zjednoczenie rozbitych ziem polskich i uzyskanie korony królewskiej. Choć książę w swojej walce pozyskał kilku sprzymierzeńców to umiera (prawdopodobnie otruty) w 1290 roku. Ponieważ umarł nie doczekawszy się potomka swoje księstwo przekazał swojemu kuzynowi księciu głogowskiemu Henrykowi Głogowczykowi. Ponadto ziemia kłodzka powróciła do Korony Czeskiej. Dodatkowo jednym z najważniejszych postanowień Henryka Prawego było przyznanie biskupom wrocławskim całkowitej władzy nad ziemią nysko-otmuchowską. W ten sposób terytorium to stało się niezależnym księstwem biskupim. Od tego momentu każdorazowo biskup wrocławski tytułował się również księciem nyskim.

Jednocześnie z postanowieniami testamentu Henryka Prawego nie mogli pogodzić się wrocławscy mieszczanie. Nie dopuścili oni do objęcia władzy przez Henryka Głogowczyka, a w zamian wybrali księcia legnickiego Henryka V Grubego. Doszło do kolejnego konfliktu między śląskimi władcami. W 1291 roku książę Henryk Głogowczyk zajął zbrojnie część spornego terytorium. Henryk Gruby, aby uzyskać w tym konflikcie neutralność swojego brata księcia jaworskiego Bolka I Surowego, przekazał mu południową część księstwa wrocławskiego m.in. ze Świdnicą, Strzegomiem, Kamienną Górą, Dzierżoniowem, Strzelinem i Ziębicami. Był to kolejny z etapów poszerzania władzy i konsolidacji rozbitego śląskiego terytorium przez Bolka Surowego.

W 1292 roku Bolko Surowy sprowadza do Krzeszowa cystersów z Henrykowa, nadając im liczne przywileje ziemskie, stając się jednocześnie fundatorem krzeszowskiego opactwa.

W 1293 roku książę Henryk Głogowczyk porwał i uwięził księcia Henryka Grubego. Po kilku miesiącach przetrzymywania w ciasnej klatce Henryk Gruby zgodził się na kolejne ustępstwa terytorialne na rzecz Henryka Głogowczyka. Niewola odcisnęła się jednak mocno na jego zdrowiu i w 1296 roku Henryk Gruby umiera. Ponieważ książę pozostawił małoletnich synów opiekę nad jego księstwem (księstwo legnickie wraz z pozostałością księstwa wrocławskiego) przejął jego brat książę Bolko Surowy.

W 1300 roku na króla Polski koronował się król czeski Wacław II, który już wcześniej wmieszał się w sprawy rozbitego państwa polskiego. Wcześniej Wacław II opanował Małopolskę i zhołdował sobie dodatkowo księstwa śląskie: opolskie, raciborskie i cieszyńskie.

W 1301 roku umiera książę jaworski – zwany też świdnicko-jaworskim – Bolko I Surowy. Dzięki swojej ambitnej i sprytnej polityce książę skonsolidował znaczny fragment rozbitej dzielnicy śląskiej. U szczytu swojej potęgi kierowane przez niego państwo rozciągało się od Bolesławca aż do Paczkowa. Historia Dolnego Śląska zapamiętała Bolka Surowego jako zdolnego władcę, poszerzającego zasięg swojego księstwa, a przede wszystkim jako budowniczego zamków. Bolko Surowy zbudował i rozbudował znakomitą większość zamków na południowym Dolnym Śląsku m.in. tak znane zamki jak: Książ, Grodno, Rogowiec, Cisy, rozbudował Bolków i wielu innych śląskich warowni. Sam książę tytułował się „Panem na Książu”. Książę Bolko I Surowy został pochowany w ufundowanym przez siebie opactwie cystersów w Krzeszowie. Samo opactwo stało się z czasem nekropolią dla książąt z linii świdnicko-jaworskiej. Po śmierci Bolka Surowego jego księstwo zostało podzielone pomiędzy trzech synów. Księstwo jaworskie otrzymał Henryk I, księstwo świdnickie Bernard Stateczny, a księstwo ziębickie Bolko II.

W 1305 roku umiera król Wacław II. Władzę po nim dziedziczy jego syn Wacław III, ale i on umiera (zamordowany) rok później. Tym samym wygasa dynastia Przemyślidów.

W 1306 roku książę głogowski Henryk III Głogowczyk opanował Wielkopolskę. Henryk Głogowczyk był kolejnym ze śląskich Piastów, który miał aspiracje na zjednoczenie ziem polskich. Książę umiera w 1309 roku pozostawiając po sobie pięciu synów, którzy ostatecznie dzielą miedzy sobą ziemie ojca, zaprzepaszczając szansę na zjednoczenie i doprowadzając do upadku znaczenia księstwa.

W 1310 roku na tronie czeskim zasiada Jan Luksemburski, pierwszy król Czech z dynastii Luksemburgów. Wysuwa on również roszczenia w stosunku do tronu polskiego.

W 1311 roku dochodzi do walk pomiędzy synami nieżyjącego już Henryka Grubego, którzy zaczynają kłócić się o schedę po ojcu. Nastąpił podział ojcowizny na trzy części. Księstwo wrocławskie przypadło Henrykowi VI Dobremu, księstwo legnickie Władysławowi, a księstwo brzeskie Bolesławowi III Rozrzutnemu. Wkrótce Bolesław Rozrzutny zajął księstwo legnickie, tym samym dając początek linii książąt legnicko-brzeskich.

W 1319 roku książę jaworski Henryk I przejmuje na krótko część Górnych Łużyc. Ostatecznie w księstwie jaworskim pozostał Lubań, Leśna oraz zamki Czocha i Świecie.

W 1320 roku w Krakowie na króla Polski koronuje się Władysław I Łokietek. Śląsk znalazł się pomiędzy dwoma rywalizującymi ze sobą królami – Władysławem Łokietkiem i Janem Luksemburskim.

W drugiej i trzeciej dekadzie XIV wieku pogłębił się proces podziału Śląska. Wraz z wymieraniem kolejnych pokoleń Piastów Śląskich, którzy zazwyczaj posiadali po kilku synów pretendujących do spadku, następował jeszcze głębszy podział na coraz drobniejsze księstwa. W latach 1318–1322 doszło do największego rozdrobnienia dawnej dzielnicy śląskiej. Łącznie istniało wówczas 21 księstw: kozielskie, bytomskie, opolskie, raciborskie, niemodlińskie, strzeleckie, cieszyńskie, oświęcimskie, toszeckie, głogowskie, żagańskie, ścinawskie, oleśnickie, namysłowskie, brzesko-legnickie, wrocławskie, świdnickie, jaworskie, ziębickie, a także księstwo opawskie (należące do bocznej linii Przemyślidów) i księstwo biskupie nyskie (należące do biskupów wrocławskich).

Jednocześnie księstwa śląskie coraz mocniej ulegały wpływom króla Jana Luksemburskiego, głównie księstwa górnośląskie. W 1327 roku aż sześć książąt górnośląskich złożyło hołd lenny królowi czeskiemu: książę niemodliński, cieszyński, kozielski, raciborski, oświęcimski i opolski. W tym samym roku książę wrocławski Henryk VI Dobry zapisał królowi czeskiemu swoje księstwo w zamian za opiekę, 1000 grzywien rocznej pensji i dożywotnie władanie ziemią kłodzką. Duży wpływ na decyzję Henryka Dobrego mieli wrocławscy mieszczanie, którzy woleli dostać się pod panowanie potężnego króla czeskiego, niż dopiero co odrodzonego państwa polskiego. Niemałe znaczenia miał również fakt potwierdzenia przez Jana Luksemburskiego przywilejów dla mieszczan wrocławskich. Również król Władysław Łokietek posiadał swoich sprzymierzeńców na Śląsku, jego córka Kunegunda wyszła za mąż za księcia świdnickiego Bernarda Statecznego.

W 1326 roku umiera książę świdnicki Bernard Stateczny, a księstwo po nim przejmuje jego syn Bolko II Mały. Bernard Stateczny przez lata swoich rządów umocnił malutkie księstwo świdnickie.

W 1329 roku pod wpływem presji, obietnic, a nawet gróźb, kolejni książęta śląscy złożyli hołd lenny Janowi Luksemburskiemu: książę oleśnicki, legnicko-brzeski, żagański i ścinawski. Na Dolnym Śląsku niezależne pozostały już tylko cztery księstwa: głogowskie, świdnickie, jaworskie, ziębickie i księstwo biskupie nyskie.

W 1331 roku miała miejsce wyprawa krzyżacko-luksemburska przeciwko Polsce. Wojska czeskie idące z posiłkami dla krzyżaków zostały jednak zatrzymane pod Niemczą przez Bolka II Małego. Dzięki działaniom księcia świdnickiego król Władysław Łokietek pobił osamotnionych krzyżaków w bitwie pod Płowcami. Przy okazji wyprawy Jan Luksemburski postanowił rozliczyć się z księstwem głogowskim, którego dotychczasowy władca książę głogowski Przemko zmarł bezpotomnie, prawdopodobnie otruty. Jan Luksemburski zajął Głogów, a pozostałą część księstwa odkupił od spadkobierców, tym samym księstwo głogowskie zostało włączone do ziem Korony Czeskiej.

W 1333 roku umiera król Polski Władysław I Łokietek, a jego miejsce zajmuje jego syn Kazimierz III Wielki.

W 1335 roku umiera książę wrocławski Henryk VI Dobry. Zgodnie z jego wolą księstwo wrocławskie zostało włączone do ziem Korony Czeskiej.

W 1335 roku król Kazimierz Wielki doprowadził do zawarcia dwóch układów (trenczyńskiego i wyszehradzkiego) z królem Janem Luksemburskim. Król Czech wyrzekł się swoich roszczeń do tronu polskiego, a w zamian król Polski wyrzekł się roszczeń do księstw śląskich już przejętych i zhołdowanych przez Czechów i dodatkowo zobowiązał się do zapłacenia 20 tys. kop praskich groszy odszkodowania.

W 1336 roku książę ziębicki Bolko II, zadłużony i zastraszony zbrojną czeską interwencją, złożył hołd lenny królowi Janowi Luksemburskiemu.

W 1339 roku wybuchł konflikt między królem Janem Luksemburskim a biskupem wrocławskim Nankierem. Konflikt został zażegnany po dwóch latach, a w 1342 roku nowy biskup wrocławski Przecław z Pogorzeli uznał zwierzchnictwo królów czeskich nad księstwem biskupim nyskim. Takim oto sposobem jedynymi niezależnymi księstwami pozostały księstwa świdnickie i jaworskie. Próba zrzucenia zwierzchnictwa czeskiego, jak w przypadku nowego księcia żagańskiego Henryka V Żelaznego, który początkowo nie chciał złożyć hołdu, zakończyły się niepowodzeniem.

W 1339 roku król Kazimierz Wielki wydał tzw. akt krakowski, w którym ponownie zrzekł się roszczeń do zhołdowanych i przejętych już przez króla czeskiego księstw śląskich.

W 1340 roku Legnica jako pierwsze miasto na Śląsku wprowadza ordunki (przepisy) przeciwpożarowe.

W 1344 roku w Pradze zostało utworzone arcybiskupstwo, a pierwszym arcybiskupem praskim został Arnoszt z Pardubic. Arcybiskup Arnoszt wychował się w Kłodzku i został pochowany w kłodzkim kościele pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny.

W 1345 roku wybucha wojna polsko-czeska. Wojska czeskie atakują księstwo świdnickie (sprzymierzone z Kazimierzem Wielkim) i zajmują na krótko Kamienną Górę.

W 1346 roku umiera książę jaworski Henryk I. Książę umiera bezdzietnie, a dzięki wcześniej zawartemu porozumieniu księstwo jaworskie przejmuje jego bratanek książę Bolko II Mały, natomiast dzierżawione miasta Lubań i Leśna powróciły do Górnych Łużyc. Tym samym Bolkowi Małemu udało się zjednoczyć przynajmniej część ziem skonsolidowanych dawniej przez jego dziadka Bolka I Surowego. Książę Bolko II Mały wraz ze swoim księstwem świdnicko-jaworskim pozostał ostatnim niezależnym piastowskim księciem na terenie całego Śląska.

W 1349 roku dochodzi we Wrocławiu i Świdnicy do pogromów ludności żydowskiej.

Szacuje się, że w połowie XIV wieku na całym Śląsku żyło ok. 475 tys. osób, z czego na obszar Dolnego Śląska przypadało 320 tys. osób, czyli ok. 70% populacji całego regionu. Znacząco pogłębił się proces transformacji struktur społecznych związanych z napływem obcych osadników.

W 1350 roku książę Bolko II Mały, pozostający wciąż bez męskiego potomka, doprowadził do zawarcia porozumienia z nowym królem czeskim Karolem IV Luksemburskim. Bolko Mały, w przypadku swojej bezpotomnej śmierci, zobowiązał się przekazać swoje księstwo jako wiano dla swojej bratanicy Anny. Anna natomiast miała wyjść za mąż za Wacława syna króla czeskiego. Jednocześnie Bolko Mały zagwarantował sobie i swojej żonie Agnieszce prawo dożywotniego rządzenia księstwem. Do zaplanowanego ślubu jednak nie doszło, ponieważ Wacław zmarł w 1351 roku. W związku z tym w 1353 roku Karol IV, który niedawno owdowiał, sam postanowił ożenić się z młodziutką Anną.

W 1356 roku król Kazimierz Wielki zrzekł się praw do pozostałych części Śląska.

W 1366 roku pojawia się pierwsza pisemna wzmianka o hucie szkła w Szklarskiej Porębie. W tym samym roku książę Bolko Mały zezwolił na drążenie sztolni w Starym Zdroju (dziś dzielnica Wałbrzycha), co jest prawdopodobnie pierwszą wzmianką o górnictwie węgla kamiennego na Śląsku. W 1367 roku na ratuszu we Wrocławiu zamontowano pierwszy mechaniczny zegar.

W 1368 roku umiera bezdzietnie książę świdnicko-jaworski Bolko II Mały. Po jego śmierci, zgodnie z zawartym układem, rządy w księstwie przejęła jego żona księżna Agnieszka Habsburżanka. Książę Bolko Mały, podobnie jak jego dziadek Bolko Surowy, przeszedł do historii jako sprawny władca. Umocnił on znacznie swoje księstwo, rozbudował wiele zamków, dbał o rozwój gospodarczy. Za jego rządów Świdnica stała się jednym z najważniejszych ośrodków gospodarczych w regionie. Choć rządy po Bolku Małym kontynuowała Agnieszka, to de facto (choć jeszcze nieformalnie) księstwo było już w rękach króla czeskiego.

W 1387 roku we Wrocławiu powstał pierwszy wodociąg.

W 1392 roku umiera księżna Agnieszka. Księstwo świdnicko-jaworskie, jako ostatnie niezależne księstwo śląskie, przeszło formalnie pod panowanie czeskie. Śmierć księżnej Agnieszki stała się symboliczną datą zakończenia tego etapu historii Dolnego Śląska.

Artykuł Historia Dolnego Śląska (Śląska) cz. 1 pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

Przedwojenna mapa Dolnego Śląska (Śląska)

Przygotowałem zestawienie ze starymi przedwojennymi mapami Dolnego Śląska. Zapewne wielu z czytelników zastanawia się jak dawniej region wyglądał przed wojną. Z pomocą przychodzą nam tutaj stare przedwojenne mapy. Poniżej znajduje się kilka gotowych do pobrania map pochodzących z XIX i początku XX wieku. Należy jednak zwrócić uwagę na kwestie granic Śląska. Otóż na wszystkich mapach Śląsk pokazany jest w granicach tzw. prowincji śląskiej, z języka niemieckiego zwanej Provinz Schlesien. Prowincja ta ukształtowała się po zakończeniu wojen napoleońskich i wprowadzeniu pruskich reform administracyjnych. Wówczas większość Śląska znajdowała się już od wielu lat w granicach Królestwa Prus. W ramach kontrybucji wojennych od Królestwa Saksonii (popierającego Napoleona) została oderwana m.in. część Górnych Łużyc i włączona do Królestwa Prus, a dokładniej do prowincji śląskiej. Podobnie było kilkadziesiąt lat wcześniej z ziemią kłodzką (zwaną wówczas hrabstwem kłodzkim), kiedy to po wygranych przez Prusaków wojnach śląskich ziemia kłodzka razem ze Śląskiem została włączona do Prus. W taki oto sposób w prowincji śląskiej znalazły się ziemie historycznie nie będące Śląskiem – Górne Łużyce i ziemia kłodzka. Jednak z biegiem lat dawne granice uległy zatarciu, a Niemcy sami zaczęli utożsamiać je ze Śląskiem.

Należy zwrócić uwagę jeszcze na część ziem będących historycznie Dolnym Śląskiem, ale dziś wchodzących w skład województwa lubuskiego. Zielona Góra (Grünberg), Żagań (Sagan) czy Nowa Sól (Neusalz) to historycznie Dolny Śląsk.

Każda z zamieszczonych przedwojennych map Śląska dostępna jest w dużej rozdzielczości. Aby zobaczyć mapę w najlepszej dostępnej jakości należy kliknąć przycisk „Pobierz”.

Mapa Śląska z 1905 roku

Mapa Śląska wydana w 1905 roku, opracowana jeszcze przed wybuchem I wojny światowej. Wydawnictwo: Deutsches Verlaghaus Bong & Co Berlin • Leipzig • Wien • Stuttgart. Skala 1:1800000.

Mapa Śląska z 1892 roku

Przedwojenna mapa Śląska (Schlesien) z 1892 roku. Zwracam uwagę, że na mapie wyraźnie wyrysowany jest podział – w cudzysłowie – na Dolny, Środkowy i Górny Śląsk. W obowiązującym wówczas podziale administracyjnym jest to rejencja legnicka (Regierungs Bezirk Liegnitz), wrocławska (Regierungs Bezirk Breslau) i opolska (Regierungs Bezirk Oppeln). Tego typu podział pojawia się często na starych niemieckich mapach. Wydawnictwo: F.A. Brockhaus Geogr.-artist. Anstalt, Leipzig. Skala 1:125000.

Mapa prowincji śląskiej z 1890 roku

Mapa prowincji śląskiej (niem. Provinz Schlesien) z końca XIX wieku. Wydana mniej więcej w tym samym czasie co poprzednia mapa. Wydawnictwo: Richard Andrees allgemeiner Handatlas. Skala 1:125000.

Mapa prowincji śląskiej z 1849 roku

Kolejna mapa prowincji śląskiej (niem. Provinz Schlesien), tym razem z połowy XIX wieku. Mapa pochodzi jeszcze z czasów Królestwa Prus, przed proklamacją Cesarstwa Niemieckiego. Jej autorem był Joseph Meyer. Zwracają uwagę wyrysowane dodatkowe plany najważniejszych śląskich miast. W śród nich znalazła się również Jelenia Góra (Hirschberg) i Cieplice (Warmbrunn) Choć nie należały one do czołówki miast regionu pod względem wielkości, to były ważnym clem ówczesnych turystycznych wycieczek. Zwłaszcza Cieplice.

Artykuł Przedwojenna mapa Dolnego Śląska pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.