Niniejszy artykuł ma na celu przedstawienie zarysu historii kopalnictwa rud uranu na terenie Dolnego Śląska i ziemi kłodzkiej. Artykuł powstał przede wszystkim na podstawie publikacji IPN pt. „W cieniu sudeckiego uranu” autorstwa dr. Roberta Klementowskiego. Część opisującą przedwojenną historię kopalni w Kowarach oparłem o artykuł pt. „Pozostałości górnictwa rud uranu i żelaza w rejonie Kowar. Część I” autorstwa Roberta Borzeckiego i Dariusza Wójcika.

Wydobycie uranu przed 1945 rokiem

Informacje na temat wydobycia uranu na Dolnym Śląsku przed 1945 rokiem są dość skromne. Wiadomo, że pierwsze wzmianki o mineralizacji uranowej występującej w Sudetach pojawiają się już w połowie XIX wieku (Miedzianka, Wilcza Poręba, Trzcińsko). Jednak na większe ilości uranu natrafiono dopiero w 1910 roku w złożach żelaza i arsenu w Kowarach. W Kowarach ruda uranu napotykana była w kopalni „Wolność” (niem. Bergfreiheit), gdzie do 1923 roku eksploatowano głównie rudy żelaza (magnetytu i hematytu). Wówczas występująca – niejako przy okazji – ruda uranu traktowana była jako skała płonna (odpad) i wyrzucana na hałdy. Sytuację tę zmieniło odkrycie właściwości leczniczych radu. Kowarski uran zaczął być wykorzystywany do pozyskiwania tego drogiego pierwiastka. W latach 20. kopalnia „Wolność” zaczęła borykać się w poważnymi problemami ekonomicznymi. Ostatecznie w 1929 roku wstrzymano w niej całkowicie wydobycie.

Ponowne uruchomienie kopalni „Wolność” nastąpiło w 1935 roku. Wydobyty uran w Kowarach sprzedawano do Zakładów Chemicznych Koncernu Auera w Oranienburgu (Auergesellschaft) koło Berlina oraz do Zakładów Chemicznych Koncernu Stahlwerk Mark A.G. w Hamburgu-Wilhelmsburgu. Rozwój nauki, a także powstanie teoretycznych modeli pokazujących możliwość zainicjowania kontrolowanych reakcji rozszczepiania atomu sprawiły, że uran ze „zwykłej skały” stał się surowcem strategicznym. Wybuch II wojny światowej był tylko katalizatorem przyspieszającym prace nad rozwojem nowej broni – broni atomowej. Jaki miał udział kowarski uran w niemieckim programie atomowym jest dziś trudne do oszacowania. Według sprawozdań geologicznych opracowanych już po wojnie (w 1965 roku) do zakończenia wojny w Kowarach wydobyto około 300 ton tego pierwiastka.

Powstanie „Kowarskich Kopalni”

Działania wojenne ominęły Kowary, w związku z tym niemalże od razu po zakończeniu wojny można było wznowić wydobycie. Przypuszczalnie kowarskie kopalnie od początku były w orbicie zainteresowań Sowietów, ale z jakichś przyczyn musieli oni negatywnie ocenić możliwości dalszego pozyskania uranu. Dlatego już w czerwcu 1945 roku kopalnia została przekazana polskiej administracji. Polacy wznowili wydobycie, ale z powrotem rudy żelaza, która była znacznie bardziej potrzebna do odbudowy kraju. Do koncepcji pozyskania rudy uranu powrócono dopiero w 1947 roku, a z dniem 1 stycznia 1948 roku Centralny Zarząd Przemysłu Hutniczego powołał do życia Przedsiębiorstwo Państwowe „Kowarskie Kopalnie”.

Powołanie nowego przedsiębiorstwa, a także wszystkie kwestie związane ze zbytem wydobywanego uranu, regulowała specjalna umowa zawarta 15 września 1947 roku pomiędzy rządem RP a rządem ZSRR. Dawała ona wyłączność Sowietom na zakup polskiego uranu. Związek Radziecki zobowiązał się do udzielenia Polsce pomocy technicznej, materiałowej, a także oddelegowania swoich specjalistów. Jako kryterium opłacalności przyjęto wydobywanie rudy uranu o średniej zawartości metalicznego uranu nie mniejszej niż 0,2%. Wbrew obiegowym opiniom Rosjanie płacili za sprzedawany uran. W jego cenę wchodziły koszty wydobycia (wraz z robotami budowlano-montażowymi i poszukiwaniami nowych złóż) plus 10% zysku dla strony polskiej. Umowa regulowała również zarząd nad zakładami, który miała sprawować specjalna mieszana polsko-radziecka komisja. Same zaś zakłady posiadały charakter kombinatu przemysłowego o rozbudowanej strukturze. Część kadry „Kowarskich Kopalń” stanowili obywatele ZSRR. Przedsiębiorstwo, co prawda pozostawało w polskich rękach, ale o kierunkach i zakresie jego działalności decydowali Rosjanie.

Od początku zabezpieczeniem transportu wydobytego uranu zajmowało się przedsiębiorstwo „Kowarskie Kopalnie”. Początkowo rudę uranu wywożono samochodami z Kowar do Legnicy, gdzie następnie odbierała je strona radziecka i wywoziła dalej drogą lotniczą do ZSRR. Należy tu przypomnieć, iż wówczas w Legnicy znajdowało się dowództwo i lotnisko Północnej Grupy Wojsk Armii Radzieckiej. Wykorzystywanie drogiego transportu lotniczego do przewożenia uranu można wiązać z pośpiechem nad rozwojem sowieckiego programu nuklearnego. Wspomnienia mieszkańców Kowar mówią, iż samochodowe transporty wyjeżdżające z miejscowości były zabezpieczane przez żołnierzy. „Samochody zjeżdżały po zmierzchu. Na każdej ciężarówce oprócz kierowcy siedziało na pace dwóch żołnierzy. Chyba polskich, choć ja myślę, że byli to Rosjanie przebrani w polskie mundury.” Te relacje mieszkańców nie są do końca wiarygodne, ale dobrze oddają klimat i atmosferę panującą wówczas wokół wydobycia uranu.

Wraz ze wznowieniem wydobycia rozpoczęto także zakrojoną na szeroką skalę akcję poszukiwania nowych złóż uranu w innych rejonach Dolnego Śląska. Prace prowadzono za pomocą specjalnie do tego celu wydzielonych grup poszukiwawczych, które działały w oparciu o radzieckich specjalistów i sprzęt. Do 1958 roku odkryto ponad 100 nowych punktów uranowych i złóż. Dalsze poszukiwania uranu wygaszono jednak pod koniec lat 50., a w latach 60. prowadzono je już tylko sporadycznie. Było to efektem obserwowanego spadku wydajności odkrywanych nowych punktów.

Zakłady Przemysłowe R-1

W 1951 roku Przedsiębiorstwo Państwowe „Kowarskie Kopalnie” zmieniło swoją nazwę na Zakłady Przemysłowe R-1, w skrócie ZPR-1. Od połowy lat 50. następowały zmiany w sposobie funkcjonowania kombinatu. Przede wszystkim w 1955 roku zakłady opuściła większość radzieckiej kadry. Wyjazd radzieckich specjalistów sprawił, że powstały braki w wykwalifikowanej kadrze, które starano się z kolei zastąpić nowymi polskimi pracownikami. Strona radziecka straciła zainteresowanie polskim uranem, głównie ze względu na coraz mniejszą wydajność polskich złóż, gdy jednocześnie w kopalniach uranu na terenie Czechosłowacji i NRD, działających również na potrzeby ZSRR, wydobywano znacznie więcej tego surowca. Dodatkowo niekorzystny przelicznik rubla clearingowego w stosunku do złotego (na początku 1:1, a od 1950 roku 1:3) sprawił, że strona radziecka znacznie przepłacała za polski uran, w porównaniu do cen uranu na rynkach światowych. Dotychczasowe warunki umowy były więc przedmiotem kilkukrotnych renegocjacji na wniosek Rosjan. Ponadto zaniechano transportu samochodowego na rzecz kolei. Rudę uranu zaczęto przewozić pociągami z zakładów R-1 do Brześcia nad Bugiem.

Warunki pracy i zatrudnienie

W początkowym okresie kopalnie uranu w Sudetach borykały się z problemem braku pracowników, zwłaszcza wśród wykwalifikowanych górników. Zaraz po uruchomieniu wydobycia załogę stanowili pracownicy byłej kopalni rud żelaza „Wolność” – ok. 500 osób. W marcu 1949 roku zatrudnienie sięgnęło już 1300 osób. Przy czym należy wziąć pod uwagę gwałtowny rozwój przedsiębiorstwa i związane z tym zapotrzebowanie na siłę roboczą. Aby rozwiązać problemy kadrowe, rozkazem marszałka Konstantego Rokossowskiego, 13 maja 1950 roku sformowano 10. Batalion Pracy, który skierowano do „Kowarskich Kopalni”. Batalion liczył 1138 żołnierzy, tzw. „żołnierzy-górników”. Ich praca miała charakter pracy przymusowej i była formą represji, choć formalnie odbywała się w zastępstwie za zasadniczą służbę wojskową. W 1951 roku do pracy skierowano kolejny 11. Batalion Pracy. Łącznie w zakładach pracowało 2755 żołnierzy, przy czym należy podkreślić, iż kierowano ich tylko do najprostszych prac fizycznych – ładowanie rudy uranu do pojemników, odrzucanie masy skalnej, pomoc przy pracach poszukiwawczych itd. Ponieważ część „żołnierzy-górników” została skoszarowana na terenie byłej filii KL Gross-Rosen w Kamiennej Górze, powstało mylne wrażenie o wykorzystaniu do pracy w kopalniach uranu więźniów. Z powodu niskiej przydatności „żołnierzy-górników” szybko z tego pomysłu zrezygnowano.

Żeby przyciągnąć nowe osoby do pracy w kopalniach uranu oferowano im bardzo wysokie wynagrodzenie, wyższe niż górnikom węglowym, których płace i tak przewyższały przeciętne wynagrodzenia w przemyśle. Zwiększanie wydobycia i otwieranie nowych kopalń zaczęło rodzić problemy mieszkaniowe. W 1949 roku ruszyła budowa nowych osiedli w Kowarach (osiedle Górnicze) i Stroniu Śląskim (osiedle Morawka). Same Kowary 3-krotnie zwiększyły liczbę swoich mieszkańców. W szczytowym momencie w 1950 roku w zakładach pracowało ok. 8 tys. osób. Gwałtowny spadek zatrudnienia nastąpił jednak w 1952 roku, co miało związek z nagłym wyczerpaniem złóż uranu i zamykaniem części kopalń.

Zupełnie inną kwestią były warunki pracy górników uranowych, które urosły do miana prawdziwych legend. Wśród opinii krążących wokół wydobycia uranu powszechnie podaje się informacje o kiepskich warunkach pracy, które w połączeniu z narażeniem górników na wysokie promieniowanie, miały doprowadzać do ich wysokiej śmiertelności. Pośpiech w początkowym okresie działalności kopalni rzeczywiście sprawiał, że dość lekceważąco podchodzono do higieny i bezpieczeństwa pracy. Utajnienie zakładów sprawiło, że w pierwszym roku działalności „Kowarskie Kopalnie” nie były objęte nawet nadzorem Urzędu Górniczego. Tym niemniej należy podkreślić, iż zagrożenia w kopalniach uranu nie odbiegały znacznie od typowych zagrożeń w przemyśle górniczym. Najczęstszą przyczyną wypadków było oderwanie skał w wyrobiskach, urazy w trakcie transportu towarów i ludzi, w czasie obsługi maszyn i urządzeń górniczych, a także upadki w wyrobiskach. Oprócz typowych wypadków przy pracy największym zagrożeniem dla zdrowia górników było długotrwałe przebywanie w zapylonych wyrobiskach, co po latach pracy w takich warunkach często skutkowało pylicą płuc.

To co odróżniało kopalnie uranu od innych kopalń było zagrożenie ze strony zwiększonej ekspozycji na promieniowanie jonizujące. Zagrożenia radiologiczne występujące w kopalniach uranu możemy podzielić na dwa typy. Pierwszym było promieniowanie alfa, beta i gama powstałe wyniku obecności uranu i innych pierwiastków promieniotwórczych. Jego poziom nie był jednak na tyle wysoki, aby stanowić bezpośrednie niebezpieczeństwo dla życia górników. Tym bardziej, że żeby wniknąć do organizmu musiało ono najpierw pokonać bariery w postaci odzieży i skóry. Drugim zagrożeniem, znacznie poważniejszym, był występujący w kopalniach radon – bezbarwny i bezwonny radioaktywny gaz, który powstawał w wyniku rozpadu radu. Zagrożenie ze strony radonu było bardzo duże, ponieważ wnikał on w głąb organizmu poprzez drogi oddechowe. W początkowym okresie działalności górnicy nie byli w pełni świadomi zagrożeń ze strony promieniowania. Dla przykładu, spożywali i pili wodę w wyrobiskach, a tym samym razem z pyłem szkodliwe pierwiastki dostawały się do ich organizmów. Brak odpowiedniego zaplecza socjalnego sprawiał, że pracownicy kopalń wracali do swoich domów w roboczych ubraniach, które później były prane razem z odzieżą innych domowników. Należy również podkreślić, że zagrożenia radiologiczne występowały nie tylko w wyrobiskach, ale i również poza nimi. Duże zagrożenie na napromieniowanie występowało w sortowniach, gdzie pracowały kobiety (również w ciąży). Przed transportem ruda uranu była ręcznie (łopatami) ładowana do metalowych pojemników, pracę tę wykonywali m.in. żołnierze batalionów pracy. Niekiedy wśród wspomnień górników uranowych pojawiały się dramatyczne relacje na temat oddziaływania promieniowania. „Po chwilowym osłabieniu, mdłościach i krótkotrwałej gorączce, przychodziły dreszcze i uczucie zimna. Dopiero po około 20 minut organizm adaptował się w miejscu największego zagrożenia. W pierwszych latach pracy kopalni górnicy sortujący rudę sprawdzali zawartość uranu licznikiem Geigera, biorąc do ręki każdy kawałek rudy. Już po kilkunastu dniach z dłoni schodziła skóra.” Jednak promieniowanie alfa, beta i gama nie mogło wywoływać aż takich natychmiastowych reakcji organizmu, natomiast skutki oddziaływania nadmiernego stężenia radonu były odczuwalne dopiero po latach pracy. Wydaje się, że same wspomnienia górników obarczone są pewnym błędem w postaci subiektywnego (zbyt wyolbrzymionego) postrzegania istniejącego zagrożenia.

Sytuacja w zakresie bezpieczeństwa i organizacji pracy zmieniła się dopiero po 1956 roku, kiedy to zaczęto przykładać coraz większą wagę dla ochrony radiologicznej. Dopiero wówczas powołano odpowiednie służby dozymetryczne, rozpoczęto systematyczne pomiary promieniowania i stężenia radonu, a także zadbano o zwiększoną świadomość na temat zagrożeń wśród pracowników. Wciąż jednak poważnym problemem były słabo wentylowane i zapylone wyrobiska. Materiał źródłowy zgromadzony przez IPN wskazuje na to, że wśród byłych górników po latach pracy odnotowano zwiększoną zapadalność na choroby dróg oddechowych, w tym głównie krzemicę i gruźlicę.

Ochrona kontrwywiadowcza i organy bezpieczeństwa

Zakłady Przemysłowe R-1 miały status zakładów specjalnych, do których wstęp był ograniczony. Ogrodzony teren, system przepustek i służba wartownicza miały zapobiegać przenikaniu do zakładów niepożądanych osób. Zabezpieczeniem obiektów i konwojów zajmowali się polscy żołnierze 11. Pułku Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego. Podobnie, jak w przypadku warunków pracy, również aktywność służb specjalnych na terenie Kowar obrosła wieloma mitami. Wśród samych kowarzan dość często pojawiają się informacje o obecności na terenie miasta NKWD. W tym miejscu należy podkreślić, iż NKWD jako formacja przestała istnieć (została przeformowana) w 1946 roku, a rozpoczęcie działalności „Kowarskich Kopalni” to dopiero rok 1948. Stąd obecność NKWD w Kowarach nie mogła mieć miejsca. Wielokrotnie w mediach i relacjach mieszkańców pojawiały się również doniesienia o rozlokowaniu żołnierzy sowieckich, jednak informacje te nie znalazły potwierdzenia w materiale źródłowym zebranym przez IPN.

Jeżeli mówimy o działalności organów bezpieczeństwa, w kontekście wydobycia uranu, to przede wszystkim należy mówić o zapewnieniu osłony kontrwywiadowczej. Osłona kontrwywiadowcza miała na celu zapobieganie wyciekaniu wszelkich wrażliwych informacji o zakładach R-1, takich jak: wielkość wydobycia, ilość pracowników, sposób i częstotliwość transportów rudy, relacje i stosunki z Rosjanami, warunki umowy itd. Zadanie to realizowała przede wszystkim wydzielona jednostka UB, która podlegała bezpośrednio Wojewódzkiemu Urzędowi Bezpieczeństwa Publicznego we Wrocławiu. Do zadań jednostki należała działalność kontrwywiadowcza, przeciwdziałanie szpiegostwu i sabotażowi gospodarczemu, a także ochrona radzieckich specjalistów mieszkających w Kowarach. Działania defensywne jednostki UB koncentrowały się na kontroli pracowników zakładów – obawiano się, iż wrażliwe informacje będą wynoszone przez samych pracowników. Zadanie to nie ułatwiał gwałtowny wzrost zatrudnienia w przedsiębiorstwie w pierwszych latach działalności. UB uzurpowało sobie prawo do decydowania o sprawach kadrowych, np. usuwając pracowników z zakładów pod pretekstem naruszenia ochrony tajemnicy. Czasem do zwolnienia wystarczyło zakwalifikowanie danej osoby jako „elementu wrogiego”. Pozycja UB była na tyle silna, iż w 1948 roku bezpieka doprowadziła do zwolnienia samego dyrektora naczelnego i jego zastępcy. Działania ofensywne koncentrowały się na przeciwdziałaniu aktywności obcych wywiadów. Zadanie to utrudniał wypoczynkowy charakter Karkonoszy. Przyciągały one bowiem sporo turystów, w tym pracowników obcych placówek dyplomatycznych, których aktywność turystyczna mogła być tylko przykrywką do próby pozyskania informacji na temat ZPR-1. Obawiano się zwłaszcza dzielności wywiadu francuskiego, co wiązało się z faktem pracy w kopalniach wielu repatriantów, Polaków przybyłych z Francji i Belgi.

Pomimo tego, w świetle odtajnionych kilka lat temu dokumentów CIA, wydaje się, że działalność „Kowarskich Kopalni”/ZPR-1 była dość dobrze rozpracowana przez zachodni wywiad. Niektóre z raportów opracowanych w latach 50. dość szczegółowo opisywały sytuację w kopalniach R-1. Raport z 1952 roku wspomina: „Produkcja uranu osiągnęła szczyt w 1951 roku; w tym czasie 7 tys. pracowników było zatrudnionych na tym terenie. Od tego momentu wydobycie spada. Od czerwca 1952 roku planowane jest zwolnienie 1/3 górników. […] Ruda uranowa transportowana jest przez pociąg towarowy do Ogorzelca. Tam jest myta ręcznie przy pomocy wody z wężów. Przetworzona ruda pakowana jest do metalowych pojemników, 70 cm wysokości i 30 cm obwodu. […] Kopalnie ochraniane są przez polskich żołnierzy, którzy zakwaterowani są w starych gospodarczych budynkach blisko Kowar, które to zostały przekształcone na baraki.” Być może CIA posiadało siatkę swoich agentów na terenie samych zakładów.

Rozmieszczenie głównych kopalń uranu w Sudetach

Przez cały czas główna siedziba zakładów znajdowała się w Kowarach. Intensywne poszukiwania nowych złóż uranu doprowadziły jednak do rozpoczęcia eksploatacji w innych rejonach Sudetów. Ostatecznie ponad 95% wydobytego uranu pochodziło tylko z pięciu złóż (kopalń) o nazwach: „Wolność”, „Podgórze”, „Miedzianka”, „Kopaliny” i „Radoniów”.

• Kopalnia „Wolność” powstała na bazie dawnej kopalni żelaza Bergfreiheit w Kowarach na styku Karkonoszy i Rudaw Janowickich. Składała się z trzech pól górniczych: „Wolność”, „Wulkan” i „Marta”. Złożę uranu eksploatowano tu głównie w latach 1948–1953.
• Kopalnia „Podgórze” powstała koło Kowar w górnym biegu Jedlicy w Karkonoszach. Złożę uranu eksploatowano tu głównie w latach 1950–1958.
• Kopalnia „Miedzianka” powstała na bazie dawnej kopalni miedzi w Miedziance w Rudawach Janowickich. Złożę uranu eksploatowano tu głównie w latach 1948–1951.
• Kopalnia „Kopaliny” powstała na bazie dawnej kopalni fluorytu koło Kletna w Masywie Śnieżnika. Złożę uranu eksploatowano tu głównie w latach 1948–1952.
• Kopalnia „Radoniów” powstała koło Radoniowa na Pogórzu Izerskim. Złożę uranu eksploatowano tu głównie w latach 1954–1963. Było to najbardziej zasobne i najdłużej eksploatowane złożę uranu w ZPR-1.

Ponadto rudę uranu pozyskiwano także w czasie poszukiwań nowych złóż, które ostatecznie – ze względu na niską zawartość uranu – okazywały się niezdatne to przemysłowej eksploatacji. Poszukiwania uranu obejmowały często stare poniemieckie wyrobiska. W ten sposób uran pozyskano m.in. w trakcie prac poszukiwawczych prowadzonych między Wleniem, Pilchowicami i Nielestnem, w starych wyrobiskach koło Dziećmorowic, w Grzmiącej, Okrzeszynie i szeregu innych pomniejszych miejscach.

Produkcja koncentratu uranowego

Systematyczne wyczerpywanie bogatszych złóż uranu, a także wygaszanie działalności w kolejnych kopalniach R-1 sprawiło, że przyszłość zakładów stanęła pod dużym znakiem zapytania. Wciąż jednak w kopalniach (głównie w Radoniowie) zalegały złoża o mniejszej zawartości uranu (poniżej 0,2%). Było to jednak za mało, aby eksportować je do Związku Radzieckiego. W 1962 roku podjęto więc decyzję o budowie zakładu przeróbki rud uranu, którego zadaniem była produkcja tzw. koncentratu uranowego. Koncentrat uranowy produkowano z uboższej rudy zawierającej pierwotnie około 0,1% uranu. Zakład powstał na bazie zabudowań dawnej kopalni „Wolność” w Kowarach. Produkcja koncentratu ruszyła w 1966 roku. Jednocześnie w 1963 roku zlikwidowano kopalnie w Radoniowie. Jej zamknięcie oznaczało zakończenie eksploatacji złóż uranu na skalę przemysłową. Pomimo uruchomienia nowoczesnego zakładu przeróbki rud uranu, los ZPR-1 był już wówczas przesądzony. Produkcja koncentratu uranowego trwała do 1972 roku.

Wygaszanie działalności

Prowadzone sporadycznie w latach 60. poszukiwania nowych złóż uranu nie przyniosły zadowalających rezultatów. Ostatnim ważnym epizodem działalności ZPR-1 była budowa od 1969 roku innowacyjnego podziemnego inhalatorium radonowego na bazie dawnych wyrobisk kopalni „Podgórze” w Kowarach. Ostatecznie Zakłady Przemysłowe R-1 zostały zlikwidowane w 1973 roku.

Podsumowanie działalności

W czasie działalności wydobywczej ZPR-1 (w latach 1948–1963) wydobyto łącznie 322,16 tys. ton rudy uranu o łącznej zawartości 703,6 ton metalicznego uranu. Do tej liczby należy doliczyć szacowane 300 ton metalicznego uranu wydobytego jeszcze przed wojną. Łącznie więc w kopalniach uranu na terenie Dolnego Śląska (w tym Kletnie na ziemi kłodzkiej) wydobyto około 1000 ton metalicznego uranu.

Mity na temat kopalń uranu

• W kopalniach wykorzystywano więźniów – Nie, w polskich kopalniach rud uranu, w przeciwieństwie do ich odpowiedników w NRD i Czechosłowacji, nigdy nie wykorzystywano osób skazanych.
• Obozy pracy przy kopalniach – Nie, przy kopalniach nigdy nie funkcjonowały obozy pracy. Powstanie mitu jest efektem skoszarowanie żołnierzy batalionów pracy w dawnej filii KL Gross-Rosen w Kamiennej Górze.
• ZSRR nie płacił za uran – Nie, Związek Radziecki płacił za wydobyty w Polsce uran, w pewnym momencie nawet znacznie więcej niż wynosiła jego cena na rynkach światowych.
• NKWD na terenie Kowar – Nie, NKWD nie mogła funkcjonować na terenie miasta, gdyż wówczas już taka formacja nie istniała.
• Duża śmiertelność górników – Nie, w toku badań nie stwierdzono znacznego zwiększenia śmiertelności górników ze względu na promieniowanie. Stwierdzono tylko zwiększoną zapadalność na choroby dróg oddechowych.

Film na temat sudeckiego uranu

Kilka lat temu przygotowałem film poświęcony tematowi kopalni uranu w Sudetach. Chętnych zapraszam do jego obejrzenia, jako uzupełnienie niniejszego artykułu.

Kopalnie uranu udostępnione do zwiedzania

Obecnie niektóre z wyrobisk należących do dawnych kopalni uranu wykorzystywane są turystycznie. W momencie pisania tego artykułu udostępnione są trzy różne podziemne trasy turystyczne. W samych Kowarach istnieją blisko siebie dwie trasy, które często mylone są przez turystów. Nie należy ich mylić, są to oddzielne oferty.

• Kopalnia uranu „Podgórze” w Kowarach → link
• Kopalnia uranu „Liczyrzepa” w Kowarach → link
• Kopalnia uranu „Kopaliny” w Kletnie → link

Artykuł Kopalnie uranu w Sudetach pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

Historia Dolnego Śląska (Śląska) to cykl pięciu artykułów opisujących dzieje i losy Dolnego Śląska. Więcej informacji na temat artykułów, a także bibliografia, znajduje się pod tym linkiem.

PODROZDZIAŁY:

• Dolny Śląsk w Polsce Ludowej (1945–1989 rok)
• Dolny Śląsk w wolnej Polsce (od 1989 roku)

Dolny Śląsk w Polsce Ludowej (1945–1989 rok)

Po zakończeniu walk Dolny Śląsk znalazł się całkowicie pod kontrolą Armii Czerwonej. W miastach szybko zaczęły powstawać wojskowe komendantury, które tworzyły doraźną administrację na zdobytych terenach. W ślad za posuwającymi się oddziałami Armii Czerwonej zaczęły pojawiać się również zalążki pierwszych polskich administracji. Przejmowanie kontroli przez Polaków od Sowietów napotykało jednak na pewne problemy, szczególnie w południowej części Dolnego Śląska. Wciąż nie była wyjaśniona kwestia przebiegu nowej zachodniej granicy Polski. Niekiedy równolegle z polską administracją zawiązywały się również zalążki nowych niemieckich władz. Wprowadzało to dezinformację także wśród sowieckich komendantów. Jeszcze w trakcie oblężenia Festung Breslau w Trzebnicy ulokowały się tymczasowo pierwsze polskie władze Dolnego Śląska.

10 maja 1945 roku do Wrocławia przybył Bolesław Drobner – pierwszy polski prezydent miasta mianowany przez Rząd Tymczasowy. Szybko przystąpiono do organizowania nowej polskiej administracji w mieście.

Wrocław był niemalże kompletnie zniszczony. W wyniku trwającego blisko trzy miesiące oblężenia całe dzielnice legły w gruzach. Poważnie uszkodzone zostało zabytkowe centrum miasta. Wrocław był zniszczony w ok. 70%. Głogów legł w gruzach w ponad 90%! Również inne dolnośląskie miasta uległy poważnym zniszczeniom m.in. Legnica, Lubań, Żagań, Strzelin, Lubin i Strzegom. Koniec walk nie oznaczał jednak końca zniszczeń. Po wkroczeniu Armii Czerwonej do Wrocławia rozpoczęła się fala podpaleń, grabieży i dewastacji. W Legnicy Sowieci spalili zabytkowe centrum miasta wraz z piastowskim zamkiem.

26 maja 1945 roku we Wrocławiu odbyła się defilada zwycięstwa żołnierzy 2. Armii Wojska Polskiego.

10 czerwca 1945 roku z ogromnej ilości wojsk Armii Czerwonej pozostających na terytorium Polski (głównie 2. Frontu Białoruskiego) utworzono Północną Grupę Wojsk Armii Czerwonej, przemianowaną później na Północną Grupę Wojsk Armii Radzieckiej (PGWAR). Pierwszym dowódcą PGWAR został marszałek Konstanty Rokossowski. Początkowo główny sztab PGWAR znajdował się w Bydgoszczy, ale ostatecznie ulokowano go w Legnicy. Na potrzeby działalności dowództwa Rosjanie wydzielili sporą część miasta, w praktyce wyłączając ją spod polskiej kontroli. Z czasem Legnica, przez ogromną ilość Rosjan znajdujących się w mieście, otrzymała miano Małej Moskwy. Wojska PGWAR ulokowano w przeważającej większości na tzw. Ziemiach Odzyskanych, często wykorzystując opuszczone przez Niemców wojskowe bazy, lotniska, osiedla i zabudowania. Szacuje się, że wojska PGWAR mogły liczyć na samym początku nawet 600 tys. żołnierzy. Ich liczba jednak gwałtownie spadła o ok. 90% w ciągu roku w wyniku demobilizacji wielu jednostek.

W czerwcu i lipcu 1945 roku zaczęły przyjeżdżać na Dolny Śląsk pierwsze transporty polskich osadników. Wciąż jednak region zamieszkiwała ludność niemiecka, gdyż nie wszyscy Niemcy uciekli na zachód w czasie ewakuacji. W takich okolicznościach dowództwo 2. Armii Wojska Polskiego rozpoczęło pośpieszną akcję wysiedlania ludności niemieckiej. Decyzję tę podjęto zbyt pochopnie, a wysiedlenia odbywały się w sposób chaotyczny i brutalny. Wzbudziły one protesty nowej polskiej cywilnej administracji, a nawet Rosjan, którzy obawiali się destabilizacji w swojej strefie okupacyjnej. Akcję przerwano w połowie lipca, a wydarzenia te przeszły do historii pod nazwą „dzikich wypędzeń”. Wypędzenia te objęły około 300 tys. osób.

Brak jednoznacznych ustaleń w kwestii przebiegu nowych granic sprawił, że odżyły dawne czeskie roszczenia terytorialne. Czesi zajęli Zaolzie powracając do granicy sprzed 1938 roku. Wysunęli również roszczenia wobec ziemi kłodzkiej, wysyłając w rejon Międzylesia swój pociąg pancerny. Aby uniknąć otwartego konfliktu interweniowała Moskwa. Ostatecznie Zaolzie pozostało w rękach czeskich, a ziemia kłodzka w polskich.

Na przełomie lipca i sierpnia 1945 roku odbyła się trzecia konferencja Wielkiej Trójki, tym razem w podberlińskim Poczdamie. Stany Zjednoczone reprezentował nowy prezydent Harry Truman. W czasie konferencji zmienił się również premier Wielkiej Brytanii – Winstona Churchilla zastąpił Clement Attlee. Znowu powróciła kwestia nowych ziem dla Polski. Tymczasem nowe polskie władze, mające poparcie Moskwy, od dłuższego czasu realizowały politykę faktów dokonanych, obsadzając miasta polskimi urzędnikami i sprowadzając polskich osadników. Alianci zaakceptowali nową polską administrację na Dolnym Śląsku, ale ostateczne uznanie nowej granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej uzależnili od decyzji przyszłej konferencji pokojowej, niejako umywając ręce od odpowiedzialności. Alianci zgodzili się także na wysiedlenie pozostałej ludności niemieckiej. Wkrótce jednak Wielka Trójka rozpadła się, a w wyniku napięć pomiędzy aliantami do konferencji pokojowej nigdy nie doszło. Sprawa Dolnego Śląska i tzw. Ziem Odzyskanych zawisła w próżni. Fakty jednak były takie, że ziemie te stawały się z każdym dniem coraz bardziej polskie.

W pierwszych miesiącach po zakończeniu wojny na Dolnym Śląsku szerzył się rabunek i szaber poniemieckiego mienia. Miał on bardzo zróżnicowany charakter. Od indywidualnych rabunków dokonywanych przez sowieckich żołnierzy, poprzez grupy wałęsających się maruderów, skończywszy na zorganizowanych akcjach tzw. trofiejnych brygad. Te ostatnie były szczególnie dotkliwe dla dolnośląskiego przemysłu i infrastruktury. Sowieci demontowali i wywozili do Związku Radzieckiego całe zakłady produkcyjne i linie montażowe. Ucierpiały również linie kolejowe, demontowano trakcje elektryczne. Również ze strony Polaków dochodziło do rabunku poniemieckiego mienia. Do historii Dolnego Śląska przeszły masowe wywózki cegieł ze zniszczonego Wrocławia. Pozyskane materiały budowlane były przewożone do centralnej Polski i wykorzystywane m.in. do odbudowy Warszawy.

16 sierpnia 1945 roku podpisano umowę pomiędzy Polską a Związkiem Radzieckim, na mocy której Sowieci zrzekli się praw do poniemieckiego mienia pozostawionego na Ziemiach Odzyskanych. Natomiast strona polska zobowiązała się do dostarczania węgla do Związku Radzieckiego na bardzo niekorzystnych warunkach. Polska miła również otrzymać 15% reparacji wojennych przyznanych ZSRR.

W listopadzie 1945 roku powołano do życia Ministerstwo Ziem Odzyskanych, na którego czele stanął Władysław Gomułka. Ministerstwo miało za zadanie koordynowanie działań na nowych polskich ziemiach. Jednocześnie na Dolny Śląsk przybywały kolejne transporty Polaków. W dużej części była to ludność polska wypędzona z Kresów Wschodnich. We Wrocławiu osiedliła się spora grupa inteligencji polskiej z Lwowa. Polacy przybywali również masowo z centralnej Polski. Władze zachęcały ich możliwością otrzymania gospodarstw i ziemi. Ponadto na Ziemie Odzyskane przybywały grupy repatriantów z ZSRR, a także reemigrantów m.in. z Francji, Belgii i Jugosławii. Na południu Dolnego Śląska osiedliła się również duża grupa ludności żydowskiej ocalałej z pogromów. Dolny Śląsk stał się prawdziwym tyglem ludności przybyłych z różnych regionów, o różnej kulturze i tradycji, które już wkrótce miały stworzyć nową społeczność Dolnego Śląska.

Wciąż na Dolnym Śląsku mieszkała duża grupa Niemców, ponad 1 mln osób. Ludność polska, która przybywała na Dolny Śląsk, musiała przez pewien czas koegzystować z zastanymi niemieckimi mieszkańcami regionu. Często wspólnie dzieląc z Niemcami kamienice, domy i mieszkania, a także zakłady pracy. Siłą rzeczy doprowadzało to do zawierania bliższych relacji. Polskie władze z rozmysłem zatrzymywały na początku niemieckich fachowców, którzy przyuczali do zawodu i obsługi skomplikowanych maszyn nowych polskich pracowników.

W styczniu 1946 roku powołano Komisję Ustalania Nazw Miejscowości, której zadaniem było ustalanie nowych polskich nazw na Ziemiach Odzyskanych. Tam, gdzie było to możliwe, komisja przywracała stare słowiańskie nazwy, w innych przypadkach musiały być one wymyślane od nowa. Komisja poprawiała również błędnie nadane nowe nazwy tuż po zakończeniu wojny.

W lutym 1946 roku ruszyła zorganizowana akcja wysiedlania pozostałej ludności niemieckiej. Tym razem wysiedlenia odbywały się już w lepszych warunkach niż wcześniejsze tzw. dzikie wypędzenia. Zasadnicza akcja wysiedlania Niemców trwała aż do końca następnego roku. Najdłużej ludność niemiecka utrzymywała się w Wałbrzychu i okolicach, ze względu na przemysł górniczy i duże zapotrzebowanie na fachowców.

30 czerwca 1946 roku odbyło się w całym kraju referendum, w którym jedno z pytań dotyczyło Ziem Odzyskanych – „Czy chcesz utrwalenia zachodnich granic Państwa Polskiego na Bałtyku, Odrze i Nysie Łużyckiej?”. Według oficjalnych wyników na to pytanie ponad 90% Polaków odpowiedziało twierdząco.

W czerwcu 1946 roku obszar Śląska został podzielony na województwa wrocławskie i śląskie.

W lipcu 1946 roku doszło do tzw. pogromu kieleckiego. Wówczas na Dolnym Śląsku mieszkało ok. 100 tys. Żydów. Skutkiem wydarzeń w Kielcach była panika i masowa emigracja ludności żydowskiej. W ciągu dekady większość Żydów opuściła Dolny Śląsk. Do emigracji przyczyniło się również powstanie państwa Izrael.

10 marca 1947 roku zawarto układ o przyjaźni i wzajemnej pomocy pomiędzy Polską a Czechosłowacją. Układ normalizował dotychczasowe napięte stosunki między oboma krajami.

W maju 1947 roku na Dolnym Śląsku pojawiły się pierwsze transporty ludności ukraińskiej i łemkowskiej wysiedlonej z południowo-wschodnich terenów Polski, w ramach akcji „Wisła”.

1 stycznia 1948 roku, zgodnie z wcześniej podpisaną umową polsko-radziecką, rozpoczęło swoją działalność Państwowe Przedsiębiorstwo „Kowarskie Kopalnie”, którego celem było wydobycie rudy uranu w Sudetach. Wydobywany uran sprzedawany był do Związku Radzieckiego. Początkowo, oprócz górników, do prac wykorzystywani byli również żołnierze Batalionów Pracy. Z czasem przedsiębiorstwo zmieniło nazwę na Zakłady Przemysłowe R-1. ZPR-1 swoje kopalnie uranu posiadały m.in. w Kowarach, Radoniowie, Kletnie i Miedziance.

21 lipca 1948 roku we Wrocławiu otwarto Wystawę Ziem Odzyskanych. Wystawa została zorganizowana na terenach wystawienniczych Hali Stulecia, którą władze komunistyczne przemianowały na Halę Ludową. Wystawa prezentowała dotychczasowy dorobek Ziem Odzyskanych. Była największą tego typu imprezą we Wrocławiu od zakończenia wojny.

W 1948 roku I sekretarzem nowo powstałej Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR) został wybrany Bolesław Bierut.

W kwietniu 1949 roku na Dolnym Śląsku pojawili się uchodźcy z Grecji (Grecy i Macedończycy), którym Polska udzieliła schronienia po upadku powstania komunistycznego w Grecji.

W 1950 roku w wyniku reformy administracyjnej obszar Śląska znalazł się w obszarze czterech województw: wrocławskiego, opolskiego, katowickiego i zielonogórskiego.

6 lipca 1950 roku w Zgorzelcu zawarto tzw. układ zgorzelecki pomiędzy Polską a Niemiecką Republiką Demokratyczną. NRD uznało przebieg nowej granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej.

W marcu 1956 roku umiera Bolesław Bierut, a nowym I sekretarzem KC PZPR zostaje Edward Ochab.

W październiku 1956 roku, na fali wydarzeń poznańskich, we Wrocławiu odbyły się wiece poparcia dla odsuniętego od władzy Władysława Gomułki. Żądano również demokratycznych reform, wycofania wojsk radzieckich, ograniczenia cenzury itp. Wystąpienia odbyły się również w innych dolnośląskich miastach, a niektóre z nich przerodziły się w zamieszki.

W październiku 1956 roku następnym nowym I sekretarzem KC PZPR został wybrany Władysław Gomułka.

W 1957 roku dr Jan Wyżykowski odkrył w okolicach Lubina ogromne złoża miedzi. Przystąpiono do budowy pierwszej kopalni i powołano do życia Kombinat Górniczo-Hutniczy Miedzi (KGHM). Odkrycie złóż miedzi, budowa kopalń i hut przyczyniła się do znacznego ożywienia gospodarczego tej części Dolnego Śląska.

10 czerwca 1958 roku zawarto umowę pomiędzy Polską a Czechosłowacją normalizującą kwestię przebiegu granicy. W ramach umowy dokonano drobnych korekt granicy w Karkonoszach i Górach Izerskich.

W 1959 roku utworzono Karkonoski Park Narodowy, pierwszy park narodowy na terenie Dolnego Śląska.

W czerwcu 1961 roku w Karkonoszach, na mocy polsko-czechosłowackiej konwencji, została otwarta tzw. Droga Przyjaźni Polsko-Czechosłowackiej. Droga ta w postaci pieszego szlaku turystycznego przebiegała głównym grzbietem Karkonoszy, raz po polskiej, a raz po czeskiej stronie. Udostępniona została dla polskich i czechosłowackich turystów.

W lipcu 1963 roku we Wrocławiu wybuchła epidemia ospy. W mieście ogłoszono stan pogotowia. Zakażonych zostało 99 osób, z czego 7 zmarło.

W 1965 roku ukończono budowę kombinatu górniczo-energetycznego przy kopalni odkrywkowej węgla brunatnego w Turowie.

W październiku 1966 roku w Masywie Śnieżnika, w trakcie eksploatacji złoża marmuru, przypadkowo odkryto największą jaskinię w Sudetach. Ze względu na znalezione w niej kości niedźwiedzia nazwano ją Jaskinią Niedźwiedzia.

W marcu 1968 roku, w ramach tzw. wydarzeń marcowych, na Dolnym Śląsku doszło do licznych studenckich protestów i manifestacji.

20 marca 1968 roku doszło do największej w historii katastrofy w polskich górach. W wyniku zejścia lawiny w Białym Jarze w Karkonoszach zginęło 19 osób (13 Rosjan, 4 obywateli NRD i 2 Polaków). Była to największa pod względem liczby ofiar tragedia w polskich górach.

W sierpniu 1968 roku w ramach interwencji wojsk Układu Warszawskiego w Czechosłowacji, tzw. operacja „Dunaj”, z terytorium Śląska wkroczyły do Czech oddziały Wojska Polskiego i Armii Radzieckiej (PGWAR). Interwencja w Czechosłowacji na wiele lat popsuła stosunki pomiędzy Polakami i Czechami zamieszkującymi region nadgraniczny.

7 grudnia 1970 roku w Warszawie zawarto układ pomiędzy Polską a Republiką Federalną Niemiec, normalizujący stosunki pomiędzy oboma krajami. RFN uznało przebieg zachodniej granicy Polski na Odrze i Nysie Łużyckiej, tym samym uznając podział ziem dokonany po II wojnie światowej. Umowa została podpisana podczas historycznej wizyty w Polsce kanclerza RFN Willyego Brandta. W samych Niemczech podpisanie porozumienia wywołało burzliwą dyskusję i protesty, szczególnie ze strony tzw. środowisk ziomkowskich skupiających wysiedloną ludność niemiecką. Gwarancja nienaruszalności granic była szansą na rozwój Ziem Odzyskanych, na których do tej pory polski rząd, ze względu na brak pewności co do ich przyszłości, prowadził politykę ukierunkowaną przede wszystkim na gospodarczą eksploatację.

W grudniu 1970 roku przez Polskę przetoczyła się fala protestów związanych z planowanym wprowadzeniem podwyżek cen na artykuły żywnościowe. Na wybrzeżu strzelano do protestujących robotników. Fala protestów i zamieszek objęła także Dolny Śląsk, gdzie aresztowano 638 osób. Na skutek tzw. wydarzeń grudniowych nowym I sekretarzem KC PZPR został Edward Gierek, rozpoczęła się tzw. dekada gierkowska.

W listopadzie 1974 roku ukończono budowę nowego obserwatorium meteorologicznego na Śnieżce – słynnych dysków. Początkowo odważny projekt obserwatorium wzbudzał kontrowersje, podkreślano jego całkowite oderwanie od dotychczasowej sudeckiej architektury, zbyt futurystyczne kształty itd. Szybko jednak dyski obserwatorium wpisały się w panoramę Karkonoszy, stając się jej nieodłącznym elementem.

W 1975 roku wprowadzono nowy podział administracyjny kraju, w skutek którego zlikwidowano powiaty i wprowadzono o wiele mniejsze województwa. Na obszarze Śląska zostały utworzone województwa: zielonogórskie, jeleniogórskie, legnickie, wrocławskie, wałbrzyskie, opolskie i katowickie. Ponadto fragmenty Śląska znalazły się również w województwach: leszczyńskim, kaliskim, częstochowskim i bielsko-bialskim.

Dekada gierkowska, oprócz względnej stabilizacji i poprawy życia mieszkańców Dolnego Śląska, przyniosła również zmiany w krajobrazie regionu. W największych miastach Dolnego Śląska rozpoczęła się budowa i rozbudowa blokowisk z wykorzystaniem tzw. wielkiej płyty. Kozanów we Wrocławiu, Zabobrze w Jeleniej Górze, Podzamcze w Wałbrzychu czy Osiedle Mikołaja Kopernika w Legnicy, to tylko niektóre z przykładów wielkich blokowisk, które na stałe wpisały się w krajobraz największych dolnośląskich miast.

Zimą 1977/1978 roku przez cały kraj przetoczyła się fala mrozów i obfitych opadów śniegu, które przeszły do historii pod nazwą „zimy stulecia”. W regionie sparaliżowany został transport, pojawiły się problemy z dostawą prądu, a wiele zakładów pracy przestało funkcjonować. Do walki z zimą zaangażowano wojsko. Zima stulecia pogorszyła i tak już nie najlepsze nastroje w społeczeństwie.

16 października 1978 roku Wanda Rutkiewicz jako pierwszy Polak zdobyła Mount Everest. Rutkiewicz mieszkała i studiowała we Wrocławiu, swojej pierwsze kroki w spinaczce stawiała w Górach Sokolich w Rudawach Janowickich.

Latem 1980 rok przez Dolny Śląsk przetoczyła się kolejna fala strajków. Na skutek wydarzeń w Stoczni Gdańskiej im. Lenina do strajków licznie przystąpiły również dolnośląskie zakłady. Na czele protestów stawały Międzyzakładowe Komitety Strajkowe. Domagano się spełnienia sformułowanych w Gdańsku 21 postulatów, w tym utworzenia wolnych związków zawodowych. Władze komunistyczne zgodziły się na pewne ustępstwa. 31 sierpnia 1980 roku w Gdańsku zostały podpisane tzw. porozumienia sierpniowe przez stronę rządową i Lecha Wałęsę, a już we wrześniu powołano do życia NSZZ „Solidarność”. Na skutek wydarzeń sierpniowych we wrześniu nowym I sekretarzem KC PZPR został Stanisław Kania.

13 grudnia 1981 roku na terenie Polski wprowadzono stan wojenny. Władzę w kraju przejęła Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego (WRON), na której czele stanął generał Wojciech Jaruzelski. Na ulicę wyprowadzono wojsko, zdelegalizowano działalność niezależnych organizacji, wprowadzono godzinę milicyjną itd. W pierwszych dniach na Dolnym Śląsku internowano ok. 700 osób. Próby wzniecenia strajków w zakładach pracy były pacyfikowane przez oddziały wojska i ZOMO.

W czerwcu 1982 roku we Wrocławiu została założona przez Kornela Morawieckiego Solidarność Walcząca.

31 sierpnia 1982 roku, w rocznicę porozumień sierpniowych, doszło do tzw. zbrodni lubińskiej. W Lubinie, w czasie tłumienia demonstracji, oddziały milicji i ZOMO śmiertelnie postrzeliły trzy osoby. W tym samym czasie we Wrocławiu demonstrowało ok. 50 tys. osób, w wyniku starć zginęła jedna osoba.

W październiku 1982 roku nowym I sekretarzem KC PZPR został wybrany generał Wojciech Jaruzelski. 31 grudnia stan wojenny został zawieszony, a jego ostateczna likwidacja nastąpiła w lipcu 1983 roku.

W czerwcu 1983 roku podczas drugiej pielgrzymki do Polski papież Jan Paweł II odwiedził m.in. Wrocław, Górę Świętej Anny i Katowice.

W 1986 roku ukończono budowę sztucznego zbiornika w Mietkowie zwanego Jeziorem Mietkowskim.

W drugiej połowie lat 80. XX wieku we Wrocławiu narodziła się tzw. Pomarańczowa Alternatywa – antykomunistyczny ruch happeningowy, którego celem było ośmieszenie peerelowskiej rzeczywistości. Symbolem ruchu stała się postać krasnala i krasnoludkowa czapka, którą członkowie ruchu często zakładali w czasie swoich happeningów. Z ruchem Pomarańczowej Alternatywy najbardziej kojarzona jest osoba Waldemara Fydrycha, zwanego „Majorem”, który pełnił funkcję jej lidera.

W maju 1988 roku w Środzie Śląskiej, w trakcie prac rozbiórkowych kamienicy, przypadkowo odkryto tzw. skarb średzki. Znalezisko składało się z tysięcy średniowiecznych srebrnych i złotych monet, złotej biżuterii, w tym kobiecej korony.

W lecie 1988 roku wybuchła kolejna fala strajków. Skala wystąpień zmusiła władze PRL do podjęcia pertraktacji z antykomunistyczną opozycją, które ostatecznie doprowadziły do obrad Okrągłego Stołu. 4 czerwca 1989 roku przeprowadzono częściowo wolne wybory do sejmu – tzw. sejmu kontraktowego. Wybory okazały się druzgocące dla władz komunistycznych. W województwach śląskich wygrali kandydaci Komitetu Obywatelskiego „Solidarność”. Po wyborach powołany został pierwszy niekomunistyczny rząd na czele z premierem Tadeuszem Mazowieckim. Przywrócono również urząd prezydenta, na którego Zgromadzenie Narodowe wybrało generała Wojciecha Jaruzelskiego. Wydarzenia te zapoczątkowały przemiany polityczno-gospodarcze w Polsce. Polska Rzeczpospolita Ludowa przestała istnieć, narodziła się III Rzeczpospolita Polska.

Dolny Śląsk w wolnej Polsce (od 1989 roku)

12 listopada 1989 roku w Krzyżowej została odprawiona wspólna polsko-niemiecka msza, w której wziął udział kanclerz RFN Helmut Kohl i premier Tadeusz Mazowiecki. Msza została odprawiona w przedwojennym majątku rodziny von Moltke, gdzie kilkadziesiąt lat wcześniej Gestapo rozbiło grupę antyhitlerowskiej opozycji zwanej Kręgiem z Krzyżowej. W trakcie mszy doszło do symbolicznego pojednania – Helmut Kohl i Tadeusz Mazowiecki objęli się. Msza przeszła do historii Dolnego Śląska i Polski jako tzw. msza pojednania.

W tym samym czasie runął Mur Berliński. W obliczu nadchodzącego zjednoczenia Niemiec ponownie otwarta została kwestia granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej. Pomimo symbolicznych gestów ze strony Niemiec, a także układów podpisanych wcześniej z RFN i NRD, nie była ona do końca jasna. Nowe polskie władze obawiały się możliwej rewizji granic do tego stopnia, iż opóźniano nawet wycofanie znienawidzonej Armii Radzieckiej, która bądź co bądź, od kilkudziesięciu lat była jej gwarantem. Obawy te jednak okazały się bezzasadne i ostatecznie 14 listopada 1990 roku (już po zjednoczeniu Niemiec) podpisano traktat pomiędzy Polską a Niemcami, ostatecznie uznający przebieg zachodniej granicy Polski na Odrze i Nysie Łużyckiej.

19 czerwca 1990 roku Rada Miejska Wrocławia przywróciła historyczny herb miasta. Nowy pięciopolowy herb nawiązywał do herbu wykorzystywanego przez miasto w latach 1530–1938.

W 1990 rok w pierwszych wyborach bezpośrednich prezydentem RP został wybrany Lech Wałęsa.

W 1991 roku utworzono Euroregion Neisse-Nisa-Nysa, obejmujący przygraniczne tereny na styku granic Polski, Czech i Niemiec. Utworzenie transgranicznego regionu rozpoczęło pierwszy etap współpracy pomiędzy regionami podzielonymi do tej pory granicą.

W 1993 roku utworzono Park Narodowy Gór Stołowych, drugi park narodowy na terenie Dolnego Śląska.

We wrześniu 1993 roku ostatni rosyjscy żołnierze opuścili teren Polski. Ostatnim dowódcą PGWAR był generał Wiktor Dubynin. Legnica, a także wiele innych dolnośląskich postsowieckich garnizonów, zostało opuszczonych przez wracających do swojego kraju Rosjan.

W listopadzie 1995 roku we Wrocławiu otwarto hipermarket HIT, pierwszy zagraniczny hipermarket na terenie Dolnego Śląska.

W 1996 roku utworzono Euroregion Glacensis, obejmujący przygraniczne tereny na styku Dolnego Śląska, ziemi kłodzkiej, Czech i Moraw.

W lipcu 1997 roku, w wyniku kilkudniowych intensywnych opadów deszczu, Polskę i Dolny Śląsk nawiedziła katastrofalna powódź. Pozalewanych zostało wiele miejscowości na Dolnym Śląsku i ziemi kłodzkiej. Jednym z pierwszych miast, które odczuło niszczycielską moc żywiołu było Kłodzko, gdzie wylała Nysa Kłodzka. Główna fala powodziowa na Odrze zalała m.in. Opole i Wrocław. Tylko dzięki heroicznej walce wrocławian nie został zalany zabytkowy wrocławski Ostrów Tumski i rynek. W skutek powodzi zginęło łącznie 55 osób, a straty w samym tylko dorzeczu Odry oszacowano na 5,6 mld zł. Powódź ta przeszła do historii pod nazwą powodzi tysiąclecia. Wydaje się, że oprócz ogromnych strat powódź z 1997 roku przyniosła również zmianę nastawienia mieszkańców Dolnego Śląska – po raz pierwszy od zakończenia wojny wrocławianie bronili przed powodzią SWOJEGO Wrocławia, Dolnoślązacy bronili SWOJEGO Dolnego Śląska.

Lata 90. XX wieku upłynęły na Dolnym Śląsku pod znakiem trudnych przemian gospodarczych. Przejście od gospodarki sterowanej centralnie do gospodarki rynkowej spowodowało likwidację PGRów i prywatyzację wielu zakładów pracy. Dużym problemem stało się wysokie bezrobocie. Zmiany gospodarcze były szczególnie odczuwalne w Zagłębiu Wałbrzysko-Noworudzkim, gdzie likwidacja kopalń węgla kamiennego doprowadziła do ogromnego wzrostu bezrobocia. W Wałbrzychu likwidacja przemysłu górniczego skutkowała społeczną i gospodarczą zapaścią miasta. Spora część bezrobotnych górników zaczęła wydobywać węgiel na dziko w tzw. biedaszybach. Wydobycie węgla kamiennego wygaszane było już od połowy lat 90. W 1998 roku wstrzymano wydobycie w ostatniej kopalni w Wałbrzychu. W lutym 2000 roku ostatni wózek węgla wyjechał z kopalni w Nowej Rudzie, tym samym kończąc kilkusetletnią historię wydobycia węgla kamiennego na Dolnym Śląsku. Jednocześnie Dolnoślązacy zaczęli korzystać z bliskości granicy z Czechami i Niemcami. Kwitł przygraniczny handel i wymiana usług.

1 stycznia 1999 roku w ramach reformy wprowadzono nowy podział administracyjny kraju, przywrócono powiaty i zmniejszono liczbę województw. Zasadniczy obszar Śląska znalazł się w trzech województwach: dolnośląskim, opolskim i śląskim. Ponadto północna część Dolnego Śląska wraz z Zieloną Górą została włączona do województwa lubuskiego.

25 lutego 2000 roku sejmik nowo utworzonego województwa dolnośląskiego przyjął projekt nowego herbu województwa. Swoją formą nowy herb nawiązywał do historycznego herbu wykorzystywanego przez Piastów Śląskich – czarny piastowski orzeł, z białą przepaską na piersi, na złotym tle.

W 2001 roku na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO zostały wpisane kościoły pokoju w Świdnicy i Jaworze.

W 2004 roku Polska przystąpiła do Unii Europejskiej. Wejście do Unii otworzyło nowe szanse dla rozwoju Dolnego Śląska, zarówno w kontekście pozyskiwania europejskich funduszy, jak i możliwości rozszerzenia współpracy transgranicznej z Czechami i Niemcami. Jeszcze przed przystąpieniem do Unii region korzystał ze środków przedakcesyjnych.

24 stycznia 2004 roku na Hali Izerskiej w Górach Izerskich zanotowano rekordowo niską temperaturę powietrza wynoszącą –37,1 °C.

W 2006 roku na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO została wpisana Hala Stulecia we Wrocławiu, której wcześniej przywrócono jej historyczną nazwę.

W 2007 roku Polska dołączyła do strefy Schengen – granice zostały otwarte. Zniesienie kontroli na granicach z Czechami i Niemcami wpłynęło niezwykle korzystnie na rozwój turystyki. Zwłaszcza na obszarze Sudetów, które do tej pory były podzielone granicą. Region mógł zacząć w pełni korzystać ze wszystkich atutów swojego przygranicznego położenia.

W październiku 2009 roku władze województwa, po przyjęciu poprawek zgłoszonych przez komisję heraldyczną, ustanowiły nowy poprawiony herb województwa dolnośląskiego. Herb ten wykorzystywany jest do dziś.

W 2012 roku Wrocław był jednym z miast, w którym rozgrywano mecze w ramach Mistrzostw Europy w Piłce Nożnej 2012 (Euro 2012). W tym celu we Wrocławiu wybudowano nowoczesny stadion piłkarski „Stadion Wrocław” mogący pomieścić ok. 45 tys. osób. W samym regionie, podobnie jak w całej Polsce, w ramach przygotowań do mistrzostw realizowano szereg inwestycji – remontowano drogi, ulice, mosty, obiekty użyteczności publicznej, otwarto nowoczesną Autostradową Obwodnicę Wrocławia. Realizacja inwestycji na Euro 2012 wpłynęła niezwykle korzystnie na rozwój Wrocławia i całego regionu. Wiele do tej pory zaniedbanych miejsc wypiękniało.

W 2015 roku świat obiegła wiadomość o odnalezieniu w Polsce zaginionego niemieckiego pociągu ze złotem. Pociąg z drogocennym ładunkiem, który przeszedł do historii jako tzw. złoty pociąg, miał być pod koniec wojny ukryty przez Niemców na terenie Wałbrzycha. Ta niezwykła wiadomość ściągnęła do miasta media niemalże z całego świata. Po raz pierwszy o Wałbrzychu mówiło się inaczej niż w kontekście dużego bezrobocia i biedaszybów. Zainteresowanie mediów ściągnęło w region prawdziwą falę turystów zaintrygowanych wojennymi tajemnicami regionu. Rok później ruszyły prace mające na celu odkopanie złotego pociągu – pociągu jednak nie było… Choć złoty pociąg okazał się tylko legendą, to zainteresowanie jakie wzbudził sprawiło, że Dolny Śląsk zaczął być postrzegany jako region warty odwiedzenia, z niezwykłą historią, cennymi zabytkami i pięknymi krajobrazami.

W 2016 roku Wrocław stał się Europejską Stolicą Kultury. W ramach obchodów ESK 2016 we Wrocławiu zrealizowano cykl imprez, happeningów i wydarzeń kulturalnych.

Artykuł Historia Dolnego Śląska (Śląska) cz. 5 pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

Historia Dolnego Śląska (Śląska) to cykl pięciu artykułów opisujących dzieje i losy Dolnego Śląska. Więcej informacji na temat artykułów, a także bibliografia, znajduje się pod tym linkiem.

PODROZDZIAŁY:

• Dolny Śląsk w Republice Weimarskiej (1918–1933 rok)
• Dolny Śląsk w III Rzeszy (1933–1945 rok)

Dolny Śląsk w Republice Weimarskiej (1918–1933 rok)

W listopadzie 1918 roku I wojna światowa była już zakończona, a Cesarstwo Niemieckie przestało istnieć. Koniec Wielkiej Wojny nie oznaczał jednak nastania spokoju. Niemcy pogrążały się w rewolucyjnych walkach i wystąpieniach, które z trudem tłumiono. W 1919 roku zorganizowano wybory do Zgromadzenia Narodowego. 11 sierpnia 1919 roku nowo wybrane Zgromadzenie Narodowe uchwaliło konstytucję weimarską. Zgromadzenie wybrało również pierwszego prezydenta republiki, został nim Friedrich Ebert.

W wyniku rozpadu Cesarstwa Niemieckiego i Austro-Węgier powstała odrodzona Polska i Czechosłowacja. Oba kraje zgłosiły pretensje do niektórych ziem Śląska. Główny spór toczył się o Górny Śląsk pomiędzy Polakami i Niemcami. Ostatecznie o losach przynależności Górnego Śląska miał zadecydować plebiscyt. W przypadku Dolnego Śląska Czesi zgłosili roszczenia przede wszystkim w stosunku do ziemi kłodzkiej, od wieków związanej z Koroną Czeską. Na dodatek ziemię kłodzką w niektórych rejonach zamieszkiwała spora mniejszość czeska, tzw. zakątek czeski w okolicach Kudowy-Zdroju i Lewina Kłodzkiego. Ponadto pomiędzy Polakami i Czechami istniał spór o Śląsk Cieszyński.

W wyniku ustaleń traktatu wersalskiego do Polski zostały przyłączone skrawki północnych części Dolnego Śląska. Natomiast górnośląski plebiscyt, a także trzy kolejne powstania śląskie, zadecydowały o przyłączeniu dużej uprzemysłowionej części Górnego Śląska do Polski. Czesi nie ugrali nic w sprawie swoich roszczeń o ziemię kłodzką, za to traktat przyznał im ziemię hulczyńską (tzw. Kraik Hulczyński), która przed wojną należała do Niemiec. Śląsk Cieszyński został podzielony pomiędzy Polskę i Czechosłowację, mniej więcej wzdłuż linii Olzy. Jeszcze przed rozstrzygnięciem sporów Niemcy uchwaliły nowy podział administracyjny prowincji śląskiej. Całą prowincję podzielili na dwie części – prowincję dolnośląską ze stolicą we Wrocławiu i prowincję górnośląską ze stolicą w Opolu.

Dolny Śląsk, podobnie jak inne regiony Niemiec, jeszcze przez długi czas odczuwał skutki I wojny światowej. W wielu dolnośląskich miejscowościach zaczęły powstawać pomniki ofiar Wielkiej Wojny, poświęcone poległym mieszkańcom. Nie było takiej miejscowości, nie było takiej wsi, z której choć jeden żołnierz nie zginąłby na froncie I wojny światowej. Poczucie rozgoryczenia po przegranej wojnie potęgował fakt, że wojna na wschodzie została de facto przez Niemców wygrana, a mimo tego to właśnie na wschodzie Niemcy utraciły najwięcej ziem, w tym większą uprzemysłowioną część Górnego Śląska. Dodatkowo Niemcy po wojnie borykały się z kryzysem gospodarczym, szalała hiperinflacja. Te wszystkie problemy już wkrótce stały się pożywką dla skrajnych ideologii.

W 1924 roku w Jeżowie Sudeckim koło Jeleniej Góry uruchomiono pierwszą na Śląsku szkołę szybowcową. Przyszli piloci szkolili się na stokach Góry Szybowcowej. Wśród uczniów szkoły był m.in. konstruktor rakiet Wernher von Braun i najsłynniejsza niemiecka pilotka doświadczalna Hanna Reitsch.

W maju 1924 roku rozpoczęła nadawanie pierwsza rozgłośnia radiowa we Wrocławiu o nazwie Schlesische Funkstunde.

W 1925 roku umiera prezydent Friedrich Ebert. Nowo wybranym prezydentem Republiki Weimarskiej, już w wyborach bezpośrednich, został bohater I wojny światowej feldmarszałek Paul von Hindenburg.

W 1925 roku lotnisko Wrocław Gądów Mały uruchomiło pierwsze stałe codzienne połączenia pasażerskie na trasie Gliwice-Wrocław-Berlin.

W 1925 roku we Wrocławiu została założona komórka NSDAP (Narodowosocjalistycznej Niemieckiej Partii Robotników) pod kierownictwem Helmutha Brücknera. Kolejne komórki organizacyjne narodowych socjalistów pojawiły się w Świdnicy, Wałbrzychu, Jeleniej Górze i Zgorzelcu. Wówczas NSDAP cieszyła się na Dolnym Śląsku znikomym poparciem w okolicach 1%.

W 1929 roku biskupstwo wrocławskie zostało podniesione do rangi arcybiskupstwa.

W 1929 roku wybucha tzw. wielki kryzys, który doprowadził do znacznego pogorszenia sytuacji gospodarczej w Republice Weimarskiej. Kryzys okazał się szczególnie dotkliwy na Dolnym Śląsku, doprowadzając do załamania śląskiego przemysłu, spadku produkcji i gwałtownego wzrostu bezrobocia. Z końcem 1932 roku prawie 500 tys. Dolnoślązaków pozostawało bez pracy, co stanowiło 8% bezrobotnych w całych Niemczech. We Wrocławiu bezrobocie pozostawało na jednym z najwyższych poziomów ze wszystkich niemieckich dużych miast. Kryzys dotknął także przemysł wydobywczy w Zagłębiu Wałbrzyskim, na ulicach Wałbrzycha pojawił się głód.

W okolicznościach kryzysu gospodarczego do głosu zaczęły dochodzić skrajne ugrupowania, zarówno z lewej jak i prawej strony sceny politycznej. Szczególnie zacięta walka polityczna rozegrała się pomiędzy KPD (Komunistyczną Partią Niemiec) a NSDAP. Obie partie były przeciwne istnieniu Republiki Weimarskiej. Największe poparcie komuniści uzyskiwali w Wałbrzychu, Dzierżoniowie i Kamiennej Górze. Natomiast socjaldemokraci (SPD) cieszyli się powodzeniem w Nowej Rudzie, Brzegu, Strzegomiu i Zgorzelcu. Na ulicach dochodziło do licznych bijatyk i prowokacji, głównie ze strony szalejących politycznych bojówek. Terror i przemoc stały się powszechnymi elementami walki politycznej. Dolnośląska NSDAP na początku skupiała głównie członków z wykształceniem średnim i wyższym, a wraz z rozwojem struktur i rosnącym poparciem w NSDAP zaczęli przeważać robotnicy. Dużą część członków partii stanowiły osoby młode, nieprzekraczające 30. roku życia.

9 lipca 1930 roku w kopalni Wacław w Miłkowie (dziś część Ludwikowic Kłodzkich) doszło do jednej z największych katastrof górniczych w dolnośląskim zagłębiu węglowym. W wyniku gwałtownego wyrzutu dwutlenku węgla i skał do wyrobisk, śmierć poniosło 151 górników.

We wrześniu 1930 roku w wyborach do Reichstagu NSDAP odniosła duży sukces, uzyskując drugie miejsce (za SPD) i wprowadzając do parlamentu 107 deputowanych, w tym 6 z Dolnego Śląska. Na Dolnym Śląsku naziści uzyskali duże poparcie w okręgu wrocławskim (24,2%) i legnickim (20,9%). Z małej partii NSDAP stała się jedną z głównych sił politycznych w Niemczech. Z dolnośląskich list do Reichstagu dostali się m.in. gauleiter okręgu śląskiego Helmuth Brückner i Hans Frank.

Lata 20. i 30. XX wieku przyniosły znaczący rozwój infrastruktury turystycznej w górach. To właśnie w międzywojniu powstało wiele z kultowych schronisk górskich m.in. schronisko na Szrenicy, Dom Śląski i Odrodzenie w Karkonoszach, a także Andrzejówka w Górach Suchych i Perła Zachodu nad Jeziorem Modrym.

W 1931 roku w Jeżowie Sudeckim został oblatany szybowiec Grunau Baby. Grunau Baby, czyli w dosłownym tłumaczeniu „dziecko Jeżowa Sudeckiego”, został zaprojektowany w zakładach Edmunda Schneidera. Spopularyzował on lotnictwo szybowcowe w Niemczech. Grunau Baby okazał się ogromnym sukcesem, był najliczniej produkowanym szybowcem w historii lotnictwa. Liczbę wyprodukowanych egzemplarzy szacuje się na ponad 5 tys.

W 1932 roku przeprowadzono wybory prezydenckie, które ponownie wygrał Paul von Hindenburg, uzyskując w drugiej turze 53,1% głosów, jednocześnie pokonując Adolfa Hitlera z NSDAP (36,7%) i Ernsta Thälmanna z KPD (10,1%). Hindenburg startował jako kandydat bezpartyjny.

Kolejne wybory do Reichstagu odbyły się w lipcu 1932 roku. Tym razem narodowi socjaliści tryumfowali, wygrywając wybory i zdobywając w całych Niemczech aż 37,3% głosów, tym samym uzyskując 230 mandatów do Reichstagu. Na tle całego kraju poparcie dla NSDAP na Dolnym Śląsku było rekordowo wysokie – 45,3% głosów i 15 mandatów. Legnicki okręg wyborczy był trzecim okręgiem pod względem poparcia dla NSDAP (48%) w całych Niemczech. Co ciekawe, poparcie na Górnym Śląsku było znacznie mniejsze niż średnia krajowa – 29,3% głosów. Kolejne wybory do Reichstagu przeprowadzono w listopadzie 1932 roku. Wygrała je również NSDAP zdobywając w całych Niemczech 33,1% głosów, na Dolnym Śląsku 41,1%, a na Górnym Śląsku 26,8%.

30 stycznia 1933 roku prezydent Paul von Hindenburg przekazał władzę Adolfowi Hitlerowi, mianując go na kanclerza Rzeszy. Republika Weimarska przestała istnieć, narodziła się III Rzesza.

Dolny Śląsk w III Rzeszy (1933–1945 rok)

Już dzień po dojściu Hitlera do władzy naziści rozpoczęli represje w stosunku do komunistów. 31 stycznia 1933 roku prezydent policji we Wrocławiu wydał zakaz organizowania demonstracji przez KPD. Wkrótce działalność tej partii została zdelegalizowana. W marcu 1933 roku przeprowadzono jeszcze jedne (już nie w pełni demokratyczne) wybory do Reichstagu. W całym kraju NSDAP zdobyła 43,9% głosów i 288 mandatów. Na Dolnym Śląsku naziści uzyskali w okręgu wrocławskim 50,2%, a legnickim 54% głosów. Były to jedne z najlepszych wyników NSDAP w całym kraju.

W marcu 1934 roku rozpoczęto na Śląsku budowę autostrady, jezdnej z tzw. Reichsautobahn. Budowany odcinek autostrady miał przebiegać z Berlina do Bytomia, przez Legnicę, Wrocław, Opole i Gliwice. Do prac wykorzystywano bezrobotnych. Ambitny program budowy nowoczesnych autostrad w całym kraju miał być remedium na wciąż duże bezrobocie w III Rzeszy. Planowany odcinek autostrady śląskiej nie został do wybuchu wojny w pełni ukończony.

2 sierpnia 1934 roku umiera prezydent Paul von Hindenburg. Nowych wyborów nie rozpisano, a dotychczasową funkcję prezydenta połączono z funkcją kanclerza Rzeszy, którą już od półtora roku sprawował Adolf Hitler.

W grudniu 1934 roku nowym gauleiterem Śląska i zarazem nadprezydentem prowincji górno- i dolnośląskiej został Josef Wagner. Jednym z elementów regionalnej polityki Wagnera było usuwanie wszelkich słowiańskich śladów na Śląsku, zarówno polskich, jak i czeskich. Polityka odsłowiańszczania Śląska doprowadziła do zmiany niektórych nazw miejscowości, aby nie kojarzyły się zbyt słowiańsko, np. Lewin na ziemi kłodzkiej przemianowany został na Hummelstadt, podwrocławską wieś Benkwitz zamieniono na Ruhlinden itd. W 1938 roku zmianie uległ również herb Wrocławia, który używany był od 1530 roku. Nazistom w starym herbie nie pasowała litera „W”, która kojarzyła się z czeskim księciem Wratysławem I, a także czeski lew.

W kwietniu 1938 roku połączono ze sobą prowincję górno- i dolnośląską, tworząc z powrotem jedną prowincję śląską z siedzibą we Wrocławiu.

We wrześniu 1938 roku zawarto tzw. układ monachijski dotyczący przyłączenia części terytorium Czechosłowacji do III Rzeszy. Dotyczył on tzw. Sudetenlandu zamieszkanego przez ludność niemiecką, która domagała się przyłączenia do Niemiec. Układ został zawarty ponad głowami Czechosłowaków. 1 października 1938 roku wojska niemieckie przekroczyły granicę i przystąpiły do zajmowania spornych terenów. W skład Sudetenlandu wchodziły również fragmenty historycznych terenów Śląska – Śląsk Opawski, ziemia hulczyńska i skrawki dawnego księstwa nyskiego. Z zaanektowanych terenów utworzono nową jednostkę administracyjną o nazwie Okręg Rzeszy Kraj Sudetów, która graniczyła bezpośrednio z prowincją śląską i w której skład wszedł Śląsk Opawski. Natomiast ziemia hulczyńska została włączona bezpośrednio do prowincji śląskiej. Polski rząd również chciał wziąć udział w podziale czechosłowackiego tortu i wystosował ultimatum domagające się przyłączenia do Polski czeskiej części Śląska Cieszyńskiego tzw. Zaolzia. Ultimatum zostało zaakceptowane, a 2 października wojska polskie wkroczyły na teren Zaolzia.

W nocy z 9 na 10 listopada 1938 roku doszło do pogromów ludności żydowskiej, które przeszły do historii pod nazwą nocy kryształowej. Stanowiły one punkt kulminacyjny już od dłuższego czasu prowadzonej w Niemczech antyżydowskiej kampanii. W wielu niemieckich miastach zaatakowano żydowskie sklepy, niszcząc i demolując witryny. To właśnie od szkła z porozbijanych wystaw sklepowych wzięła swoją nazwę noc kryształowa. Do podobnych ekscesów dochodziło również na Dolnym Śląsku. We Wrocławiu zaatakowano żydowskie sklepy, zdewastowano cmentarz i podpalono wrocławską Nową Synagogę. Synagogi zapłonęły także m.in. w Świdnicy, Trzebnicy i Oleśnicy. Wielu Żydów zostało zaatakowanych fizycznie.

Lato 1939 roku upłynęło pod znakiem przygotowań do nadchodzącej wojny. W tym czasie komendant fortyfikacji Wrocławia pułkownik Edwin von Rothkirch, zapalony filmowiec-amator, nagrał kolorowy film przedstawiający Wrocław w ostatnich miesiącach przed wybuchem wojny. Na kolorowym filmie widzimy stolicę Dolnego Śląska, jego syna Poldiego, a także samego Rothkircha wizytującego wraz z wojskami tereny tuż przy granicy z Polską.

1 września 1939 roku wybucha II wojna światowa. Wódz III Rzeszy Adolf Hitler bez wypowiedzenia wojny wydał rozkaz zaatakowania Polski. Jedno z głównych uderzeń Wehrmachtu zostało wyprowadzonych z terenów Śląska, gdzie zgrupowano wojska Grupy Armii Południe pod dowództwem generała Gerda von Rundstedta. Bezpośrednio z terenów Dolnego Śląska nacierała 10. Armia dowodzona przez generała Johannesa Blaskowitza. Ponadto z dolnośląskich lotnisk operowały samoloty Luftwaffe wykonujące loty bojowe nad Polską. Ciężar obrony polskiej części Górnego Śląska spoczywał na Armii Kraków dowodzonej przez generała Antoniego Szyllinga. Wojska niemieckie szybko posuwały się do przodu i już 4 września został zajęty cały Górny Śląsk.

17 września 1939 roku w kościele pw. św. Marcina na Ostrowie Tumskim we Wrocławiu odprawiono ostatnią mszę w języku polskim.

Podobnie jak w przypadku poprzedniej wojny, również i tym razem niemiecka ludność Śląska przyjęła z entuzjazmem wybuch wojny. Zagarnięte tereny Górnego Śląska zostały włączone do prowincji śląskiej, którą następnie znowu podzielono na dwie części – prowincję dolnośląską z siedzibą we Wrocławiu i górnośląską z siedzibą w Katowicach. Szybko, bo już jesienią 1939 roku, na Dolnym Śląsku pojawiły się pierwsze transporty z jeńcami wojennymi i robotnikami przymusowymi z Polski, których zatrudniano w zakładach przemysłowych i gospodarstwach rolnych. Równie szybko mieszkańcy Dolnego Śląska odczuli na własnej skórze skutki wojny. Pojawiły się pierwsze problemy z dostępem do podstawowych artykułów, w tym żywności, która już wkrótce musiała być reglamentowana.

W sierpniu 1940 roku powstał obóz koncentracyjny Gross-Rosen w Rogoźnicy, początkowo jako filia KL Sachsenhausen. Pierwszych więźniów obozu wykorzystywano do pracy w miejscowym kamieniołomie granitu.

Również w sierpniu 1940 roku na Dolny Śląsk spadły pierwsze alianckie bomby. W nocy z 13 na 14 sierpnia samoloty RAFu zrzuciły bomby na zakłady budowy wagonów Wumag w Zgorzelcu. Natomiast w nocy z 26 na 27 sierpnia jeden samolot RAFu zrzucił bomby w okolicach Dworca Świebodzkiego we Wrocławiu. Naloty te miały charakter incydentalny i odwetowy, w związku z toczącą się wówczas bitwą o Anglię. Nie wyrządziły one większych szkód, ale były swoistą zapowiedzą tego, co już wkrótce miało spotkać kilka z dolnośląskich miast.

W maju 1941 roku obóz Gross-Rosen stał się samodzielnym obozem koncentracyjnym. Oprócz obozu macierzystego w Rogoźnicy zakładano również liczne filie (podobozy), których ilość szacuje się na ok. 100. Przez KL Gross-Rosen przeszło ok. 125 tys. więźniów, z czego 40 tys. zmarło.

Zasadnicza zmiana nastrojów ludności Dolnego Śląska nastąpiła w 1941 i 1942 roku. Początkowy entuzjazm i euforię, związane z pierwszymi zwycięstwami, zastąpił strach i obawa o losy wojny. Prawdziwym szokiem dla społeczeństwa był widok powracających z frontu wschodniego rannych żołnierzy. Coraz więcej mężczyzn było powoływanych do służby wojskowej, przez co brakowało rąk do pracy. Problem ten próbowano rozwiązać ściąganiem coraz większej ilości robotników przymusowych. Pogorszyła się również sytuacja z dostępem do podstawowych produktów.

W czerwcu 1942 roku Gestapo rozbiło we Wrocławiu polską organizację konspiracyjną o nazwie „Olimp”. W skład organizacji wchodzili m.in. członkowie miejscowej Polonii i polscy robotnicy przymusowi. Wcześniej na terenie Dolnego Śląska swoją siatkę wywiadowczą posiadał Związek Walki Zbrojnej (przemianowany w 1942 roku na Armię Krajową).

W 1943 roku w obawie przed alianckimi nalotami nasilił się proces przenoszenia produkcji zbrojeniowej z zachodnich terenów Niemiec w głąb Rzeszy. W tamtym czasie Dolny Śląsk wciąż uważany był za bezpieczny region, oddalony od głównego teatru działań wojennych. Na Dolnym Śląsku ulokowano ok. 200 mniejszych i większych zakładów produkujących na potrzeby wojska. Większość z nich wytwarzała tylko drobne elementy, części i podzespoły, które później wysyłane były do dalszego montażu. Przenoszone zakłady były często lokowane w prowizorycznych miejscach np. na potrzeby produkcji zbrojeniowej przekształcano liczne zakłady lniarskie.

Na jesień 1943 roku ruszyła budowa kompleksu „Riese” w Górach Sowich. Zakrojone na szeroką skalę prace budowlane obejmowały również wydrążenie podziemnych kompleksów w Masywie Włodarza w okolicach Walimia i Głuszycy. Prace objęły również przebudowę Zamku Książ. Budowa podziemi, przynajmniej w początkowych planach, miała być przeznaczona pod nową Kwaterę Główną Hitlera (FHQ). Prawdopodobnie impulsem do budowy nowej kwatery były niepowodzenia na froncie wschodnim. Klęska na łuku kurskim i posuwająca się do przodu Armia Czerwona, mogły już wkrótce zagrozić dotychczasowej kwaterze wodza III Rzeszy w Prusach Wschodnich. W ramach budowy kompleksu „Riese” powstało 7 podziemnych kompleksów w Górach Sowich i na Pogórzu Wałbrzyskim.

Na przełomie listopada i grudnia 1943 roku odbyła się w Teheranie konferencja tzw. Wielkiej Trójki. Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt i Józef Stalin obradowali na temat kształtu powojennego świata. Była to jedna z trzech konferencji, na której alianci mieli ustalić światowy porządek po zakończeniu wojny. Jednym z poruszanych tematów były granice przyszłej Polski. Utrata Kresów Wschodnich na rzecz Związku Radzieckiego wydawała się przesądzona. Wszyscy zgodzili się, że Polska powinna otrzymać nowe ziemie na zachodzie kosztem pokonanych Niemiec, w zamian za utratę wschodnich terenów. Nowa zachodnia granica Polski miała zostać oparta o linię Odry, nie doprecyzowano jednak jak dokładnie miała przebiegać. Jeszcze latem 1944 roku Józef Stalin rozważał wariant oparcia zachodniej granicy Polski o Odrę i Nysę Kłodzką. Ziemia kłodzka, a także pas ziemi od Głubczyc do Raciborza miały przypaść Czechosłowacji. W takim wariancie większa część Dolnego Śląska miała pozostać w Niemczech, a Wrocław stałby się miastem granicznym, podzielonym na część polską i niemiecką.

W kwietniu 1944 roku budowa kompleksu „Riese” w Górach Sowich została przekazana pod kierownictwo Organizacji Todt (OT). Powodem były opóźnienia w realizacji zadania. Dodatkowo, aby przyśpieszyć prace, wsparto je więźniami z KL Gross-Rosen. W tym celu utworzono 13 filii (podobozów) o wspólnej nazwie AL Riese, przez które przeszło ok 13. tys. więźniów. Dodatkowo przy budowie kompleksu „Riese” wykorzystywano jeńców wojennych i robotników przymusowych.

20 lipca 1944 roku dokonano nieudanego zamachu na życie Adolfa Hitlera w Wilczym Szańcu w Prusach Wschodnich. Jednym ze skutków śledztwa prowadzonego przeciwko zamachowcom było odkrycie grupy antyhitlerowskiej opozycji skupionej wokół majątku rodziny von Moltke w Krzyżowej koło Świdnicy. W trakcie śledztwa Gestapo nazwało grupę opozycjonistów mianem „Kręgu z Krzyżowej”. Wśród aresztowanych i straconych konspiratorów był m.in. Helmuth James von Moltke (stryjeczny prawnuk feldmarszałka Helmutha von Moltke).

W sierpniu 1944 roku Wrocław został ogłoszony Twierdzą Wrocław – Festung Breslau. Dolny Śląsk przygotowywał się na wkroczenie Armii Czerwonej. Również inne dolnośląskie miasta zostały ogłoszone twierdzami – Nysa, Brzeg, Oława, Bolesławiec, Legnica, Głogów i Ścinawa. Już w październiku 1944 roku lotnictwo Armii Czerwonej dokonało pierwszego bombardowania Wrocławia.

W styczniu 1945 roku na froncie wschodnim ruszyła nowa sowiecka ofensywa, tzw. ofensywa styczniowa. Na południu wojska 1. Frontu Ukraińskiego, pod dowództwem marszałka Iwana Koniewa, przekroczyły dawną polsko-niemiecką granicę. Tempo ofensywy było duże i już w lutym Sowieci zajęli tereny na prawym brzegu Odry. Spowodowało to popłoch wśród mieszkańców Dolnego Śląska. Z rozkazu gauleitera Dolnego Śląska Karla Hankego rozpoczęto przymusową ewakuację ludności cywilnej Wrocławia, z miasta ewakuowano ok. 700 tys. osób. Ewakuację przeprowadzono w sposób chaotyczny i pośpieszny. Tylko część osób udało się przewieźć pociągami. W większości ludność opuszczała Wrocław pieszo, przy silnych mrozach dochodzących nawet do –20°C. Spowodowało to ogromne straty wśród uciekinierów, w trakcie marszu zginęło ok. 90 tys. osób. W lutym podjęto również decyzję o ewakuacji więźniów obozu macierzystego i podobozów KL Gross-Rosen. Tymczasem Wrocław szykował się do fanatycznej obrony przed Armią Czerwoną. Wyrok na miasto został wydany.

W lutym 1945 roku odbyła się druga konferencja Wielkiej Trójki, tym razem w Jałcie. Sprzymierzeni znowu poruszyli kwestię kształtu powojennej Polski. Podtrzymano wcześniejsze ustalenia dotyczące rekompensaty terytorialnej. Polska miała otrzymać niemieckie ziemie na zachodzie jako zadośćuczynienie za utratę Kresów Wschodnich. Józef Stalin wysunął koncepcję oparcia zachodniej granicy o Odrę i Nysę Łużycką, w takim wariancie większa część Dolnego Śląska przypadłaby Polsce. Pozostali alianci nie chcieli aż tak bardzo wzmacniać Polski kosztem Niemiec. Wciąż nie ustalono wspólnego stanowiska w tej kwestii. Decyzję odłożono na później.

8 lutego 1945 roku rozpoczęła się kolejna ofensywa Armii Czerwonej, tzw. operacja dolnośląska. Wojska 1. Frontu Ukraińskiego ruszyły ze swoich pozycji zajmowanych na prawym brzegu Odry. Pomimo silnego oporu armii niemieckiej Sowieci już 9 lutego zajęli Legnicę, a następnie kolejne miasta m.in. Bolesławiec, Zieloną Górę, Jawor i Strzegom. 12 lutego rozpoczęło się oblężenie Głogowa (Festung Glogau). Ciężar obrony Dolnego Śląska spoczywał na Grupie Armii Środek pod dowództwem generała Ferdinanda Schörnera. Niemcy skoncentrowali swoje siły pancerne w okolicach Świdnicy, próbując nie dopuścić do zablokowania Wrocławia. W nocy z 15 na 16 lutego ostatecznie zamknęło się okrążenie wokół Wrocławia (Festung Breslau). 20 lutego Sowieci przystąpili do ataku na miasto, które przerodziło się w kilkumiesięczne walki i wyniszczające oblężenie. Zaopatrzenie do odciętego miasta dostarczane było za pomocą lotnictwa.

3 marca 1945 roku Wehrmacht przeprowadził kontruderzenie w kierunku na Lubań i Lwówek Śląski. Niemcom udało się odbić z rąk Sowietów częściowo zajęty Lubań i Strzegom. Minister propagandy III Rzeszy Joseph Goebbels rozdmuchał to wydarzenie do niebotycznych rozmiarów, podkreślając sukces niemieckiej armii i przybywając osobiście do Lubania 8 marca, aby wręczyć odznaczenia walczącym żołnierzom. Kontruderzenie to nie zmieniło jednak losów wojny, a nawet sytuacji wojsk niemieckich na Dolnym Śląsku. Na tym etapie front ustabilizował się, a Armia Czerwona skupiła się na zdobyciu Berlina.

1 kwietnia 1945 roku Sowieci zdobyli Festung Glogau. 16 kwietnia rozpoczęła się tzw. operacja berlińska. W ramach ofensywy 2. Armia Wojska Polskiego pod dowództwem generała Karola Świerczewskiego wzięła udział w forsowaniu Nysy Łużyckiej, tzw. operacji łużyckiej. W trakcie jej przebiegu Polacy ponieśli dotkliwe straty.

30 kwietnia 1945 roku Adolf Hitler popełnił samobójstwo w swoim bunkrze w oblężonym Berlinie. Wciąż jeszcze bronił się Wrocław, a spora część Dolnego Śląska pozostawała w rękach Niemców. 6 maja generał Hermann Niehoff, komendant Festung Breslau, podpisał kapitulację Wrocławia. W tym samym dniu z oblężonego miasta samolotem uciekł gauleiter Karl Hanke. 8 maja feldmarszałek Wilhelm Keitel podpisał akt kapitulacji III Rzeszy. Równolegle Armia Czerwona, w ramach tzw. operacji praskiej, wypierała z południowych rejonów Dolnego Śląska uciekające niedobitki niemieckich wojsk. Wojna była zakończona.

Artykuł Historia Dolnego Śląska (Śląska) cz. 4 pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

Historia Zamku Książ

Zamek Książ (niem. Fürstenstein) został wybudowany na skalnym cyplu otoczonym z trzech stron wąwozem (przełomem) rzeki Pełcznicy. Powszechnie budowę zamku przypisuje się księciu świdnicko-jaworskiemu Bolkowi I Surowemu. Po raz pierwszy zamek wzmiankowany był w 1293 roku, jako element tytularny Bolka I – Bolko dei gratia dux Slesie et dominus de Wrstenberc – Bolko z Bożej łaski książę Śląska i pan na Książu. Tytuł „pana na Książu” (pana na Fürstenbergu) był konsekwentnie używany przez kolejnych książąt z linii świdnicko-jaworskiej. Inną sprawą jest to, o który Książ chodziło w tytule – nowy opisywany w tym artykule, czy tzw. Stary Zamek Książ leżący po drugiej stronie wąwozu. Ta kwestia wciąż pozostaje nierozwikłana. Po raz kolejny zamek wzmiankowany był w 1355 roku jako castrum Fürstinberg. Za czasów Bolka II Małego na zamku funkcję burgrabiego pełnił Bernard von Zedlitz. Po śmieci Bolka II i przejściu księstwa do Korony Czeskiej na zamku wielokrotnie zmieniali się właściciele i zarządcy. Warto tu odnotować, że w 1463 roku warownia stała się własnością króla Czech Jerzego z Podiebradów, a ten z kolei obsadził go swoim zaufanym namiestnikiem. W trakcie walk o tron czeski Zamek Książ był kilkukrotnie oblegany przez wojska króla Węgier w Macieja Korwina. W tym czasie Książ należał do Hansa Schellendorfa – stronnika Jerzego z Podiebradów. Ostatecznie zamek został zdobyty w 1482 roku.

Nowa era w historii Zamku Książ rozpoczęła się w 1509 roku, kiedy to zamek wraz z przynależnymi dobrami (3 miasta i 31 wsi) został kupiony za 10 tys. kop praskich groszy przez Konrada I von Hoberga. Hobergowie byli rodem pochodzącym z Miśni, przybyłym na Śląsk pod koniec XIII wieku. Z czasem ród ten zmienił swoje nazwisko na Hohberg, a później na Hochberg. Hochbergowie złotymi zgłoskami zapisali się w historii Książa. Zamek był ich własnością (dobrem dziedzicznym), aż do czasów II wojny światowej. Przez ten czas obiekt był kilkukrotnie przebudowywany. Ważniejsze zmiany miały miejsce w XVII, XVIII i XX wieku. Warto tu wspomnieć o przebudowie w latach 1718–1734 za czasów Konrada Ernsta Maksymiliana. W jej trakcie dobudowano do zamku część barokową z okazałą Salą Maksymiliana, którą dziś możemy podziwiać w czasie zwiedzania zamku. Ostatecznie w wyniku kolejnych przebudów zamek utracił niemalże całkowicie swoje cechy obronne, stając się de facto rezydencją, pałacem.

Współczesny wygląd zamku jest efektem gruntownej ostatniej przebudowy, która miała miejsce na początku XX wieku. Równie istotne były prace budowlane prowadzone przez nazistowską Organizację Todt w latach 1944–1945. Wtedy to znaczna część wnętrz Książa uległa zniszczeniu, a zamkowy skalny cypel, na którym od wieków stoi warownia, został podziurawiony siecią podziemnych korytarzy. Pisząc o współczesnej historii zamku nie sposób nie wspomnieć o ostatnich mieszkańcach i właścicielach Książa – rodzinie von Hochberg. Był nim książę Jan Henryk (Hans Heinrich) XV Hochberg von Pless i jego żona angielka księżna Daisy (właściwie Maria Teresa Oliwia z domu Cornwallis-West). Mieli trzech synów: najstarszego dziedzica fortuny Hansa Heinricha, Aleksandra i najmłodszego Bolka. Niestety ich małżeństwo nie przetrwało próby czasu i pierwszowojennej zawieruchy. Daisy przeszła do historii przede wszystkim jako ciepła i troskliwa osoba, zaangażowana w działalność charytatywną i społeczną. Na zamku mieszkała do 1940 roku, kiedy to została przeniesiona do willi w Wałbrzychu, a sam zamek został wówczas skonfiskowany przez państwo niemieckie.

Zwiedzanie Zamku Książ

Zamek Książ położony jest na obszarze Pogórza Wałbrzyskiego, na terenie Książańskiego Parku Krajobrazowego. Administracyjnie zamek znajduje się na terenie miasta Wałbrzych. Poniżej zamku płynie w wąwozie (przełomie) rzeka Pełcznica, a obszar ten został objęty ochroną prawną w postaci rezerwatu przyrody „Przełomy pod Książem koło Wałbrzycha”. Zamek Książ w Wałbrzychu należy do jednych z najchętniej i najliczniej odwiedzanych atrakcji turystycznych na Dolnym Śląsku. To największy zamek w regionie i trzeci pod względem wielkości w Polsce (po Malborku i Wawelu). Monumentalny i pięknie położony na skalnym cyplu, otoczony przełomem rzeki Pełcznicy. Ponadto Książ był zawsze miejscem owianym tajemnicą, głównie ze względu na swoją drugowojenną historię. To wszystko sprawia, że zamek jest licznie odwiedzany przez turystów. Zamek Książ udostępniony jest do zwiedzania przez cały rok. W sezonie dla turystów otwarte są także książańskie tarasy. Dodatkowo można zakupić bilet łączony, upoważniający do zwiedzania pobliskiej stadniny i palmiarni. W 2018 roku do zwiedzania udostępniono również podziemia zamku, wydrążone w czasie II wojny światowej w ramach projektu Riese. Oferta zwiedzania zamku jest wciąż poszerzana, dlatego należy zawsze sprawdzać aktualne informacje na oficjalnej stronie internetowej.

Aktualne informacje na temat zwiedzania Zamku Książ (godziny otwarcia, cennik, dojazd itp.) dostępne są na stronie:

Uwaga! Ponieważ często w obiektach zmieniają się warunki zwiedzania, godziny otwarcia, cennik itp. polecamy za każdym razem sprawdzać aktualne informacje na stronie www.

Mapa i dojazd do Zamku Książ

Artykuł Zamek Książ w Wałbrzychu pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.