Historia Dolnego Śląska (Śląska) to cykl pięciu artykułów opisujących dzieje i losy Dolnego Śląska. Więcej informacji na temat artykułów, a także bibliografia, znajduje się pod tym linkiem.

PODROZDZIAŁY:

• Dolny Śląsk w Polsce Ludowej (1945–1989 rok)
• Dolny Śląsk w wolnej Polsce (od 1989 roku)

Dolny Śląsk w Polsce Ludowej (1945–1989 rok)

Po zakończeniu walk Dolny Śląsk znalazł się całkowicie pod kontrolą Armii Czerwonej. W miastach szybko zaczęły powstawać wojskowe komendantury, które tworzyły doraźną administrację na zdobytych terenach. W ślad za posuwającymi się oddziałami Armii Czerwonej zaczęły pojawiać się również zalążki pierwszych polskich administracji. Przejmowanie kontroli przez Polaków od Sowietów napotykało jednak na pewne problemy, szczególnie w południowej części Dolnego Śląska. Wciąż nie była wyjaśniona kwestia przebiegu nowej zachodniej granicy Polski. Niekiedy równolegle z polską administracją zawiązywały się również zalążki nowych niemieckich władz. Wprowadzało to dezinformację także wśród sowieckich komendantów. Jeszcze w trakcie oblężenia Festung Breslau w Trzebnicy ulokowały się tymczasowo pierwsze polskie władze Dolnego Śląska.

10 maja 1945 roku do Wrocławia przybył Bolesław Drobner – pierwszy polski prezydent miasta mianowany przez Rząd Tymczasowy. Szybko przystąpiono do organizowania nowej polskiej administracji w mieście.

Wrocław był niemalże kompletnie zniszczony. W wyniku trwającego blisko trzy miesiące oblężenia całe dzielnice legły w gruzach. Poważnie uszkodzone zostało zabytkowe centrum miasta. Wrocław był zniszczony w ok. 70%. Głogów legł w gruzach w ponad 90%! Również inne dolnośląskie miasta uległy poważnym zniszczeniom m.in. Legnica, Lubań, Żagań, Strzelin, Lubin i Strzegom. Koniec walk nie oznaczał jednak końca zniszczeń. Po wkroczeniu Armii Czerwonej do Wrocławia rozpoczęła się fala podpaleń, grabieży i dewastacji. W Legnicy Sowieci spalili zabytkowe centrum miasta wraz z piastowskim zamkiem.

26 maja 1945 roku we Wrocławiu odbyła się defilada zwycięstwa żołnierzy 2. Armii Wojska Polskiego.

10 czerwca 1945 roku z ogromnej ilości wojsk Armii Czerwonej pozostających na terytorium Polski (głównie 2. Frontu Białoruskiego) utworzono Północną Grupę Wojsk Armii Czerwonej, przemianowaną później na Północną Grupę Wojsk Armii Radzieckiej (PGWAR). Pierwszym dowódcą PGWAR został marszałek Konstanty Rokossowski. Początkowo główny sztab PGWAR znajdował się w Bydgoszczy, ale ostatecznie ulokowano go w Legnicy. Na potrzeby działalności dowództwa Rosjanie wydzielili sporą część miasta, w praktyce wyłączając ją spod polskiej kontroli. Z czasem Legnica, przez ogromną ilość Rosjan znajdujących się w mieście, otrzymała miano Małej Moskwy. Wojska PGWAR ulokowano w przeważającej większości na tzw. Ziemiach Odzyskanych, często wykorzystując opuszczone przez Niemców wojskowe bazy, lotniska, osiedla i zabudowania. Szacuje się, że wojska PGWAR mogły liczyć na samym początku nawet 600 tys. żołnierzy. Ich liczba jednak gwałtownie spadła o ok. 90% w ciągu roku w wyniku demobilizacji wielu jednostek.

W czerwcu i lipcu 1945 roku zaczęły przyjeżdżać na Dolny Śląsk pierwsze transporty polskich osadników. Wciąż jednak region zamieszkiwała ludność niemiecka, gdyż nie wszyscy Niemcy uciekli na zachód w czasie ewakuacji. W takich okolicznościach dowództwo 2. Armii Wojska Polskiego rozpoczęło pośpieszną akcję wysiedlania ludności niemieckiej. Decyzję tę podjęto zbyt pochopnie, a wysiedlenia odbywały się w sposób chaotyczny i brutalny. Wzbudziły one protesty nowej polskiej cywilnej administracji, a nawet Rosjan, którzy obawiali się destabilizacji w swojej strefie okupacyjnej. Akcję przerwano w połowie lipca, a wydarzenia te przeszły do historii pod nazwą „dzikich wypędzeń”. Wypędzenia te objęły około 300 tys. osób.

Brak jednoznacznych ustaleń w kwestii przebiegu nowych granic sprawił, że odżyły dawne czeskie roszczenia terytorialne. Czesi zajęli Zaolzie powracając do granicy sprzed 1938 roku. Wysunęli również roszczenia wobec ziemi kłodzkiej, wysyłając w rejon Międzylesia swój pociąg pancerny. Aby uniknąć otwartego konfliktu interweniowała Moskwa. Ostatecznie Zaolzie pozostało w rękach czeskich, a ziemia kłodzka w polskich.

Na przełomie lipca i sierpnia 1945 roku odbyła się trzecia konferencja Wielkiej Trójki, tym razem w podberlińskim Poczdamie. Stany Zjednoczone reprezentował nowy prezydent Harry Truman. W czasie konferencji zmienił się również premier Wielkiej Brytanii – Winstona Churchilla zastąpił Clement Attlee. Znowu powróciła kwestia nowych ziem dla Polski. Tymczasem nowe polskie władze, mające poparcie Moskwy, od dłuższego czasu realizowały politykę faktów dokonanych, obsadzając miasta polskimi urzędnikami i sprowadzając polskich osadników. Alianci zaakceptowali nową polską administrację na Dolnym Śląsku, ale ostateczne uznanie nowej granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej uzależnili od decyzji przyszłej konferencji pokojowej, niejako umywając ręce od odpowiedzialności. Alianci zgodzili się także na wysiedlenie pozostałej ludności niemieckiej. Wkrótce jednak Wielka Trójka rozpadła się, a w wyniku napięć pomiędzy aliantami do konferencji pokojowej nigdy nie doszło. Sprawa Dolnego Śląska i tzw. Ziem Odzyskanych zawisła w próżni. Fakty jednak były takie, że ziemie te stawały się z każdym dniem coraz bardziej polskie.

W pierwszych miesiącach po zakończeniu wojny na Dolnym Śląsku szerzył się rabunek i szaber poniemieckiego mienia. Miał on bardzo zróżnicowany charakter. Od indywidualnych rabunków dokonywanych przez sowieckich żołnierzy, poprzez grupy wałęsających się maruderów, skończywszy na zorganizowanych akcjach tzw. trofiejnych brygad. Te ostatnie były szczególnie dotkliwe dla dolnośląskiego przemysłu i infrastruktury. Sowieci demontowali i wywozili do Związku Radzieckiego całe zakłady produkcyjne i linie montażowe. Ucierpiały również linie kolejowe, demontowano trakcje elektryczne. Również ze strony Polaków dochodziło do rabunku poniemieckiego mienia. Do historii Dolnego Śląska przeszły masowe wywózki cegieł ze zniszczonego Wrocławia. Pozyskane materiały budowlane były przewożone do centralnej Polski i wykorzystywane m.in. do odbudowy Warszawy.

16 sierpnia 1945 roku podpisano umowę pomiędzy Polską a Związkiem Radzieckim, na mocy której Sowieci zrzekli się praw do poniemieckiego mienia pozostawionego na Ziemiach Odzyskanych. Natomiast strona polska zobowiązała się do dostarczania węgla do Związku Radzieckiego na bardzo niekorzystnych warunkach. Polska miła również otrzymać 15% reparacji wojennych przyznanych ZSRR.

W listopadzie 1945 roku powołano do życia Ministerstwo Ziem Odzyskanych, na którego czele stanął Władysław Gomułka. Ministerstwo miało za zadanie koordynowanie działań na nowych polskich ziemiach. Jednocześnie na Dolny Śląsk przybywały kolejne transporty Polaków. W dużej części była to ludność polska wypędzona z Kresów Wschodnich. We Wrocławiu osiedliła się spora grupa inteligencji polskiej z Lwowa. Polacy przybywali również masowo z centralnej Polski. Władze zachęcały ich możliwością otrzymania gospodarstw i ziemi. Ponadto na Ziemie Odzyskane przybywały grupy repatriantów z ZSRR, a także reemigrantów m.in. z Francji, Belgii i Jugosławii. Na południu Dolnego Śląska osiedliła się również duża grupa ludności żydowskiej ocalałej z pogromów. Dolny Śląsk stał się prawdziwym tyglem ludności przybyłych z różnych regionów, o różnej kulturze i tradycji, które już wkrótce miały stworzyć nową społeczność Dolnego Śląska.

Wciąż na Dolnym Śląsku mieszkała duża grupa Niemców, ponad 1 mln osób. Ludność polska, która przybywała na Dolny Śląsk, musiała przez pewien czas koegzystować z zastanymi niemieckimi mieszkańcami regionu. Często wspólnie dzieląc z Niemcami kamienice, domy i mieszkania, a także zakłady pracy. Siłą rzeczy doprowadzało to do zawierania bliższych relacji. Polskie władze z rozmysłem zatrzymywały na początku niemieckich fachowców, którzy przyuczali do zawodu i obsługi skomplikowanych maszyn nowych polskich pracowników.

W styczniu 1946 roku powołano Komisję Ustalania Nazw Miejscowości, której zadaniem było ustalanie nowych polskich nazw na Ziemiach Odzyskanych. Tam, gdzie było to możliwe, komisja przywracała stare słowiańskie nazwy, w innych przypadkach musiały być one wymyślane od nowa. Komisja poprawiała również błędnie nadane nowe nazwy tuż po zakończeniu wojny.

W lutym 1946 roku ruszyła zorganizowana akcja wysiedlania pozostałej ludności niemieckiej. Tym razem wysiedlenia odbywały się już w lepszych warunkach niż wcześniejsze tzw. dzikie wypędzenia. Zasadnicza akcja wysiedlania Niemców trwała aż do końca następnego roku. Najdłużej ludność niemiecka utrzymywała się w Wałbrzychu i okolicach, ze względu na przemysł górniczy i duże zapotrzebowanie na fachowców.

30 czerwca 1946 roku odbyło się w całym kraju referendum, w którym jedno z pytań dotyczyło Ziem Odzyskanych – „Czy chcesz utrwalenia zachodnich granic Państwa Polskiego na Bałtyku, Odrze i Nysie Łużyckiej?”. Według oficjalnych wyników na to pytanie ponad 90% Polaków odpowiedziało twierdząco.

W czerwcu 1946 roku obszar Śląska został podzielony na województwa wrocławskie i śląskie.

W lipcu 1946 roku doszło do tzw. pogromu kieleckiego. Wówczas na Dolnym Śląsku mieszkało ok. 100 tys. Żydów. Skutkiem wydarzeń w Kielcach była panika i masowa emigracja ludności żydowskiej. W ciągu dekady większość Żydów opuściła Dolny Śląsk. Do emigracji przyczyniło się również powstanie państwa Izrael.

10 marca 1947 roku zawarto układ o przyjaźni i wzajemnej pomocy pomiędzy Polską a Czechosłowacją. Układ normalizował dotychczasowe napięte stosunki między oboma krajami.

W maju 1947 roku na Dolnym Śląsku pojawiły się pierwsze transporty ludności ukraińskiej i łemkowskiej wysiedlonej z południowo-wschodnich terenów Polski, w ramach akcji „Wisła”.

1 stycznia 1948 roku, zgodnie z wcześniej podpisaną umową polsko-radziecką, rozpoczęło swoją działalność Państwowe Przedsiębiorstwo „Kowarskie Kopalnie”, którego celem było wydobycie rudy uranu w Sudetach. Wydobywany uran sprzedawany był do Związku Radzieckiego. Początkowo, oprócz górników, do prac wykorzystywani byli również żołnierze Batalionów Pracy. Z czasem przedsiębiorstwo zmieniło nazwę na Zakłady Przemysłowe R-1. ZPR-1 swoje kopalnie uranu posiadały m.in. w Kowarach, Radoniowie, Kletnie i Miedziance.

21 lipca 1948 roku we Wrocławiu otwarto Wystawę Ziem Odzyskanych. Wystawa została zorganizowana na terenach wystawienniczych Hali Stulecia, którą władze komunistyczne przemianowały na Halę Ludową. Wystawa prezentowała dotychczasowy dorobek Ziem Odzyskanych. Była największą tego typu imprezą we Wrocławiu od zakończenia wojny.

W 1948 roku I sekretarzem nowo powstałej Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR) został wybrany Bolesław Bierut.

W kwietniu 1949 roku na Dolnym Śląsku pojawili się uchodźcy z Grecji (Grecy i Macedończycy), którym Polska udzieliła schronienia po upadku powstania komunistycznego w Grecji.

W 1950 roku w wyniku reformy administracyjnej obszar Śląska znalazł się w obszarze czterech województw: wrocławskiego, opolskiego, katowickiego i zielonogórskiego.

6 lipca 1950 roku w Zgorzelcu zawarto tzw. układ zgorzelecki pomiędzy Polską a Niemiecką Republiką Demokratyczną. NRD uznało przebieg nowej granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej.

W marcu 1956 roku umiera Bolesław Bierut, a nowym I sekretarzem KC PZPR zostaje Edward Ochab.

W październiku 1956 roku, na fali wydarzeń poznańskich, we Wrocławiu odbyły się wiece poparcia dla odsuniętego od władzy Władysława Gomułki. Żądano również demokratycznych reform, wycofania wojsk radzieckich, ograniczenia cenzury itp. Wystąpienia odbyły się również w innych dolnośląskich miastach, a niektóre z nich przerodziły się w zamieszki.

W październiku 1956 roku następnym nowym I sekretarzem KC PZPR został wybrany Władysław Gomułka.

W 1957 roku dr Jan Wyżykowski odkrył w okolicach Lubina ogromne złoża miedzi. Przystąpiono do budowy pierwszej kopalni i powołano do życia Kombinat Górniczo-Hutniczy Miedzi (KGHM). Odkrycie złóż miedzi, budowa kopalń i hut przyczyniła się do znacznego ożywienia gospodarczego tej części Dolnego Śląska.

10 czerwca 1958 roku zawarto umowę pomiędzy Polską a Czechosłowacją normalizującą kwestię przebiegu granicy. W ramach umowy dokonano drobnych korekt granicy w Karkonoszach i Górach Izerskich.

W 1959 roku utworzono Karkonoski Park Narodowy, pierwszy park narodowy na terenie Dolnego Śląska.

W czerwcu 1961 roku w Karkonoszach, na mocy polsko-czechosłowackiej konwencji, została otwarta tzw. Droga Przyjaźni Polsko-Czechosłowackiej. Droga ta w postaci pieszego szlaku turystycznego przebiegała głównym grzbietem Karkonoszy, raz po polskiej, a raz po czeskiej stronie. Udostępniona została dla polskich i czechosłowackich turystów.

W lipcu 1963 roku we Wrocławiu wybuchła epidemia ospy. W mieście ogłoszono stan pogotowia. Zakażonych zostało 99 osób, z czego 7 zmarło.

W 1965 roku ukończono budowę kombinatu górniczo-energetycznego przy kopalni odkrywkowej węgla brunatnego w Turowie.

W październiku 1966 roku w Masywie Śnieżnika, w trakcie eksploatacji złoża marmuru, przypadkowo odkryto największą jaskinię w Sudetach. Ze względu na znalezione w niej kości niedźwiedzia nazwano ją Jaskinią Niedźwiedzia.

W marcu 1968 roku, w ramach tzw. wydarzeń marcowych, na Dolnym Śląsku doszło do licznych studenckich protestów i manifestacji.

20 marca 1968 roku doszło do największej w historii katastrofy w polskich górach. W wyniku zejścia lawiny w Białym Jarze w Karkonoszach zginęło 19 osób (13 Rosjan, 4 obywateli NRD i 2 Polaków). Była to największa pod względem liczby ofiar tragedia w polskich górach.

W sierpniu 1968 roku w ramach interwencji wojsk Układu Warszawskiego w Czechosłowacji, tzw. operacja „Dunaj”, z terytorium Śląska wkroczyły do Czech oddziały Wojska Polskiego i Armii Radzieckiej (PGWAR). Interwencja w Czechosłowacji na wiele lat popsuła stosunki pomiędzy Polakami i Czechami zamieszkującymi region nadgraniczny.

7 grudnia 1970 roku w Warszawie zawarto układ pomiędzy Polską a Republiką Federalną Niemiec, normalizujący stosunki pomiędzy oboma krajami. RFN uznało przebieg zachodniej granicy Polski na Odrze i Nysie Łużyckiej, tym samym uznając podział ziem dokonany po II wojnie światowej. Umowa została podpisana podczas historycznej wizyty w Polsce kanclerza RFN Willyego Brandta. W samych Niemczech podpisanie porozumienia wywołało burzliwą dyskusję i protesty, szczególnie ze strony tzw. środowisk ziomkowskich skupiających wysiedloną ludność niemiecką. Gwarancja nienaruszalności granic była szansą na rozwój Ziem Odzyskanych, na których do tej pory polski rząd, ze względu na brak pewności co do ich przyszłości, prowadził politykę ukierunkowaną przede wszystkim na gospodarczą eksploatację.

W grudniu 1970 roku przez Polskę przetoczyła się fala protestów związanych z planowanym wprowadzeniem podwyżek cen na artykuły żywnościowe. Na wybrzeżu strzelano do protestujących robotników. Fala protestów i zamieszek objęła także Dolny Śląsk, gdzie aresztowano 638 osób. Na skutek tzw. wydarzeń grudniowych nowym I sekretarzem KC PZPR został Edward Gierek, rozpoczęła się tzw. dekada gierkowska.

W listopadzie 1974 roku ukończono budowę nowego obserwatorium meteorologicznego na Śnieżce – słynnych dysków. Początkowo odważny projekt obserwatorium wzbudzał kontrowersje, podkreślano jego całkowite oderwanie od dotychczasowej sudeckiej architektury, zbyt futurystyczne kształty itd. Szybko jednak dyski obserwatorium wpisały się w panoramę Karkonoszy, stając się jej nieodłącznym elementem.

W 1975 roku wprowadzono nowy podział administracyjny kraju, w skutek którego zlikwidowano powiaty i wprowadzono o wiele mniejsze województwa. Na obszarze Śląska zostały utworzone województwa: zielonogórskie, jeleniogórskie, legnickie, wrocławskie, wałbrzyskie, opolskie i katowickie. Ponadto fragmenty Śląska znalazły się również w województwach: leszczyńskim, kaliskim, częstochowskim i bielsko-bialskim.

Dekada gierkowska, oprócz względnej stabilizacji i poprawy życia mieszkańców Dolnego Śląska, przyniosła również zmiany w krajobrazie regionu. W największych miastach Dolnego Śląska rozpoczęła się budowa i rozbudowa blokowisk z wykorzystaniem tzw. wielkiej płyty. Kozanów we Wrocławiu, Zabobrze w Jeleniej Górze, Podzamcze w Wałbrzychu czy Osiedle Mikołaja Kopernika w Legnicy, to tylko niektóre z przykładów wielkich blokowisk, które na stałe wpisały się w krajobraz największych dolnośląskich miast.

Zimą 1977/1978 roku przez cały kraj przetoczyła się fala mrozów i obfitych opadów śniegu, które przeszły do historii pod nazwą „zimy stulecia”. W regionie sparaliżowany został transport, pojawiły się problemy z dostawą prądu, a wiele zakładów pracy przestało funkcjonować. Do walki z zimą zaangażowano wojsko. Zima stulecia pogorszyła i tak już nie najlepsze nastroje w społeczeństwie.

16 października 1978 roku Wanda Rutkiewicz jako pierwszy Polak zdobyła Mount Everest. Rutkiewicz mieszkała i studiowała we Wrocławiu, swojej pierwsze kroki w spinaczce stawiała w Górach Sokolich w Rudawach Janowickich.

Latem 1980 rok przez Dolny Śląsk przetoczyła się kolejna fala strajków. Na skutek wydarzeń w Stoczni Gdańskiej im. Lenina do strajków licznie przystąpiły również dolnośląskie zakłady. Na czele protestów stawały Międzyzakładowe Komitety Strajkowe. Domagano się spełnienia sformułowanych w Gdańsku 21 postulatów, w tym utworzenia wolnych związków zawodowych. Władze komunistyczne zgodziły się na pewne ustępstwa. 31 sierpnia 1980 roku w Gdańsku zostały podpisane tzw. porozumienia sierpniowe przez stronę rządową i Lecha Wałęsę, a już we wrześniu powołano do życia NSZZ „Solidarność”. Na skutek wydarzeń sierpniowych we wrześniu nowym I sekretarzem KC PZPR został Stanisław Kania.

13 grudnia 1981 roku na terenie Polski wprowadzono stan wojenny. Władzę w kraju przejęła Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego (WRON), na której czele stanął generał Wojciech Jaruzelski. Na ulicę wyprowadzono wojsko, zdelegalizowano działalność niezależnych organizacji, wprowadzono godzinę milicyjną itd. W pierwszych dniach na Dolnym Śląsku internowano ok. 700 osób. Próby wzniecenia strajków w zakładach pracy były pacyfikowane przez oddziały wojska i ZOMO.

W czerwcu 1982 roku we Wrocławiu została założona przez Kornela Morawieckiego Solidarność Walcząca.

31 sierpnia 1982 roku, w rocznicę porozumień sierpniowych, doszło do tzw. zbrodni lubińskiej. W Lubinie, w czasie tłumienia demonstracji, oddziały milicji i ZOMO śmiertelnie postrzeliły trzy osoby. W tym samym czasie we Wrocławiu demonstrowało ok. 50 tys. osób, w wyniku starć zginęła jedna osoba.

W październiku 1982 roku nowym I sekretarzem KC PZPR został wybrany generał Wojciech Jaruzelski. 31 grudnia stan wojenny został zawieszony, a jego ostateczna likwidacja nastąpiła w lipcu 1983 roku.

W czerwcu 1983 roku podczas drugiej pielgrzymki do Polski papież Jan Paweł II odwiedził m.in. Wrocław, Górę Świętej Anny i Katowice.

W 1986 roku ukończono budowę sztucznego zbiornika w Mietkowie zwanego Jeziorem Mietkowskim.

W drugiej połowie lat 80. XX wieku we Wrocławiu narodziła się tzw. Pomarańczowa Alternatywa – antykomunistyczny ruch happeningowy, którego celem było ośmieszenie peerelowskiej rzeczywistości. Symbolem ruchu stała się postać krasnala i krasnoludkowa czapka, którą członkowie ruchu często zakładali w czasie swoich happeningów. Z ruchem Pomarańczowej Alternatywy najbardziej kojarzona jest osoba Waldemara Fydrycha, zwanego „Majorem”, który pełnił funkcję jej lidera.

W maju 1988 roku w Środzie Śląskiej, w trakcie prac rozbiórkowych kamienicy, przypadkowo odkryto tzw. skarb średzki. Znalezisko składało się z tysięcy średniowiecznych srebrnych i złotych monet, złotej biżuterii, w tym kobiecej korony.

W lecie 1988 roku wybuchła kolejna fala strajków. Skala wystąpień zmusiła władze PRL do podjęcia pertraktacji z antykomunistyczną opozycją, które ostatecznie doprowadziły do obrad Okrągłego Stołu. 4 czerwca 1989 roku przeprowadzono częściowo wolne wybory do sejmu – tzw. sejmu kontraktowego. Wybory okazały się druzgocące dla władz komunistycznych. W województwach śląskich wygrali kandydaci Komitetu Obywatelskiego „Solidarność”. Po wyborach powołany został pierwszy niekomunistyczny rząd na czele z premierem Tadeuszem Mazowieckim. Przywrócono również urząd prezydenta, na którego Zgromadzenie Narodowe wybrało generała Wojciecha Jaruzelskiego. Wydarzenia te zapoczątkowały przemiany polityczno-gospodarcze w Polsce. Polska Rzeczpospolita Ludowa przestała istnieć, narodziła się III Rzeczpospolita Polska.

Dolny Śląsk w wolnej Polsce (od 1989 roku)

12 listopada 1989 roku w Krzyżowej została odprawiona wspólna polsko-niemiecka msza, w której wziął udział kanclerz RFN Helmut Kohl i premier Tadeusz Mazowiecki. Msza została odprawiona w przedwojennym majątku rodziny von Moltke, gdzie kilkadziesiąt lat wcześniej Gestapo rozbiło grupę antyhitlerowskiej opozycji zwanej Kręgiem z Krzyżowej. W trakcie mszy doszło do symbolicznego pojednania – Helmut Kohl i Tadeusz Mazowiecki objęli się. Msza przeszła do historii Dolnego Śląska i Polski jako tzw. msza pojednania.

W tym samym czasie runął Mur Berliński. W obliczu nadchodzącego zjednoczenia Niemiec ponownie otwarta została kwestia granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej. Pomimo symbolicznych gestów ze strony Niemiec, a także układów podpisanych wcześniej z RFN i NRD, nie była ona do końca jasna. Nowe polskie władze obawiały się możliwej rewizji granic do tego stopnia, iż opóźniano nawet wycofanie znienawidzonej Armii Radzieckiej, która bądź co bądź, od kilkudziesięciu lat była jej gwarantem. Obawy te jednak okazały się bezzasadne i ostatecznie 14 listopada 1990 roku (już po zjednoczeniu Niemiec) podpisano traktat pomiędzy Polską a Niemcami, ostatecznie uznający przebieg zachodniej granicy Polski na Odrze i Nysie Łużyckiej.

19 czerwca 1990 roku Rada Miejska Wrocławia przywróciła historyczny herb miasta. Nowy pięciopolowy herb nawiązywał do herbu wykorzystywanego przez miasto w latach 1530–1938.

W 1990 rok w pierwszych wyborach bezpośrednich prezydentem RP został wybrany Lech Wałęsa.

W 1991 roku utworzono Euroregion Neisse-Nisa-Nysa, obejmujący przygraniczne tereny na styku granic Polski, Czech i Niemiec. Utworzenie transgranicznego regionu rozpoczęło pierwszy etap współpracy pomiędzy regionami podzielonymi do tej pory granicą.

W 1993 roku utworzono Park Narodowy Gór Stołowych, drugi park narodowy na terenie Dolnego Śląska.

We wrześniu 1993 roku ostatni rosyjscy żołnierze opuścili teren Polski. Ostatnim dowódcą PGWAR był generał Wiktor Dubynin. Legnica, a także wiele innych dolnośląskich postsowieckich garnizonów, zostało opuszczonych przez wracających do swojego kraju Rosjan.

W listopadzie 1995 roku we Wrocławiu otwarto hipermarket HIT, pierwszy zagraniczny hipermarket na terenie Dolnego Śląska.

W 1996 roku utworzono Euroregion Glacensis, obejmujący przygraniczne tereny na styku Dolnego Śląska, ziemi kłodzkiej, Czech i Moraw.

W lipcu 1997 roku, w wyniku kilkudniowych intensywnych opadów deszczu, Polskę i Dolny Śląsk nawiedziła katastrofalna powódź. Pozalewanych zostało wiele miejscowości na Dolnym Śląsku i ziemi kłodzkiej. Jednym z pierwszych miast, które odczuło niszczycielską moc żywiołu było Kłodzko, gdzie wylała Nysa Kłodzka. Główna fala powodziowa na Odrze zalała m.in. Opole i Wrocław. Tylko dzięki heroicznej walce wrocławian nie został zalany zabytkowy wrocławski Ostrów Tumski i rynek. W skutek powodzi zginęło łącznie 55 osób, a straty w samym tylko dorzeczu Odry oszacowano na 5,6 mld zł. Powódź ta przeszła do historii pod nazwą powodzi tysiąclecia. Wydaje się, że oprócz ogromnych strat powódź z 1997 roku przyniosła również zmianę nastawienia mieszkańców Dolnego Śląska – po raz pierwszy od zakończenia wojny wrocławianie bronili przed powodzią SWOJEGO Wrocławia, Dolnoślązacy bronili SWOJEGO Dolnego Śląska.

Lata 90. XX wieku upłynęły na Dolnym Śląsku pod znakiem trudnych przemian gospodarczych. Przejście od gospodarki sterowanej centralnie do gospodarki rynkowej spowodowało likwidację PGRów i prywatyzację wielu zakładów pracy. Dużym problemem stało się wysokie bezrobocie. Zmiany gospodarcze były szczególnie odczuwalne w Zagłębiu Wałbrzysko-Noworudzkim, gdzie likwidacja kopalń węgla kamiennego doprowadziła do ogromnego wzrostu bezrobocia. W Wałbrzychu likwidacja przemysłu górniczego skutkowała społeczną i gospodarczą zapaścią miasta. Spora część bezrobotnych górników zaczęła wydobywać węgiel na dziko w tzw. biedaszybach. Wydobycie węgla kamiennego wygaszane było już od połowy lat 90. W 1998 roku wstrzymano wydobycie w ostatniej kopalni w Wałbrzychu. W lutym 2000 roku ostatni wózek węgla wyjechał z kopalni w Nowej Rudzie, tym samym kończąc kilkusetletnią historię wydobycia węgla kamiennego na Dolnym Śląsku. Jednocześnie Dolnoślązacy zaczęli korzystać z bliskości granicy z Czechami i Niemcami. Kwitł przygraniczny handel i wymiana usług.

1 stycznia 1999 roku w ramach reformy wprowadzono nowy podział administracyjny kraju, przywrócono powiaty i zmniejszono liczbę województw. Zasadniczy obszar Śląska znalazł się w trzech województwach: dolnośląskim, opolskim i śląskim. Ponadto północna część Dolnego Śląska wraz z Zieloną Górą została włączona do województwa lubuskiego.

25 lutego 2000 roku sejmik nowo utworzonego województwa dolnośląskiego przyjął projekt nowego herbu województwa. Swoją formą nowy herb nawiązywał do historycznego herbu wykorzystywanego przez Piastów Śląskich – czarny piastowski orzeł, z białą przepaską na piersi, na złotym tle.

W 2001 roku na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO zostały wpisane kościoły pokoju w Świdnicy i Jaworze.

W 2004 roku Polska przystąpiła do Unii Europejskiej. Wejście do Unii otworzyło nowe szanse dla rozwoju Dolnego Śląska, zarówno w kontekście pozyskiwania europejskich funduszy, jak i możliwości rozszerzenia współpracy transgranicznej z Czechami i Niemcami. Jeszcze przed przystąpieniem do Unii region korzystał ze środków przedakcesyjnych.

24 stycznia 2004 roku na Hali Izerskiej w Górach Izerskich zanotowano rekordowo niską temperaturę powietrza wynoszącą –37,1 °C.

W 2006 roku na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO została wpisana Hala Stulecia we Wrocławiu, której wcześniej przywrócono jej historyczną nazwę.

W 2007 roku Polska dołączyła do strefy Schengen – granice zostały otwarte. Zniesienie kontroli na granicach z Czechami i Niemcami wpłynęło niezwykle korzystnie na rozwój turystyki. Zwłaszcza na obszarze Sudetów, które do tej pory były podzielone granicą. Region mógł zacząć w pełni korzystać ze wszystkich atutów swojego przygranicznego położenia.

W październiku 2009 roku władze województwa, po przyjęciu poprawek zgłoszonych przez komisję heraldyczną, ustanowiły nowy poprawiony herb województwa dolnośląskiego. Herb ten wykorzystywany jest do dziś.

W 2012 roku Wrocław był jednym z miast, w którym rozgrywano mecze w ramach Mistrzostw Europy w Piłce Nożnej 2012 (Euro 2012). W tym celu we Wrocławiu wybudowano nowoczesny stadion piłkarski „Stadion Wrocław” mogący pomieścić ok. 45 tys. osób. W samym regionie, podobnie jak w całej Polsce, w ramach przygotowań do mistrzostw realizowano szereg inwestycji – remontowano drogi, ulice, mosty, obiekty użyteczności publicznej, otwarto nowoczesną Autostradową Obwodnicę Wrocławia. Realizacja inwestycji na Euro 2012 wpłynęła niezwykle korzystnie na rozwój Wrocławia i całego regionu. Wiele do tej pory zaniedbanych miejsc wypiękniało.

W 2015 roku świat obiegła wiadomość o odnalezieniu w Polsce zaginionego niemieckiego pociągu ze złotem. Pociąg z drogocennym ładunkiem, który przeszedł do historii jako tzw. złoty pociąg, miał być pod koniec wojny ukryty przez Niemców na terenie Wałbrzycha. Ta niezwykła wiadomość ściągnęła do miasta media niemalże z całego świata. Po raz pierwszy o Wałbrzychu mówiło się inaczej niż w kontekście dużego bezrobocia i biedaszybów. Zainteresowanie mediów ściągnęło w region prawdziwą falę turystów zaintrygowanych wojennymi tajemnicami regionu. Rok później ruszyły prace mające na celu odkopanie złotego pociągu – pociągu jednak nie było… Choć złoty pociąg okazał się tylko legendą, to zainteresowanie jakie wzbudził sprawiło, że Dolny Śląsk zaczął być postrzegany jako region warty odwiedzenia, z niezwykłą historią, cennymi zabytkami i pięknymi krajobrazami.

W 2016 roku Wrocław stał się Europejską Stolicą Kultury. W ramach obchodów ESK 2016 we Wrocławiu zrealizowano cykl imprez, happeningów i wydarzeń kulturalnych.

Artykuł Historia Dolnego Śląska (Śląska) cz. 5 pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

1. Sudety to stare góry

Często o Sudetach możemy usłyszeć, że są to stare góry. Taką informację możemy przeczytać również w niektórych publikacjach i przewodnikach, zwłaszcza tych starszych. Ogólnie przyjęło się uważać Sudety za stare góry. Tymczasem wcale takimi nie są. Sudety to wbrew obiegowej opinii góry młode, a w zasadzie – mówiąc bardziej precyzyjnie – Sudety to góry o młodej rzeźbie, ale za to zbudowane ze starych skał. To właśnie skały, które często tworzyły się setki milionów lat temu są stare, a nie same góry. Wiek niektórych ze skał budujących Sudety datuje się na pół miliarda lat, np. karkonoskie łupki łyszczykowe określa się na 550-700 mln lat. Sudety, te które znamy współcześnie, wypiętrzyły się dopiero w czasie ostatniej orogenezy alpejskiej, która zresztą trwa do dziś. W takim ujęciu są więc górami młodymi.

2. Ostrzyca, Chełmiec, Ślęża to wygasłe wulkany

To chyba najczęściej z powielanych mitów na temat Sudetów. Zwłaszcza w stosunku do Ostrzycy (Pogórze Kaczawskie), z której z uporem maniaka ciągle robi się wygasły wulkan. Czasem podobne informacje można również spotkać na temat Chełmca (Góry Wałbrzyskie) i Ślęży. Zresztą ten ostatni szczyt Niemcy w XIX wieku sami uznawali za wulkan. Specyficzne kształty tych szczytów rzeczywiście mogą przywodzić na myśl skojarzenia z wulkanem. Wulkanami jednak nie są. Pomimo tego nie wszystkie skojarzenia pozbawione są całkowicie prawdy. W przypadku Ostrzycy mamy do czynienia tak naprawdę z pozostałością po wulkanicznym neku (kominie dawnego wulkanu), startego i zniszczonego przez erozję. Również w przypadku budowy Chełmca mamy do czynienia z dawną wulkaniczną aktywnością tych terenów – Chełmiec jest bowiem lakolitem.

3. Karkonosze dawniej pokrywał lądolód

Wszyscy znamy słynne karkonoskie kotły. Wielki i Mały Śnieżny Kocioł, a także Kocioł Małego i Wielkiego Stawu to charakterystyczne elementy karkonoskiego krajobrazu. Te niezwykłe formy skalne zostały wyrzeźbione przez górskie lodowce. No właśnie – lodowce. Czasem można również spotkać się z informacją, jakoby były one skutkiem działania lądolodu, który miał pokryć Karkonosze. Rzeczywiście w trakcie zlodowaceń lądolód kilkukrotnie nachodził ze Skandynawii na terytorium Polski i przykrywał je. Dotarł także do Sudetów, ale nie udało mu się ich zakryć. Karkonosze w trakcie zlodowaceń nie były więc pokryte lądolodem, ale za to w wyniku ochłodzenia w kilku miejscach wytworzyły się lokalne górskie lodowce. Tam, gdzie ukształtowanie terenu sprzyjało do gromadzenia się śniegu, tam z czasem powstał firn, który następie zamienił się w lód. To właśnie lodowce, a nie lądolód, odpowiedzialne są za wytworzenie karkonoskich kotłów.

4. Śnieżka jest najwyższym miejscem w Sudetach

Spokojnie, Śnieżka wciąż jest najwyższym szczytem Sudetów i nic nie wskazuje na to, aby miało się to w najbliższym czasie zmienić. Ale czy Śnieżka jest rzeczywiście najwyższym punktem w Sudetach? Otóż nie! Najwyższym miejscem, choć sztucznym, jest czubek wieży wybudowanej na szczycie Pradziada. Położony na terenie Republiki Czeskiej Pradziad (czes. Praděd) jest najwyższym szczytem Wysokiego Jesionika i zarazem całych Sudetów Wschodnich. Wznosi się na wysokość 1491 m n.p.m. Na jego szczycie znajduje się wieża telewizyjna o wysokości 145,5 m. Tak więc sumując wysokość szczytu i wysokość wieży, jej czubek znajduje się na wysokości około 1637 m n.p.m. Więcej niż szczyt Śnieżki i znajdujące się na nim zabudowania. To sprawia, że wieża na Pradziadzie jest najwyższym stałym punktem na terenie całych Sudetów.

5. Szczeliniec Wielki jest w Kotlinie Kłodzkiej

Szczeliniec Wielki w Kotlinie Kłodzkiej. Albo Duszniki-Zdrój w Kotlinie Kłodzkiej. Albo Śnieżnik w Kotlinie Kłodzkiej. Niestety tego typu sformułowania możemy przeczytać nie tylko w Internecie, ale i również usłyszeć w radiu… W czym więc problem? Otóż występuje tutaj pewne pomylenie pojęć. Z niewiadomych przyczyn (być może za sprawą specyficznego kształtu) fragment terytorium Polski wcinający się w teren Czech został ochrzczony Kotliną Kłodzką. Otóż fragment ten nie jest Kotliną Kłodzką, a ziemią kłodzką! Samo słowo „kotlina” jest pojęciem stricte geograficznym, odnoszącym się do konkretnego ukształtowania w terenie. Szczyt czy pasmo górskie nie jest już kotliną. Natomiast Kotlina Kłodzka jest to część Sudetów w randze mezoregionu, będącego obniżonym terenem wokół Kłodzka. Kotlina Kłodzka jest tylko częścią ziemi kłodzkiej i nie jest z nią tożsama, a tytułowy Szczeliniec Wielki nie leży w Kotlinie Kłodzkiej, tylko w Górach Stołowych. Lepiej obrazuje to załączona poniżej mapa.

6. Wiele milionów lat temu było TU morze

Rzeczywiście obszar Sudetów znajdował się wielokrotnie na dnie morza. Tak było m.in. blisko 100 mln lat temu, kiedy to obszar dzisiejszych Gór Stołowych znajdował się pod dnem płytkiego morza, które objęło swoim zasięgiem znaczne obszary Europy Środkowej. Głębokość tego kredowego morza nie przekraczała 30 m. Wraz z upływem kolejnych milionów lat na jego dnie zaczęły odkładać się piaszczyste osady transportowane przez rzeki z ówczesnych lądów. Z czasem luźny piasek zamienił się w twardą skałę – piaskowiec. Dziś piaskowce te budują m.in. stoliwo Szczelińca Wielkiego. Morze to ustąpiło jakieś 80 mln lat temu. Ale czy rzeczywiście dawniej było tu morze? Słowo kluczowe „TU”. Należy pamiętać, że kontynenty przemieszczają się i procesy, o których mowa, odbywały się w trochę innych miejscach na globie niż obecnie. Kiedy tworzyły się piaskowce Gór Stołowych teren ten znajdował się bliżej równika. Im dalej w przeszłość, tym położenie bardziej odległe. Ponad 500 mln lat temu, kiedy odkładały się skały osadowe tworzące dzisiejsze karkonoskie łupki łyszczykowe, ten fragment Sudetów znajdował się na półkuli południowej. „Tu” miliony lat temu to nie to samo co „tu” obecnie.

7. Góry Bialskie

Góry Bialskie stanowią chyba najbardziej przekłamane pasmo górskie w Sudetach. Często opisywane są jako odrębne pasmo położone pomiędzy Masywem Śnieżnika i Górami Złotymi. W zasadzie nie wiadomo skąd wzięła się taka informacja, gdyż żaden ze współcześnie stosowanych podziałów Sudetów nie uwzględnia Gór Bialskich jako odrębnego pasma w randze mezoregionu. Tak jest w przypadku podziału Polski opracowanego przez J. Kondrackiego, tak samo nie uwzględnia je podział Sudetów opracowany przez J. Potockiego. Gór Bialskich jako osobnego mezoregionu nie uwzględnia także rządowy portal Geoserwis GDOŚ. No i, co równie ważne, Gór Bialskich w swoim podziale nie uwzględniają również Czesi. Dla nich są częścią Rychlebskich hor, czyli Gór Złotych. Czym więc one są? Góry Bialskie to po prostu mniejsze pasmo wchodzące w skład Gór Złotych (będące ich częścią) w randze mikroregionu.

8. W Czechach są Sudety

Spokojnie, nikt nie ukradł Czechom Sudetów, choć w przeszłości byli tacy, którzy tego dokonali. A mam tu na myśli zajęcie czechosłowackiego Sudetenlandu przez Hitlera w 1938 roku. Przypomnijmy, że w Czechosłowacji teren tzw. Kraju Sudetów (niem. Sudetenland) zamieszkiwany był przez Niemców sudeckich. W ówczesnym rozumieniu obejmował on nie tylko Sudety, ale i również m.in. Rudawy, Szumawy, część Moraw i fragment Górnego Śląska. Istnienie tak dużej mniejszości niemieckiej w Czechosłowacji stało się pretekstem do zajęcia tych ziem przez III Rzeszę. Po wojnie nazwa Sudety kojarzyła się więc jednoznacznie – z mniejszością Niemiecką i wojną. Wydarzenie to na tyle wstrząsnęło Czechami, że postanowili oni wymazać nazwę „Sudety” ze swoich podręczników do geografii, jednocześnie zastępując ją trochę sztucznym określeniem Krkonošsko-jesenická subprowincja. Taka też nazwa funkcjonuje w czeskiej Wikipedii, takie też określenie podaje oficjalny czeski geoportal. Oficjalnie więc Sudetów w Czechach nie ma. Oczywiście będąc w Czechach możemy użyć nazwy „Sudety”, ale pamiętajmy, że oprócz złych skojarzeń dla przeciętnego Czecha odnosi się ona również do obszaru znacznie szerszego niż same Sudety.

9. W Sudetach są górskie hale (Hala Izerska, Szrenicka itp.)

Osoby, które wędrują po Sudetach, na pewno spotkały się już z sudeckimi halami. Mamy np. Halę Szrenicką, Halę Izerską czy Halę pod Śnieżnikiem. Zasadniczy problem w tym, że nie powinniśmy używać samego słowa „hala” w stosunku do Sudetów. Otóż słowo to zostało zaczerpnięte z tatrzańskiej góralszczyzny i przeniesione sztucznie na grunt tzw. ziem odzyskanych. Hala to rozległa górska łąka, na której odbywał się dawniej wypas zwierząt. Jeżeli hala była działką należącą do jednej rodziny np. Gąsieniców, z czasem otrzymywała od ich nazwiska nazwę własną – np. Hala Gąsienicowa. Jako regionalne określenie powinno być więc związane z miejscem pochodzenia, podobnie jak jej odpowiednik „połonina” używana jest w Bieszczadach. Z historycznego punktu widzenia górskich hal w Sudetach więc nie ma. A co jest? Tu trzeba spojrzeć na niemieckie albo czeskie określenia. Bardziej poprawnym określeniem dla Sudetów byłoby słowo „łąka”. Takie określenia widzimy w historycznych nazwach niemieckich i czeskich. M. Staffa w swoim słowniku geografii podaje dla Hali Szrenickiej niemiecką nazwę Kranich Wiese i Grenz Wiese, czyli żurawia lub graniczna łąka. Również graniczną łąkę oznacza czeska nazwa Hraniční louka. Podobnie w innych częściach Sudetów również spotykamy niemieckie „Wiese” i czeskie „louka”. Hale jednak już na dobre zadomowiły się w polskich Sudetach. Nie chodzi o to, żeby je teraz wszystkie zmieniać, ale żeby znać różnicę, kontekst i pochodzenie tego słowa.

10. W Sudetach są górale

Powszechnym mitem pojawiającym się wśród turystów, którzy po raz pierwszy odwiedzają Sudety, jest przeświadczenie o mieszkających tutaj góralach. I nie chodzi tutaj o górali w sensie mieszkańców terenów górskich, ale o występowanie specyficznego folkloru. Jednym z częściej pojawiających się pytań jest „A czemu nie mówicie tu gwarą?”. No nie mówimy, bo gwary tutaj nie ma. Sudety to nie Karpaty Zachodnie. Ludność Sudetów, a w zasadzie także całego Dolnego Śląska, nie charakteryzuje się jakąś specjalną odrębnością czy folklorem. Wynika to z prostego faktu, że po wojnie nastąpiła tu niemalże całkowita wymiana ludności. W wyniku zmiany granic przedwojenna niemiecka ludność została zmuszona do opuszczenia swoich domów, a ich miejsce zajęli polscy osadnicy. Cała ludność, z wyjątkiem nielicznych autochtonów, jest napływowa i pochodzi z różnych rejonów Polski, Kresów Wschodnich, a nawet z zagranicy. Folklor, gwara, tradycyjne potrawy czy odrębny ubiór nie zdążyły się wykształcić. Pustka ta została zastąpiona zaimportowanymi sztucznie z Podhala rzeczami, tak jakby chciano wyjść naprzeciw oczekiwaniom turystów. W ten oto sposób na stoiskach w Karpaczu czy Szklarskiej Porębie królują oscypki, góralskie kapelusze i ciupagi. Ale to wszystko sztuczne. Górali tu nie ma.

Artykuł 10 mitów na temat Sudetów pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

1. Śnieżka

Śnieżka to najwyższy szczyt Karkonoszy i zarazem całych Sudetów. Ponieważ Śnieżka jest górą graniczną – przebiega przez nią polsko-czeska granica – jest również najwyższym szczytem w całej Republice Czeskiej. Zaryzykować można stwierdzenie graniczące z pewnością, że jest to najczęściej i najchętniej odwiedzana góra w całych Sudetach. Główny punkt wycieczek turystów odwiedzających Karkonosze. Charakterystyczny szczyt Śnieżki, zbudowany z twardych hornfelsów, góruje nad otaczającym terenem. Na szczycie Śnieżki znajduje się obserwatorium metrologiczne i XVII-wieczna drewniana kaplica pw. św. Wawrzyńca, a po czeskiej stronie wybudowano budynek poczty (najwyżej położonego urzędu pocztowego w Czechach). Śnieżka znajduje się na terenie Karkonoskiego Parku Narodowego

2. Kocioł Małego Stawu

Kocioł Małego Stawu i znajdujące się na jego dnie polodowcowe jeziorko (Mały Staw) należą do jednych z najbardziej urokliwych miejsc w Sudetach. Kocioł jest jednym z kilku kotłów polodowcowych, jakie możemy spotkać w Karkonoszach. Około 1 mln lat temu w plejstocenie nastąpiła tzw. epoka lodowcowa. W jej wyniku w niektórych miejscach w górach wytworzyły się lokalne górskie lodowce, które doprowadziły do wyżłobienia w grzbiecie Karkonoszy tych niezwykłych form. Wysokość niektórych ze skalnych ścian dochodzi tutaj aż do 80 m. Lodowiec stopniał całkowicie dopiero 10 tys. lat temu, a pozostałością po nim jest dziś Mały Staw. W dole kotła znajduje się schronisko PTTK Samotnia.

3. Wodospad Szklarki

Wodospad Szklarki należy do tych miejsc, które koniecznie trzeba odwiedzić w Sudetach. To jeden z najpopularniejszych karkonoskich wodospadów. Wodospad powstał na potoku Szklarki. Woda spada tu ze skalnego progu z wysokości około 13 m. Do popularności tego miejsca przyczyniło się także bliskie położenie przy drodze krajowej nr 3, prowadzącej z Piechowic do Szklarskiej Poręby. Od parkingu przy drodze do wodospadu jest raptem kilkanaście minut drogi. Jest więc on łatwo dostępny dla turystów, którzy nie lubią długich górskich wędrówek. Przy wodospadzie działa również schronisko PTTK „Kochanówka”.

4. Hala Izerska

Hala Izerska to rozległa górska łąka położona w Górach Izerskich na wysokości około 840–880 m n.p.m. Jej urokliwy dziewiczy charakter sprawił, że stała się jednym z ulubionych miejsc turystów odwiedzających tę część Sudetów. Hala Izerska jest również niezwykłym miejscem ze względu na swój surowy klimat i notowane tutaj w czasie zim rekordowo niskie temperatury (w 1996 roku zanotowano blisko -37°C). Dawniej na Hali Izerskiej funkcjonowała osada Groß-Iser, składająca się z kilkudziesięciu domów. Mieszkańcy osady zostali po wojnie wysiedleni, a teren jako przygraniczny przez wiele lat nie był dostępny dla turystów. Dziś jedynym zachowanym budynkiem osady jest dawna szkoła wybudowana w 1938 roku, w którym obecnie funkcjonuje schronisko Chatka Górzystów.

5. Góry Sokole

Góry Sokole są częścią pasma Rudaw Janowickich. Składają się z sześciu izolowanych szczytów, z których najsłynniejsze to Sokolik (642 m n.p.m.) i Krzyżna Góra (654 m n.p.m.). Oba szczyty są charakterystycznymi elementami krajobrazu Rudaw Janowickich i Kotliny Jeleniogórskiej. Ze względu na swój kształt (przypominający biust) otrzymały prześmiewczą nazwę Cycengebirge. Na obu kulminacjach znajdują się granitowe wychodnie skalne, które szczególnie upodobali sobie wspinacze. Na skałkach znajdują się również platformy widokowe. Szczególnie popularny jest punkt widokowy na Sokoliku. Doskonałe położenie tuż przy kotlinie sprawia, że rozciągają się z niego piękne widoki na otaczające tereny i pozostałe pasma górskie.

6. Wielka Sowa

Góry Sowie już przed wojną były terenem dość dobrze zagospodarowanym turystycznie. W ostatnich latach na sowiogórskich szlakach widać coraz więcej turystów, którzy docenili walory tego pasma górskiego. Głównym celem pieszych wędrówek jest najwyższy szczyt Gór Sowich – Wielka Sowa. Masywny i zwarty szczyt Wielkiej Sowy (1015 m n.p.m.) jest dobrze rozpoznawalny z wielu miejsc w Sudetach. Na szczycie znajduje się wybudowana w latach 1905–1906 zabytkowa 25-metrowa wieża widokowa. Dawniej nosiła ona miano wieży niemieckiego kanclerza Otto von Bismarcka. Wieża za niewielką opłatą udostępniona jest do zwiedzania. Na szczycie Wielkiej Sowy znajduje się również miejsce do odpoczynku, wiaty z ławkami i palenisko.

7. Szczeliniec Wielki

Szczeliniec Wielki to najwyższy i zarazem najbardziej charakterystyczny szczyt Gór Stołowych. Wznosi się na wysokość 919 m n.p.m., a jego wysokie pionowe ściany górują 150 m nad niżej położonym Karłowem. Jego nazwa pochodzi od szczelin, popękanych skał piaskowca, wśród których znajdziemy wiele niezwykłych skalnych form. Szczeliniec Wielki był już popularnym celem wycieczek pod koniec XVIII wieku. Odwiedzili go m.in. król pruski Fryderyk Wilhelm II, poeta Johann Wolfgang Goethe i przyszły prezydent USA John Quincy Adams. Szczyt znajduje się na terenie Parku Narodowego Gór Stołowych. Dojście do platformy widokowej przy schronisku i do samego schroniska PTTK „Na Szczelińcu” jest bezpłatne, ale przejście głównej trasy wśród skalnych form i szczelin wymaga zakupienia biletu wstępu.

8. Błędne Skały

Góry Stołowe to niezwykłe miejsce na mapie Sudetów. Występują tu osobliwe formy z piaskowca, skalne miasta i labirynty. W polskiej części Gór Stołowych, oprócz Szczelińca Wielkiego, warto również odwiedzić Błędne Skały. To prawdziwy skalny labirynt, którego korytarzami poprowadzono turystyczną trasę. Również i tutaj znajdziemy wiele zdumiewających skalnych formacji. Część z nich, ze względu na swój specyficzny wygląd, otrzymała stosowne nazwy. Na trasie spotkamy m.in. okręt, kurzą stopkę, kasę i kuchnię. Pokonanie niektórych wąskich przejść pomiędzy skałami wymaga sporej sprawności i gibkości ciała. Błędne Skały znajdują się na terenie Parku Narodowego Gór Stołowych i ich zwiedzanie wymaga zakupienia biletu.

9. Masyw Śnieżnika

Masyw Śnieżnika to kolejne miejsce, które warto odwiedzić w Sudetach. Masyw położony jest w Sudetach Wschodnich. Jego najwyższą kulminacją jest Śnieżnik, wznoszący się na wysokość 1426 m n.p.m. Śnieżnik jest również najwyższym szczytem polskiej części Sudetów Wschodnich. Rozciągają się z niego piękne widoki na ziemię kłodzką. Przez szczyt przebiega polsko-czeska granica państwowa. Sam Masyw Śnieżnika przybrał formę zwartego masywu górskiego, silnie zalesionego, o stromych zboczach. Nie spotkamy tu tłumów turystów tak, jak na Śnieżce. Wędrówki po Masywie Śnieżnika polecam osobom, które pragną raczej ciszy, spokoju i bliskości natury. Na Hali pod Śnieżnikiem znajduje się schronisko PTTK „Na Śnieżniku”.

10. Jaskinia Niedźwiedzia

Wybierając się w Masyw Śnieżnika warto również odwiedzić znajdującą się w Kletnie Jaskinię Niedźwiedzią. Jaskinia położona jest w dolinie Kleśnicy, tuż przy szlaku prowadzącym na Śnieżnik. Jest to największa jaskinia w Sudetach, dotychczas odkryto około 5 km korytarzy. Jaskinię odkryto przypadkowo w 1966 roku w czasie eksploatacji złoża marmuru. W 1983 roku w jaskini utworzono trasę turystyczną o długości około 400 m. W środku zachowała się piękna szata naciekowa, którą dziś możemy podziwiać zwiedzając wnętrza jaskini. Zwiedzanie odbywa się tylko z przewodnikiem, obowiązuje wcześniejsza rezerwacja. Jaskinia Niedźwiedzia to jedna z największych atrakcji turystycznych ziemi kłodzkiej, Sudetów Wschodnich i Dolnego Śląska.

Mapa 10 miejsc, które warto odwiedzić w Sudetach

Artykuł 10 miejsc, które warto odwiedzić w Sudetach pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

Sudety – Podstawowe informacje

Sudety są łańcuchem górskim będącym częścią Masywu Czeskiego. Przechodzą przez terytorium trzech państw: Polski, Czech i Niemiec. Cały łańcuch ma kształt łuku o długości około 340 km. Ciągnie się od zachodu w okolicach Drezna (Dresdner Heide – najdalej na zachód wysunięta część Sudetów) aż do Bramy Morawskiej na wschodzie. Wschodnia granica Sudetów jest wyraźnie zaakcentowana i dobrze widoczna w terenie. Natomiast zachodnia granica jest słabo zaznaczona, stąd jest również przedmiotem wielu sporów. Sudety na zachodzie stykają się z Górami Połabskimi, a na wschodzie Brama Morawska oddziela je od Karpat. Najwyższym szczytem Sudetów jest Śnieżka (czes. Sněžka, niem. Schneekoppe), wznosząca się na wysokość 1603 m n.p.m., położona w Karkonoszach w Sudetach Zachodnich.

Sudety są łańcuchem górskim stanowiącym naturalną granicę pomiędzy państwami. Tak było często w historii, tak jest również współcześnie. Wzdłuż Sudetów przebiega przede wszystkim polsko-czeska granica państwowa. Ponadto wzdłuż Nysy Łużyckiej, biegnącej przez góry i pogórze, przebiega również granica polsko-niemiecka, a przez Pogórze Łużyckie i fragment Kotliny Żytawskiej oraz Gór Łużyckich granica czesko-niemiecka. Ciekawostka, w wielu miejscach granica przebiega dokładnie tak samo jak przed II wojną światową. Z tą różnicą, że rozdziela już inne państwa, czego ślady widzimy na gdzieniegdzie zachowanych przedwojennych znakach (słupkach) granicznych.

Podział fizjograficzny Sudetów

Sudety są łańcuchem górskim i zarazem regionem fizycznogeograficznym w randzie subprowincji. Cały łańcuch górski dzieli się na mniejsze części tzw. makroregiony, wśród nich wyróżniamy następujące makroregiony: Sudety Zachodnie, Sudety Środkowe, Sudety Wschodnie i Przedgórze Sudeckie. Dodatkowo każdy z makroregionów dzieli się na mniejsze części tzw. mezoregiony. Zazwyczaj wśród mezoregionów wyróżniamy poszczególne pasma górskie, masywy czy kotliny śródgórskie. Podział fizjograficzny Sudetów jest niezwykle skomplikowany. Po części wpływ na to ma skomplikowana budowa geologiczna gór, częściowo również burzliwa historia regionu. Często kryterium przebiegu granicy między dwoma pasmami ma charakter historyczny. Dodatkowo nie ma jednego wspólnego podziału Sudetów. Różnice widzimy np. między podziałem stosowanym w Polsce, a tym opracowanym w Czechach. Rozbieżności widzimy również w podziałach opracowanych przez polskich geografów. Niektóre fragmenty Sudetów mają charakter sporny, co do ich przynależności do konkretnego pasma. W niniejszym artykule, tak samo jak i na całym blogu, stosuję podział opracowany przez prof. Jacka Potockiego. Na jego podstawie (z drobnymi zmianami) opracowałem własną interaktywną mapę podziału Sudetów na mezoregiony. Zamieszczam ją poniżej.

Należy pamiętać, że łańcuch górski Sudetów ma charakter transgraniczny, przechodzi przez terytorium trzech państw: Polski, Czech i Niemiec. Poniżej zamieszczam listę sudeckich mezoregionów znajdujących się na terytorium województwa dolnośląskiego.

Sudety Zachodnie

• Kotlina Żytawska
• Góry Izerskie
• Pogórze Izerskie
• Karkonosze → link do opisu
• Kotlina Jeleniogórska
• Rudawy Janowickie
• Góry Kaczawskie
• Pogórze Kaczawskie

Sudety Środkowe

• Kotlina Kamiennogórska
• Góry Jastrzębie (niewielki fragment w okolicach Okrzeszyna)
• Góry Kamienne
• Góry Wałbrzyskie
• Pogórze Wałbrzyskie
• Góry Sowie
• Góry Bardzkie
• Obniżenie Nowej Rudy
• Obniżenie Ścinawki
• Kotlina Kłodzka
• Góry Stołowe
• Góry Bystrzyckie
• Góry Orlickie
• Pogórze Orlickie

Sudety Wschodnie

• Góry Złote
• Masyw Śnieżnika

Przedgórze Sudeckie

• Wzgórza Strzegomskie
• Równina Świdnicka
• Masyw Ślęży
• Obniżenie Podsudeckie
• Kotlina Dzierżoniowska
• Wzgórza Niemczańsko-Strzelińskie
• Obniżenie Otmuchowskie

Poniżej zamieszczam grafikę przedstawiającą przebieg pasm górskich, pogórzy, masywów i wzgórz.

Szczyty Sudetów

Sudety raczej nie należą do gór wysokich. Ich najwyższy szczyt Śnieżka wznosi się na wysokość 1603 m n.p.m., czasem podawana jest również wysokość 1602 m n.p.m. Śnieżka jest również najwyższym szczytem Republiki Czeskiej. Tylko 4 szczyty Sudetów przekraczają symboliczną wysokość 1500 m. Wszystkie z nich znajdują się w Karkonoszach, są to:

• Śnieżka – 1603 m n.p.m.
• Luční hora – 1555 m n.p.m.
• Studniční hora – 1554 m n.p.m.
• Wielki Szyszak – 1509 m n.p.m.

Poniżej mapa z zaznaczonymi najwyższymi 13 szczytami Sudetów.

Każdy z makroregionów ma również swoje najwyższe kulminacje.

• Sudety Zachodnie – Śnieżka (czes. Sněžka) 1603 m n.p.m.
• Sudety Środkowe – Wielka Desztna (czes. Velká Deštná) 1115 m n.p.m.
• Sudety Wschodnie – Pradziad (czes. Praděd) 1491 m n.p.m.

W stosunku do Sudetów czasem można spotkać się również z określeniem „Sudety Wysokie”, które odnoszą się do Karkonoszy, Wysokiego Jesionika i Masywu Śnieżnika, jako pasm wyróżniających się pod względem wysokości od pozostałych.

Powstanie i budowa geologiczna Sudetów

W wielu publikacjach pojawia się często informacja o tym, iż Sudety to góry stare. Nie jest to do końca określenie prawdziwe. W rzeczywistości Sudety to góry młode, ale skały z jakich są zbudowane są stare. Sudety po raz pierwszy zostały wypiętrzone w czasie orogenezy hercyńskiej. Procesy te miały miejsce około 320–300 mln lat temu. Wtedy też doszło do metamorfizacji (przeobrażenia) już wcześniej istniejących skał magmowych i osadowych, a także do powstania licznych intruzji skał magmowych. W wyniku tych ruchów górotwórczych powstały góry znacznie przewyższające wysokością dzisiejsze Sudety. Następnie przez około 200 mln lat góry te były niszczone przez czynniki zewnętrzne. W wyniku działania erozji zostały niemalże całkowicie zrównane. Następnie na ich pozostałości nałożyły się nowe warstwy skał osadowych. Sudetów nie byłoby, gdyby nie ostatnia orogeneza – alpejska. To właśnie w czasie orogenezy alpejskie doszło do napięć w tej części kontynentu, w wyniku których pozostałości Sudetów popękały. Następnie niektóre z nich zapadły się, inne zaś zostały wydźwignięte. Ten rodzaj gór nazywamy górami zrębowymi. Pęknięcie to widać dobrze w postaci tzw. sudeckiego uskoku brzeżnego, który oddziela część wydźwigniętą do góry (Sudety), od części nie wydźwigniętej (Przedgórze Sudeckie). Tak więc Sudety należą do hercynidów, czyli gór powstałych w czasie orogenezy hercyńskiej, choć w dzisiejszej formie zostały wypiętrzone (ponownie) w czasie orogenezy alpejskiej.

Specyficzne miejsce w budowie Sudetów zajmują góry pochodzenia wulkanicznego. Po polskiej stronie spotkać je można głównie w Górach i na Pogórzu Kaczawskim, ale również i w Górach Wałbrzyskich czy Kamiennych możemy odnaleźć ślady dawnego wulkanizmu. Przez obszar Parku Krajobrazowego Chełmy na Pogórzu Kaczawskim wytyczono kolorem żółtym Szlak Wygasłych Wulkanów. Wiele z nich stanowi niezwykłe osobliwości przyrody i objętych zostało ochroną prawną. Dzięki nim obszar Gór i Pogórza Kaczawskiego zdobył sobie miano Krainy Wygasłych Wulkanów.

Pochodzenie nazwy Sudety

Sama nazwa Sudety po raz pierwszy pojawia się w II wieku n.e. w opisie Germanii i Sarmacji sporządzonym przez greckiego astronoma i geografa Klaudiusza Ptolemeusza. W opisie tym została wymieniona nazwa „Σούδητα” – Soudeta. W późniejszych wiekach w stosunku do Sudetów używano określenia Góry Czeskie (łac. Montes Bohemiae). W polskich publikacjach można spotkać się również z nazwą Góry Ryfejskie (łac. Rhipaeos Montes) – nazwa ta przypisywana jest także do dawnych nazw Sudetów, choć co do jej poprawności można mieć wiele wątpliwości. Współczesna nazwa Sudety upowszechniła się dopiero w nowożytności. Co ciekawe, po czeskiej stronie z powodów historycznych (skojarzenie z Sudetenlandem), zrezygnowano z używania nazwy Sudety i zastąpiono ją określeniem Krkonošsko-jesenická subprovincie.

Przyroda Sudetów

Sudety obejmują swoim zasięgiem południową część województwa dolnośląskiego. Pod względem przyrodniczym i krajobrazowym stanowią najbardziej wartościowy obszar w całym województwie. Na terenie polskich Sudetów funkcjonują dwa parki narodowe: Karkonoski Park Narodowy i Park Narodowy Gór Stołowych. Bogactwo przyrody, rozmaitość form skalnych, występowanie rzadkich gatunków, w tym również gatunków endemicznych (występujących tylko na danym terenie), było powodem zastosowania tej najwyższej formy ochrony przyrody. Na obszarze Sudetów funkcjonują także liczne parki krajobrazowe i rezerwaty przyrody, a także pomniki przyrody i obszary ochrony Natura 2000. Wiele gatunków sudeckich roślin jest objętych częściową lub całkowitą ochroną.

Obszar Sudetów należy do zlewisk trzech mórz: Morza Bałtyckiego, Morza Północnego i Morza Czarnego. Prawie cała polska część Sudetów znajduje się w dorzeczu Odry i zlewisku Morza Bałtyckiego. Czeska strona Karkonoszy i Gór Izerskich, a także część Gór Stołowych i Gór Orlickich znajdują się w dorzeczu Łaby i zlewisku Morza Północnego. Natomiast część Masywu Śnieżnika i Jesioników znajduje się w dorzeczu Dunaju i zlewisku Morza Czarnego. Ciekawostka, w Masywie Śnieżnika na Trójmorskim Wierchu znajduje się miejsce, gdzie zbiegają się zlewiska trzech mórz (Bałtyckiego, Północnego i Czarnego), stąd nazwa szczytu „Trój-morski” Wierch.

Zagospodarowanie turystyczne Sudetów

Sudety dzięki swoim walorom przyrodniczym, krajobrazowym, a także historycznym, są regionem niezwykle atrakcyjnym turystycznie. Turystów przyciągają tutaj niezwykłe formy skalne, wygasłe wulkany, malownicze przełomy rzek, wodospady i jaskinie. Oprócz tworów przyrody magnesem są również obiekty stworzone przez człowieka. Średniowieczne zamki, niezwykłe kościoły, tajemnicze podziemia, już od wielu lat przyciągają co roku setki tysięcy turystów. Sudety są obszarem górskim mocno zasiedlonym przez człowieka, a w niektórych miejscach również dość mocno przekształconym. Z powodu transgranicznego charakteru gór przez Sudety od wieków przetaczały się wojny, a to z kolei wymuszało budowę licznych obiektów obronnych i umocnień. Dziś zamki, forty czy schrony są same w sobie atrakcjami turystycznymi. Sudety są również górami bogatymi w surowce mineralne. Dawniej jedną z głównych gałęzi gospodarki była działalność wydobywcza. Dziś nieczynne kopalnie węgla kamiennego, złota czy nawet uranu udostępnione są dla turystów.

Sudety posiadają dość dobrze rozwiniętą sieć szlaków turystycznych. Najważniejszym szlakiem w Sudetach jest Główny Szlak Sudecki im. dr. Mieczysława Orłowicza (GSS), znakowany kolorem czerwonym. Przez Sudety przebiega równie ważny europejski długodystansowy szlak pieszy E3, znakowany kolorem niebieskim. Jeszcze przed wojną niektóre partie Sudetów były już bardzo dobrze zagospodarowane turystycznie. W XIX wieku, kiedy rodzi się turystyka we współczesnym rozumieniu tego słowa, Sudety były w zasadzie jedynymi istotnymi górami na terenie Królestwa Prus. Nie dziwi więc fakt, że swoje posiadłości zapragnęły tu mieć najznamienitsze pruskie rody, w tym również rodzina królewska. Z czasem rozrywka zarezerwowana tylko dla elit stała się również dostępna dla zwykłych ludzi. W II połowie XIX wieku pojawiają się pierwsze towarzystwa turystyczne, które wspierają rozwój turystyki. Powstają liczne schroniska, gasthausy i wieże widokowe, znakowane są pierwsze szlaki. Niestety część z przedwojennej bazy turystyczne została po wojnie zaniedbana i w efekcie zniszczona. Niewątpliwie do masowego rozwoju turystyki przyczyniła się również budowa sieci kolejowej w Sudetach.

Artykuł Sudety pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.