Dolny Śląsk przed wojną

Zamieszczony powyżej film to prawdziwa perełka dla miłośników historii Dolnego Śląska, zwłaszcza tej przedwojennej. Film jest zlepkiem archiwalnych, przedwojennych ujęć filmowych, pokazujących różne miejsca na terenie Dolnego i Górnego Śląska, tj. góry, w tym najwyższe Karkonosze, miejscowości, schroniska, uzdrowiska, zakłady przemysłowe, a także życie i obrzędy mieszkańców regionu. W filmie zostały wykorzystane przedwojenne ujęcia wykonane w latach 20. i 30. ubiegłego wieku. Choć z początkowej planszy, a także w komentarza lektora, dowiadujemy się, że film opowiada o Śląsku, to w rzeczywistości większość miejsc pokazanych na materiale pochodzi z Dolnego Śląska. Całość okraszona jest niemieckim komentarzem, jak przypuszczam już powojennym.

Aby ułatwić rozpoznanie pokazanych miejsc na filmie przygotowałem ich chronologiczną listę wraz z czasem, w którym się pojawiają.

W filmie możemy zobaczyć następujące miejsca:

• Karkonosze – 00:22
• Karpacz – 02:13
• Karkonosze – 03:03
• Zamek Chojnik – 04:06
• Schronisko PTTK Strzecha Akademicka – 04:12
• Góry Izerskie – 04:29
• Jelenia Góra – 04:50
• Góry Sokole – 05:36
• Zamek Chojnik – 05:46
• Zamek Ogrodzieniec* – 05:57
• Zamek w Będzinie* – 06:18
• Paczków – 06:30
• Jagniątków (Gerhart Hauptmann) – 06:45
• Karkonosze – 07:08
• Śnieżne Kotły – 07:20
• RTON Śnieżne Kotły (Schneegrubenbaude) – 07:34
• Wodospad Szklarki – 07:56
• Świeradów-Zdrój – 08:00
• Schronisko PTTK na Stogu Izerskim – 08:51
• Szklarska Poręba – 09:00
• Huta Julia (Szklarska Poręba) – 10:06
• Wodospad Kamieńczyka – 12:21
• Karpacz – 12:54
• Kościół Wang (Bierutowice) – 13:19
• Ślub na Dolnym Śląsku – 13:48
• Karkonosze – 15:54
• Schronisko Księcia Henryka – 16:06
• Śnieżka – 16:16
• Schronisko Dom Śląski – 16:19
• Schronisko PTTK Samotnia – 17:51
• Zima w górach – 18:18
• Schronisko PTTK na Hali Szrenickiej – 18:58
• Schronisko Szrenica – 19:20
• Śnieżne Kotły – 19:40
• Schronisko PTTK Strzecha Akademicka – 20:03
• Schronisko Petrova bouda** – 20:44
• Szpindlerowy Młyn** – 20:55
• Schronisko PTTK Samotnia i Mały Staw – 21:54
• Schronisko PTTK im. Bronisława Czecha – 22:27
• Schronisko PTTK Strzecha Akademicka – 22:40
• Śnieżka – 22:55
• Cieplice-Zdrój – 23:30
• Kamienna Góra – 24:35
• Krzeszów – 25:45
• Szczawno-Zdrój – 26:31
• Zamek Książ – 26:54
• Wałbrzych – 27:38
• Sokołowsko – 27:48
• Duszniki-Zdrój – 28:52
• Kłodzko – 30:53
• Szczawno-Zdrój – 31:10
• Kudowa-Zdrój – 31:25
• Polanica-Zdrój – 32:04
• Lądek-Zdrój – 32:21
• Nysa – 32:54
• Górny Śląsk (I wojna światowa i powstania śląskie) – 34:15
• Góra Świętej Anny – 37:22
• Kopalnie na Górnym Śląsku – 38:21
• Ślub a Górnym Śląsku – 42:49
• Wrocław – 46:38
• Ostrów Tumski (Wrocław) – 47:21
• Rynek i Stary Ratusz (Wrocław) – 48:48
• Nowy Targ (Wrocław) – 50:51
• Rynek (Świdnica)*** – 50:53
• Katedra św. Jana Chrzciciela (Wrocław) – 51:21
• Pałac Królewski (Wrocław) – 52:32
• Gmach Główny Uniwersytetu Wrocławskiego – 52:50
• Hala Stulecia – 54:55

* Oba zamki (Ogrodzieniec i Będzin) nie znajdują się na historycznym obszarze Śląska. Być może doszło tutaj do pomyłki przez to, że przez krótki czas (po III rozbiorze Polski) znalazły się one na obszarze nazywanym przez Prusaków Nowym Śląskiem (niem. Neuschlesien).

** Miejsce znajduje się na terenie Czech.

*** Pomyłka, ujęcia ze świdnickiego rynku zostały włączone do ujęć z wrocławskiego Nowego Targu.

Artykuł Dolny Śląsk przed wojną [stary film] pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

Niniejszy artykuł jest próbą opisania przebiegu wydarzeń z lipca 1897 roku. Post został napisany na podstawie kilku oddzielnych publikacji i artykułów:

• „Wyjątkowe zdarzenia przyrodnicze na Dolnym Śląsku i ich skutki”, praca zbiorowa pod redakcją Piotra Migonia, Wrocław 2010.
• „Największa powódź w Karkonoszach”, Krzysztof Sawicki, miesięcznik Sudety nr 8/41, Wrocław 2004.
• „Die Überschwemmungen im Hirschberger Thale im Jahre 1897”, Bunte Bilder aus dem Schlesierland, Wrocław 1898.

Powodzie na Dolnym Śląsku w XIX wieku

Pojawiające się w XIX wieku na Dolnym Śląsku powodzie nie były zjawiskiem całkowicie nowym. Wydarzenia tego typu były odnotowywane już wcześniej w dziejach regionu. Najstarsze informacje o powodziach na wrocławskim odcinku Odry pochodzą już z XII wieku (1158 i 1179 rok). Często były to tylko ogólne wzmianki i lakoniczne przekazy podawane przez kronikarzy – informujące o „wielkiej wodzie”, „dużych zniszczeniach” czy „wysokiej fali”. Im bliżej czasów współczesnych, tym ich opisy były dokładniejsze. Naukowcy zajmujący się badaniem ekstremalnych zjawisk przyrodniczych zauważają jednak, że zwiększona liczba powodzi została odnotowana w XVI, XVIII i XIX wieku. Pod tym względem szczególnie intensywny był XIX wiek, który w Europie zapamiętany został jako wiek wielkich powodzi. Przyczyn nasilenia się tego typu zjawisk możemy doszukiwać się w czynnikach klimatycznych – zwiększona liczba powodzi pokrywa się z historycznym ochłodzeniem klimatu tzw. małą epoką lodową. Istotną rolę odegrały również czynniki o charakterze antropogenicznym. Działalność człowieka w Sudetach, głównie wyrąb naturalnych lasów na potrzeby lokalnego przemysłu, doprowadziła do zmian w składzie gatunkowym drzewostanu, którego efektem było szybsze spływanie wód opadowych ze stoków do koryt rzek i potoków. Zapewne nie bez znaczenia było również systematyczne rozrastanie się siedzib ludzkich i wkraczanie człowieka w dotąd niezagospodarowane górskie tereny.

W XIX wieku na Dolnym Śląsku odnotowano kilka niszczycielskich powodzi. Do jednej z największych doszło w 1854 roku w dorzeczu Odry. Wówczas zalana została m.in. część Wrocławia. Oprócz Odry wylała także Oława, Widawa, Ślęza i Bystrzyca. Wówczas pod wodą znalazł się obszar około 1600 km². W ocenie hydrologów była to najbardziej katastrofalna powódź na Śląsku w XIX wieku.

Powódź z 1897 roku

Jednak w XIX-wiecznej historii Dolnego Śląska najbardziej zapamiętana została powódź z 1897 roku. Być może dlatego, że to właśnie ta powódź była impulsem do budowy systemu zapór wodnych i sztucznych zbiorników w Sudetach. Była to również pierwsza powódź, której zniszczenia zostały dobrze udokumentowane na fotografiach. Zdjęcia podtopionych miejscowości i zniszczonych budynków musiały robić wówczas wrażenie. Powódź z 1897 roku różniła się zasadniczo od wcześniejszej katastrofalnej powodzi z 1854 roku. Przede wszystkim powódź z 1897 roku objęła swoim zasięgiem głównie Karkonosze, Góry Izerskie i Kotlinę Jeleniogórską. Rozegrała się w głównej mierze w dorzeczu Bobru i nie rozlała się na cały obszar Dolnego Śląska. Wydarzenia z końca lipca 1897 roku dobrze zapadły w pamięć, nie tylko ze względu na skalę zniszczeń, ale i również z powodu gwałtowności żywiołu, który uderzył w niczego niespodziewających się mieszkańców regionu. Głównie mieszkańców górskich miejscowości.

Mokry koniec lipca

Pierwsza połowa lipca 1897 roku nie wyróżniała się niczym szczególnym. Było to typowe lato w Sudetach. Pogoda zaczęła psuć się dopiero w drugiej połowie miesiąca. Pierwsze intensywne opady wystąpiły 23 lipca. W ciągu dwóch kolejnych dób spadło około 20–40 mm deszczu. W Karkonoszach i Górach Izerskich deszcz o zmiennym natężeniu padał przez kilka kolejnych dni. Choć miejscami opad był intensywny, to nie zapowiadał on jeszcze nadchodzącej katastrofy, tym bardziej, iż przestało padać już 25 lipca. Dwie kolejne doby bez opadów uśpiły czujność mieszkańców. Ponownie rozpadało się 27 lipca. Zmienny deszcz z przerwami padał przez cały kolejny dzień (28 lipca). Spokojne dotąd górskie potoki powoli zaczęły zmieniać się w rwące dzikie rzeki. Kolejny dzień (29 lipca) również nie przyniósł poprawy pogody. Prawdziwa katastrofa nadciągnęła jednak w nocy…

Noc z 29 na 30 lipca

Do prawdziwego „oberwania chmury” doszło w nocy z 29 na 30 lipca. Noc była parna i mokra, a z nieba wciąż lał się strumień wody. Intensywność opadów rosła z każdą godziną, podwyższając stany lokalnych rzek, i tak już przepełnionych wcześniejszymi opadami. Nieświadomi mieszkańcy górskich miejscowości zapadali właśnie w błogi letni sen. Nie było w tym nic dziwnego, gdyż byli już wcześniej przyzwyczajeni do intensywnych letnich opadów. Około północy deszcz nasilił się jeszcze bardziej. Szum masy wody przepływającej z impetem przez koryta rzek stawał się coraz bardziej odczuwalny. W tym miejscu najlepiej oddać głos naocznym świadkom tamtych wydarzeń. Tak tę noc zapamiętał Georg Friedlaender, jeden z mieszkańców Kowar. Poniżej przytaczam jego wspomnienia w tłumaczeniu Tomasza Prylla.

„Deszcz lał się strumieniami; była to nieprawdopodobnie parna noc. Musiało być około północy, gdy rozległy się niezwykłe dźwięki. […] Usłyszałem wówczas coraz silniejszy szum przepływającej tuż obok budynku Jedlicy, przeplatany tępymi uderzeniami głazów, które porwała rzeka, miotając je o mury oporowe. Głębokie, niesamowite dźwięki brzmiały niczym wystrzały z armat! Mimo to nie czułem większego niepokoju, gdyż podobne sytuacje już się zdarzały i kończyły się przeważnie niewielkimi niedogodnościami, zalaniem piwnic i innymi drobnymi niewygodami. Koło godziny 1:00 (w nocy) rozległa się syrena alarmowa ochotniczej straży pożarnej, zagłuszana chwilami przez głośny szum Jedlicy. Jednak ulice i brzegi Jedlicy pozostały puste. Nawet w najbardziej zagrożonych domach ludzie spokojnie spali.”

Według innych relacji, w pobliskim Karpaczu, syreny wyły już o godzinie 21 wieczorem. Główny opad nastąpił pomiędzy godziną 4:00 a 4:30. Przepełnione rzeki wystąpiły ze swoich koryt, niszcząc wszystko, co napotkały na swojej drodze. Podmywały budynki, niszczyły domostwa, warsztaty, zakłady pracy, zrywały mosty. Siła pędzącej masy wody była tak duża, że powalała nawet 100-letnie drzewa. Ogrom zniszczeń ukazał się oczom przerażonych mieszkańców dopiero nad ranem, kiedy żywioł osłab na sile i zaczęło świtać.

„Gdy poczęło świtać, ujrzano to, co do tej pory było jedynie słychać. Żółto-szare, spienione masy wody pędziły łożyskiem rzeki, niosąc belki, drzwi, deski, meble; miejscami wylewając z koryta, zalewając ulicę i chodnik – w tym momencie runął mały dom, znajdujący się po prawej stronie, i utonął w Jedlicy. Pozostała tylko niewielka reszta: jedna ściana szczytowa z powiewającymi na wietrze firankami i rozrzuconymi sprzętami gospodarstwa domowego. Ludzie uratowali się, skacząc przez okna. Kobieta starała się uratować pościele, lecz w tym momencie izba wraz z łóżkiem zsunęła się do wody, a ona sama ledwie się uratowała. […] Z wielką siłą woda uderzała w położony nad brzegiem domek drobnego handlarza, który w ostatniej chwili uszedł niebezpieczeństwu, porwała wreszcie dom, pozostawiając jedną niewielką izdebkę, wdarła się na Gartenstraße, uderzyła w szkołę dla Kowar Dolnych, porywając jeden z pokoi mieszkania nauczyciela, pochłonęła położony obok dom mistrza malarskiego oraz zniosła z powierzchni ziemi dom kupca Hentschela wraz z przydomowym ogródkiem, najładniejszym w mieście, całą dumą i radością 80-letniego właściciela. […] Zewsząd słychać było wołania o ratunek i wrzaski przerażenia, jednak nie było możliwości dotarcia do nieszczęśników, gdyż nikt nie był wstanie opuścić podmywanych przez wodę domów. Rozbijano drzwi i wybijano okna, by ratować ludzi i dobytek – jedno zniszczenie powodowało kolejne, aż wreszcie ujrzano bezmiar katastrofy, która w przeciągu niewielu godzin, często – w ciągu 10 minut, a czasami w mgnieniu oka nagle zniszczyła mienie i szczęście wielu rodzin.”

„Aus den Tagen der Überschwemmung”, Kowary, 1898 rok

Skutki powodzi

Bilans tej nocy był tragiczny. W niektórych wyższych partiach gór w ciągu nocy spadło 120–150 mm deszczu. Największy, rekordowy opad dobowy, zanotowano po czeskiej stronie w Górach Izerskich (Nová louka) – 345 mm. Równie intensywnie padało w osadzie Jizerka – 300 mm. Oznacza to, że w niektórych miejscach w Górach Izerskich, w ciągu tylko jednej doby, na jeden metr kwadratowy spadło około 300 l wody!

Najbardziej dotknięte kataklizmem były miejscowości położone na pograniczu Pogórza Karkonoskiego i Kotliny Jeleniogórskiej. W Kowarach zniszczonych zostało 14 domów mieszkalnych i 15 innych budowli. Jedlica po wystąpieniu ze swoich brzegów utorowała sobie nowe koryto. Podobnie było z potokiem Łomniczka (dopływ Łomnicy). W Karpaczu woda uszkodziła 5 domów. Zniszczony został młyn, który zasilał miejscowość w prąd. Żywioł uszkodził większość górskich dróg i turystycznych szlaków. Zrywał mosty i kładki, podmywał linie kolejowe oraz nasypy. Obliczono, że w samym tylko dorzeczu Łomnicy w ciągu doby spadło około 20 mln m³ wody, to jest średnio 171 mm.

Oprócz Kowar i Karpacza żywioł dotknął również miejscowości położone w Kotlinie Jeleniogórskiej m.in. Ścięgny, Piechowice, Mysłakowice, Łomnicę, Miłków, Podgórzyn, Sobieszów. Straty notowano także w miejscowościach położonych dalej na północ: we Wrzeszczynie, Siedlęcinie, Starej Kamienicy i Barcinku.

Wezbrane wody Bobru podtopiły Lubawkę i część Kamiennej Góry. W Cieplicach poziom wody podniósł się o 2 m. W Jeleniej Górze wzdłuż ul. Grunwaldzkiej aż po Wzgórze Krzywoustego powstało rozległe rozlewisko. Stan rzeki w mieście podniósł się o 5 m (okolice dworca kolejowego). Gdzieniegdzie poziom wody sięgał nawet dachów niżej położonych domów. We Wleniu Bóbr zalał rynek i okalające go kamienice. W Leśnej powstało rozległe rozlewisko, pozalewane zostały domy, niekiedy aż po sam dach. W Gryfowie Śląskim doszło do katastrofy mostu kolejowego. Z brzegów wystąpiła również Nysa Łużycka, uszkadzając zabudowania w Zgorzelcu.

W pierwszej kolejności do usuwania skutków powodzi skierowano strzelców z Jägerbataillon z Jeleniej Góry, a później także pionierów z Głogowa. Do prac przy usuwaniu zniszczeń przystąpiły również prywatne firmy i spółki. Wieści o katastrofalnej powodzi w Sudetach odbiły się szerokim echem. 21 września Kowary – miejscowość najbardziej dotkniętą przez powódź – odwiedziła cesarzowa Augusta Wiktoria (małżonka kajzera Wilhelma II).

W czasie powodzi zginęły 4 osoby. Jeszcze bardziej tragiczna sytuacja była po czeskiej stronie Sudetów. Tam żywioł zebrał, według różnych źródeł, od 120 do 135 ofiar śmiertelnych. Po stronie śląskiej straty materialne oszacowano na 10 mln marek (według późniejszych obliczeń około 18 mln), a po stronie czeskiej wynosiły 7 mln guldenów.

Wnioski z powodzi

Niemcy szybko wyciągnęli wnioski z ogromnych strat, jakie wyrządziła im powódź z 1897 roku. Była ona impulsem do opracowania ambitnego programu przeciwpowodziowego dla Sudetów, który miał w przyszłości chronić miejscowości i ludność przed skutkami wystąpienia ponownych powodzi. Jego inicjatorem był ówczesny nadprezydent prowincji śląskiej Hermann von Hatzfeldt. Założenia programu opracował wybitny hydrotechnik prof. Otto Intze (zmarł w 1904 roku), a dalsze projekty wykonano już w biurze Hermanna Dewidowa w Hanowerze. Oprócz regulacji górskich rzek, jego głównym elementem miała być budowa systemu zapór wodnych i sztucznych zbiorników retencyjnych. Środki na realizację kosztownych prac hydrotechnicznych (w wysokości 4/5) zapewnił rząd centralny. W tym celu 3 lipca 1903 roku Reichstag uchwalił specjalną ustawę o ochronie przeciwpowodziowej. Resztę miała pokryć z własnego budżetu prowincja śląska. Jako pierwsze wybudowano zaporę i zbiornik w Leśnej na Kwisie (1905 rok). Później w Pilchowicach na Bobrze (1912 rok). W czasie I wojny światowej oddano do użytku zbiornik i zaporę w Zagórzu Śląskim na Bystrzycy, a po wojnie kolejną w Złotnikach na Kwisie. Wybudowano także mniejsze zapory m.in. na Łomnicy w Karpaczu, na Wilczce w Międzygórzu i na Bobrze w Bukówce.

Porównanie powodzi z 1897 i 1997 roku

W świadomości współczesnych mieszkańców Dolnego Śląska za największą powódź uznaje się tę, która miała miejsce w lipcu 1997 roku, tzw. powódź tysiąclecia. Wymiana ludności, jaka miała miejsce po 1945 roku, sprawiła, że wydarzenia z końca XIX wieku zostały trochę zapomniane przez współczesnych Dolnoślązaków. Dodatkowo zostały przysłonięte przez równie niszczycielski żywioł z 1997 roku. Powódź z 1997 roku również stanowiła wydarzenie w pewnym sensie przełomowe dla Polaków, podobnie jak powódź z 1897 roku dla Niemców. Śmiechem historii jest to, że wydarzenia te dzieliło od siebie równo 100 lat.

Powódź z 1997 roku również przyniosła tragiczne konsekwencje na Śląsku. Wówczas zalanych zostało wiele śląskich miejscowości m.in. Wrocław i Opole. Podtopionych i zalanych zostało także kilka miejscowości na ziemi kłodzkiej, mocno ucierpiało samo Kłodzko. Skutki powodzi tysiąclecia były odczuwalne również poza obszarem Śląska. Nie chodzi tu o rywalizację, który z żywiołów był bardziej niszczycielski. Były to zasadniczo dwie różne powodzie. Tak więc po pierwsze, powódź tysiąclecia swoim zasięgiem objęła o wiele większy obszar niż powódź z 1897 roku. Ta druga rozegrała się przede wszystkim w Karkonoszach, Górach Izerskich i Kotlinie Jeleniogórskiej, głównie w dorzeczu Bobru. Po drugie, przyczyną powodzi z 1997 roku był długotrwały, kilkudniowy, intensywny opad – deszcz padał przez kilka dni, głównie od 5 do 9 lipca. W odróżnieniu do powodzi z 1897 roku, gdzie wtedy główny opad miał miejsce tylko w ciągu jednej nocy. Odmienna była również intensywność opadów. W 1997 roku przez 6, 7 i 8 lipca lokalnie suma opadów przekroczyła 500 mm. W 1897 roku tylko w ciągu jednej doby w Górach Izerskich spadło ponad 300 mm. W 1997 roku największy dobowy opad zanotowano nad czeskimi dopływami Odry – 230 mm, a po polskiej stronie w Międzygórzu – 200 mm. W skali doby był on więc o wiele mniejszy niż ten z 1897 roku.

Film o budowie zapory w Pilchowicach

Kilka lat temu przygotowałem film poświęcony budowie zapory i zbiornika w Pilchowicach. Zapraszam do jego obejrzenia jako uzupełnienie tematu.

Artykuł Powódź z 1897 roku – Katastrofalna powódź w Sudetach pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

1. Śnieżka

Śnieżka to najwyższy szczyt Karkonoszy i zarazem całych Sudetów. Ponieważ Śnieżka jest górą graniczną – przebiega przez nią polsko-czeska granica – jest również najwyższym szczytem w całej Republice Czeskiej. Zaryzykować można stwierdzenie graniczące z pewnością, że jest to najczęściej i najchętniej odwiedzana góra w całych Sudetach. Główny punkt wycieczek turystów odwiedzających Karkonosze. Charakterystyczny szczyt Śnieżki, zbudowany z twardych hornfelsów, góruje nad otaczającym terenem. Na szczycie Śnieżki znajduje się obserwatorium metrologiczne i XVII-wieczna drewniana kaplica pw. św. Wawrzyńca, a po czeskiej stronie wybudowano budynek poczty (najwyżej położonego urzędu pocztowego w Czechach). Śnieżka znajduje się na terenie Karkonoskiego Parku Narodowego

2. Kocioł Małego Stawu

Kocioł Małego Stawu i znajdujące się na jego dnie polodowcowe jeziorko (Mały Staw) należą do jednych z najbardziej urokliwych miejsc w Sudetach. Kocioł jest jednym z kilku kotłów polodowcowych, jakie możemy spotkać w Karkonoszach. Około 1 mln lat temu w plejstocenie nastąpiła tzw. epoka lodowcowa. W jej wyniku w niektórych miejscach w górach wytworzyły się lokalne górskie lodowce, które doprowadziły do wyżłobienia w grzbiecie Karkonoszy tych niezwykłych form. Wysokość niektórych ze skalnych ścian dochodzi tutaj aż do 80 m. Lodowiec stopniał całkowicie dopiero 10 tys. lat temu, a pozostałością po nim jest dziś Mały Staw. W dole kotła znajduje się schronisko PTTK Samotnia.

3. Wodospad Szklarki

Wodospad Szklarki należy do tych miejsc, które koniecznie trzeba odwiedzić w Sudetach. To jeden z najpopularniejszych karkonoskich wodospadów. Wodospad powstał na potoku Szklarki. Woda spada tu ze skalnego progu z wysokości około 13 m. Do popularności tego miejsca przyczyniło się także bliskie położenie przy drodze krajowej nr 3, prowadzącej z Piechowic do Szklarskiej Poręby. Od parkingu przy drodze do wodospadu jest raptem kilkanaście minut drogi. Jest więc on łatwo dostępny dla turystów, którzy nie lubią długich górskich wędrówek. Przy wodospadzie działa również schronisko PTTK „Kochanówka”.

4. Hala Izerska

Hala Izerska to rozległa górska łąka położona w Górach Izerskich na wysokości około 840–880 m n.p.m. Jej urokliwy dziewiczy charakter sprawił, że stała się jednym z ulubionych miejsc turystów odwiedzających tę część Sudetów. Hala Izerska jest również niezwykłym miejscem ze względu na swój surowy klimat i notowane tutaj w czasie zim rekordowo niskie temperatury (w 1996 roku zanotowano blisko -37°C). Dawniej na Hali Izerskiej funkcjonowała osada Groß-Iser, składająca się z kilkudziesięciu domów. Mieszkańcy osady zostali po wojnie wysiedleni, a teren jako przygraniczny przez wiele lat nie był dostępny dla turystów. Dziś jedynym zachowanym budynkiem osady jest dawna szkoła wybudowana w 1938 roku, w którym obecnie funkcjonuje schronisko Chatka Górzystów.

5. Góry Sokole

Góry Sokole są częścią pasma Rudaw Janowickich. Składają się z sześciu izolowanych szczytów, z których najsłynniejsze to Sokolik (642 m n.p.m.) i Krzyżna Góra (654 m n.p.m.). Oba szczyty są charakterystycznymi elementami krajobrazu Rudaw Janowickich i Kotliny Jeleniogórskiej. Ze względu na swój kształt (przypominający biust) otrzymały prześmiewczą nazwę Cycengebirge. Na obu kulminacjach znajdują się granitowe wychodnie skalne, które szczególnie upodobali sobie wspinacze. Na skałkach znajdują się również platformy widokowe. Szczególnie popularny jest punkt widokowy na Sokoliku. Doskonałe położenie tuż przy kotlinie sprawia, że rozciągają się z niego piękne widoki na otaczające tereny i pozostałe pasma górskie.

6. Wielka Sowa

Góry Sowie już przed wojną były terenem dość dobrze zagospodarowanym turystycznie. W ostatnich latach na sowiogórskich szlakach widać coraz więcej turystów, którzy docenili walory tego pasma górskiego. Głównym celem pieszych wędrówek jest najwyższy szczyt Gór Sowich – Wielka Sowa. Masywny i zwarty szczyt Wielkiej Sowy (1015 m n.p.m.) jest dobrze rozpoznawalny z wielu miejsc w Sudetach. Na szczycie znajduje się wybudowana w latach 1905–1906 zabytkowa 25-metrowa wieża widokowa. Dawniej nosiła ona miano wieży niemieckiego kanclerza Otto von Bismarcka. Wieża za niewielką opłatą udostępniona jest do zwiedzania. Na szczycie Wielkiej Sowy znajduje się również miejsce do odpoczynku, wiaty z ławkami i palenisko.

7. Szczeliniec Wielki

Szczeliniec Wielki to najwyższy i zarazem najbardziej charakterystyczny szczyt Gór Stołowych. Wznosi się na wysokość 919 m n.p.m., a jego wysokie pionowe ściany górują 150 m nad niżej położonym Karłowem. Jego nazwa pochodzi od szczelin, popękanych skał piaskowca, wśród których znajdziemy wiele niezwykłych skalnych form. Szczeliniec Wielki był już popularnym celem wycieczek pod koniec XVIII wieku. Odwiedzili go m.in. król pruski Fryderyk Wilhelm II, poeta Johann Wolfgang Goethe i przyszły prezydent USA John Quincy Adams. Szczyt znajduje się na terenie Parku Narodowego Gór Stołowych. Dojście do platformy widokowej przy schronisku i do samego schroniska PTTK „Na Szczelińcu” jest bezpłatne, ale przejście głównej trasy wśród skalnych form i szczelin wymaga zakupienia biletu wstępu.

8. Błędne Skały

Góry Stołowe to niezwykłe miejsce na mapie Sudetów. Występują tu osobliwe formy z piaskowca, skalne miasta i labirynty. W polskiej części Gór Stołowych, oprócz Szczelińca Wielkiego, warto również odwiedzić Błędne Skały. To prawdziwy skalny labirynt, którego korytarzami poprowadzono turystyczną trasę. Również i tutaj znajdziemy wiele zdumiewających skalnych formacji. Część z nich, ze względu na swój specyficzny wygląd, otrzymała stosowne nazwy. Na trasie spotkamy m.in. okręt, kurzą stopkę, kasę i kuchnię. Pokonanie niektórych wąskich przejść pomiędzy skałami wymaga sporej sprawności i gibkości ciała. Błędne Skały znajdują się na terenie Parku Narodowego Gór Stołowych i ich zwiedzanie wymaga zakupienia biletu.

9. Masyw Śnieżnika

Masyw Śnieżnika to kolejne miejsce, które warto odwiedzić w Sudetach. Masyw położony jest w Sudetach Wschodnich. Jego najwyższą kulminacją jest Śnieżnik, wznoszący się na wysokość 1426 m n.p.m. Śnieżnik jest również najwyższym szczytem polskiej części Sudetów Wschodnich. Rozciągają się z niego piękne widoki na ziemię kłodzką. Przez szczyt przebiega polsko-czeska granica państwowa. Sam Masyw Śnieżnika przybrał formę zwartego masywu górskiego, silnie zalesionego, o stromych zboczach. Nie spotkamy tu tłumów turystów tak, jak na Śnieżce. Wędrówki po Masywie Śnieżnika polecam osobom, które pragną raczej ciszy, spokoju i bliskości natury. Na Hali pod Śnieżnikiem znajduje się schronisko PTTK „Na Śnieżniku”.

10. Jaskinia Niedźwiedzia

Wybierając się w Masyw Śnieżnika warto również odwiedzić znajdującą się w Kletnie Jaskinię Niedźwiedzią. Jaskinia położona jest w dolinie Kleśnicy, tuż przy szlaku prowadzącym na Śnieżnik. Jest to największa jaskinia w Sudetach, dotychczas odkryto około 5 km korytarzy. Jaskinię odkryto przypadkowo w 1966 roku w czasie eksploatacji złoża marmuru. W 1983 roku w jaskini utworzono trasę turystyczną o długości około 400 m. W środku zachowała się piękna szata naciekowa, którą dziś możemy podziwiać zwiedzając wnętrza jaskini. Zwiedzanie odbywa się tylko z przewodnikiem, obowiązuje wcześniejsza rezerwacja. Jaskinia Niedźwiedzia to jedna z największych atrakcji turystycznych ziemi kłodzkiej, Sudetów Wschodnich i Dolnego Śląska.

Mapa 10 miejsc, które warto odwiedzić w Sudetach

Artykuł 10 miejsc, które warto odwiedzić w Sudetach pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

Sudety – Podstawowe informacje

Sudety są łańcuchem górskim będącym częścią Masywu Czeskiego. Przechodzą przez terytorium trzech państw: Polski, Czech i Niemiec. Cały łańcuch ma kształt łuku o długości około 340 km. Ciągnie się od zachodu w okolicach Drezna (Dresdner Heide – najdalej na zachód wysunięta część Sudetów) aż do Bramy Morawskiej na wschodzie. Wschodnia granica Sudetów jest wyraźnie zaakcentowana i dobrze widoczna w terenie. Natomiast zachodnia granica jest słabo zaznaczona, stąd jest również przedmiotem wielu sporów. Sudety na zachodzie stykają się z Górami Połabskimi, a na wschodzie Brama Morawska oddziela je od Karpat. Najwyższym szczytem Sudetów jest Śnieżka (czes. Sněžka, niem. Schneekoppe), wznosząca się na wysokość 1603 m n.p.m., położona w Karkonoszach w Sudetach Zachodnich.

Sudety są łańcuchem górskim stanowiącym naturalną granicę pomiędzy państwami. Tak było często w historii, tak jest również współcześnie. Wzdłuż Sudetów przebiega przede wszystkim polsko-czeska granica państwowa. Ponadto wzdłuż Nysy Łużyckiej, biegnącej przez góry i pogórze, przebiega również granica polsko-niemiecka, a przez Pogórze Łużyckie i fragment Kotliny Żytawskiej oraz Gór Łużyckich granica czesko-niemiecka. Ciekawostka, w wielu miejscach granica przebiega dokładnie tak samo jak przed II wojną światową. Z tą różnicą, że rozdziela już inne państwa, czego ślady widzimy na gdzieniegdzie zachowanych przedwojennych znakach (słupkach) granicznych.

Podział fizjograficzny Sudetów

Sudety są łańcuchem górskim i zarazem regionem fizycznogeograficznym w randzie subprowincji. Cały łańcuch górski dzieli się na mniejsze części tzw. makroregiony, wśród nich wyróżniamy następujące makroregiony: Sudety Zachodnie, Sudety Środkowe, Sudety Wschodnie i Przedgórze Sudeckie. Dodatkowo każdy z makroregionów dzieli się na mniejsze części tzw. mezoregiony. Zazwyczaj wśród mezoregionów wyróżniamy poszczególne pasma górskie, masywy czy kotliny śródgórskie. Podział fizjograficzny Sudetów jest niezwykle skomplikowany. Po części wpływ na to ma skomplikowana budowa geologiczna gór, częściowo również burzliwa historia regionu. Często kryterium przebiegu granicy między dwoma pasmami ma charakter historyczny. Dodatkowo nie ma jednego wspólnego podziału Sudetów. Różnice widzimy np. między podziałem stosowanym w Polsce, a tym opracowanym w Czechach. Rozbieżności widzimy również w podziałach opracowanych przez polskich geografów. Niektóre fragmenty Sudetów mają charakter sporny, co do ich przynależności do konkretnego pasma. W niniejszym artykule, tak samo jak i na całym blogu, stosuję podział opracowany przez prof. Jacka Potockiego. Na jego podstawie (z drobnymi zmianami) opracowałem własną interaktywną mapę podziału Sudetów na mezoregiony. Zamieszczam ją poniżej.

Należy pamiętać, że łańcuch górski Sudetów ma charakter transgraniczny, przechodzi przez terytorium trzech państw: Polski, Czech i Niemiec. Poniżej zamieszczam listę sudeckich mezoregionów znajdujących się na terytorium województwa dolnośląskiego.

Sudety Zachodnie

• Kotlina Żytawska
• Góry Izerskie
• Pogórze Izerskie
• Karkonosze → link do opisu
• Kotlina Jeleniogórska
• Rudawy Janowickie
• Góry Kaczawskie
• Pogórze Kaczawskie

Sudety Środkowe

• Kotlina Kamiennogórska
• Góry Jastrzębie (niewielki fragment w okolicach Okrzeszyna)
• Góry Kamienne
• Góry Wałbrzyskie
• Pogórze Wałbrzyskie
• Góry Sowie
• Góry Bardzkie
• Obniżenie Nowej Rudy
• Obniżenie Ścinawki
• Kotlina Kłodzka
• Góry Stołowe
• Góry Bystrzyckie
• Góry Orlickie
• Pogórze Orlickie

Sudety Wschodnie

• Góry Złote
• Masyw Śnieżnika

Przedgórze Sudeckie

• Wzgórza Strzegomskie
• Równina Świdnicka
• Masyw Ślęży
• Obniżenie Podsudeckie
• Kotlina Dzierżoniowska
• Wzgórza Niemczańsko-Strzelińskie
• Obniżenie Otmuchowskie

Poniżej zamieszczam grafikę przedstawiającą przebieg pasm górskich, pogórzy, masywów i wzgórz.

Szczyty Sudetów

Sudety raczej nie należą do gór wysokich. Ich najwyższy szczyt Śnieżka wznosi się na wysokość 1603 m n.p.m., czasem podawana jest również wysokość 1602 m n.p.m. Śnieżka jest również najwyższym szczytem Republiki Czeskiej. Tylko 4 szczyty Sudetów przekraczają symboliczną wysokość 1500 m. Wszystkie z nich znajdują się w Karkonoszach, są to:

• Śnieżka – 1603 m n.p.m.
• Luční hora – 1555 m n.p.m.
• Studniční hora – 1554 m n.p.m.
• Wielki Szyszak – 1509 m n.p.m.

Poniżej mapa z zaznaczonymi najwyższymi 13 szczytami Sudetów.

Każdy z makroregionów ma również swoje najwyższe kulminacje.

• Sudety Zachodnie – Śnieżka (czes. Sněžka) 1603 m n.p.m.
• Sudety Środkowe – Wielka Desztna (czes. Velká Deštná) 1115 m n.p.m.
• Sudety Wschodnie – Pradziad (czes. Praděd) 1491 m n.p.m.

W stosunku do Sudetów czasem można spotkać się również z określeniem „Sudety Wysokie”, które odnoszą się do Karkonoszy, Wysokiego Jesionika i Masywu Śnieżnika, jako pasm wyróżniających się pod względem wysokości od pozostałych.

Powstanie i budowa geologiczna Sudetów

W wielu publikacjach pojawia się często informacja o tym, iż Sudety to góry stare. Nie jest to do końca określenie prawdziwe. W rzeczywistości Sudety to góry młode, ale skały z jakich są zbudowane są stare. Sudety po raz pierwszy zostały wypiętrzone w czasie orogenezy hercyńskiej. Procesy te miały miejsce około 320–300 mln lat temu. Wtedy też doszło do metamorfizacji (przeobrażenia) już wcześniej istniejących skał magmowych i osadowych, a także do powstania licznych intruzji skał magmowych. W wyniku tych ruchów górotwórczych powstały góry znacznie przewyższające wysokością dzisiejsze Sudety. Następnie przez około 200 mln lat góry te były niszczone przez czynniki zewnętrzne. W wyniku działania erozji zostały niemalże całkowicie zrównane. Następnie na ich pozostałości nałożyły się nowe warstwy skał osadowych. Sudetów nie byłoby, gdyby nie ostatnia orogeneza – alpejska. To właśnie w czasie orogenezy alpejskie doszło do napięć w tej części kontynentu, w wyniku których pozostałości Sudetów popękały. Następnie niektóre z nich zapadły się, inne zaś zostały wydźwignięte. Ten rodzaj gór nazywamy górami zrębowymi. Pęknięcie to widać dobrze w postaci tzw. sudeckiego uskoku brzeżnego, który oddziela część wydźwigniętą do góry (Sudety), od części nie wydźwigniętej (Przedgórze Sudeckie). Tak więc Sudety należą do hercynidów, czyli gór powstałych w czasie orogenezy hercyńskiej, choć w dzisiejszej formie zostały wypiętrzone (ponownie) w czasie orogenezy alpejskiej.

Specyficzne miejsce w budowie Sudetów zajmują góry pochodzenia wulkanicznego. Po polskiej stronie spotkać je można głównie w Górach i na Pogórzu Kaczawskim, ale również i w Górach Wałbrzyskich czy Kamiennych możemy odnaleźć ślady dawnego wulkanizmu. Przez obszar Parku Krajobrazowego Chełmy na Pogórzu Kaczawskim wytyczono kolorem żółtym Szlak Wygasłych Wulkanów. Wiele z nich stanowi niezwykłe osobliwości przyrody i objętych zostało ochroną prawną. Dzięki nim obszar Gór i Pogórza Kaczawskiego zdobył sobie miano Krainy Wygasłych Wulkanów.

Pochodzenie nazwy Sudety

Sama nazwa Sudety po raz pierwszy pojawia się w II wieku n.e. w opisie Germanii i Sarmacji sporządzonym przez greckiego astronoma i geografa Klaudiusza Ptolemeusza. W opisie tym została wymieniona nazwa „Σούδητα” – Soudeta. W późniejszych wiekach w stosunku do Sudetów używano określenia Góry Czeskie (łac. Montes Bohemiae). W polskich publikacjach można spotkać się również z nazwą Góry Ryfejskie (łac. Rhipaeos Montes) – nazwa ta przypisywana jest także do dawnych nazw Sudetów, choć co do jej poprawności można mieć wiele wątpliwości. Współczesna nazwa Sudety upowszechniła się dopiero w nowożytności. Co ciekawe, po czeskiej stronie z powodów historycznych (skojarzenie z Sudetenlandem), zrezygnowano z używania nazwy Sudety i zastąpiono ją określeniem Krkonošsko-jesenická subprovincie.

Przyroda Sudetów

Sudety obejmują swoim zasięgiem południową część województwa dolnośląskiego. Pod względem przyrodniczym i krajobrazowym stanowią najbardziej wartościowy obszar w całym województwie. Na terenie polskich Sudetów funkcjonują dwa parki narodowe: Karkonoski Park Narodowy i Park Narodowy Gór Stołowych. Bogactwo przyrody, rozmaitość form skalnych, występowanie rzadkich gatunków, w tym również gatunków endemicznych (występujących tylko na danym terenie), było powodem zastosowania tej najwyższej formy ochrony przyrody. Na obszarze Sudetów funkcjonują także liczne parki krajobrazowe i rezerwaty przyrody, a także pomniki przyrody i obszary ochrony Natura 2000. Wiele gatunków sudeckich roślin jest objętych częściową lub całkowitą ochroną.

Obszar Sudetów należy do zlewisk trzech mórz: Morza Bałtyckiego, Morza Północnego i Morza Czarnego. Prawie cała polska część Sudetów znajduje się w dorzeczu Odry i zlewisku Morza Bałtyckiego. Czeska strona Karkonoszy i Gór Izerskich, a także część Gór Stołowych i Gór Orlickich znajdują się w dorzeczu Łaby i zlewisku Morza Północnego. Natomiast część Masywu Śnieżnika i Jesioników znajduje się w dorzeczu Dunaju i zlewisku Morza Czarnego. Ciekawostka, w Masywie Śnieżnika na Trójmorskim Wierchu znajduje się miejsce, gdzie zbiegają się zlewiska trzech mórz (Bałtyckiego, Północnego i Czarnego), stąd nazwa szczytu „Trój-morski” Wierch.

Zagospodarowanie turystyczne Sudetów

Sudety dzięki swoim walorom przyrodniczym, krajobrazowym, a także historycznym, są regionem niezwykle atrakcyjnym turystycznie. Turystów przyciągają tutaj niezwykłe formy skalne, wygasłe wulkany, malownicze przełomy rzek, wodospady i jaskinie. Oprócz tworów przyrody magnesem są również obiekty stworzone przez człowieka. Średniowieczne zamki, niezwykłe kościoły, tajemnicze podziemia, już od wielu lat przyciągają co roku setki tysięcy turystów. Sudety są obszarem górskim mocno zasiedlonym przez człowieka, a w niektórych miejscach również dość mocno przekształconym. Z powodu transgranicznego charakteru gór przez Sudety od wieków przetaczały się wojny, a to z kolei wymuszało budowę licznych obiektów obronnych i umocnień. Dziś zamki, forty czy schrony są same w sobie atrakcjami turystycznymi. Sudety są również górami bogatymi w surowce mineralne. Dawniej jedną z głównych gałęzi gospodarki była działalność wydobywcza. Dziś nieczynne kopalnie węgla kamiennego, złota czy nawet uranu udostępnione są dla turystów.

Sudety posiadają dość dobrze rozwiniętą sieć szlaków turystycznych. Najważniejszym szlakiem w Sudetach jest Główny Szlak Sudecki im. dr. Mieczysława Orłowicza (GSS), znakowany kolorem czerwonym. Przez Sudety przebiega równie ważny europejski długodystansowy szlak pieszy E3, znakowany kolorem niebieskim. Jeszcze przed wojną niektóre partie Sudetów były już bardzo dobrze zagospodarowane turystycznie. W XIX wieku, kiedy rodzi się turystyka we współczesnym rozumieniu tego słowa, Sudety były w zasadzie jedynymi istotnymi górami na terenie Królestwa Prus. Nie dziwi więc fakt, że swoje posiadłości zapragnęły tu mieć najznamienitsze pruskie rody, w tym również rodzina królewska. Z czasem rozrywka zarezerwowana tylko dla elit stała się również dostępna dla zwykłych ludzi. W II połowie XIX wieku pojawiają się pierwsze towarzystwa turystyczne, które wspierają rozwój turystyki. Powstają liczne schroniska, gasthausy i wieże widokowe, znakowane są pierwsze szlaki. Niestety część z przedwojennej bazy turystyczne została po wojnie zaniedbana i w efekcie zniszczona. Niewątpliwie do masowego rozwoju turystyki przyczyniła się również budowa sieci kolejowej w Sudetach.

Artykuł Sudety pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.