Karkonosze – Podstawowe informacje

Karkonosze są najwyższym pasmem górskim w całych Sudetach, a patrząc jeszcze szerzej, są również najwyżej wyniesioną częścią całej jednostki geograficznej zwanej Masywem Czeskim. Położone są w makroregionie Sudetów Zachodnich. Przez Karkonosze przebiega polsko-czeska granica państwowa, dzieląc pasmo na część polską i czeską, a historycznie na część śląską i czeską. Granica pomiędzy państwami poprowadzona jest wzdłuż Grzbietu Śląskiego, Czarnego, Kowarskiego i Lasockiego. Przy czym na terytorium Polski leży mniej niż 1/3 Karkonoszy. Od zachodu Karkonosze graniczą z Górami Izerskimi, rozgranicza je Przełęcz Szklarska i rzeka Kamienna. Od północy opadają w kierunku Kotliny Jeleniogórskiej. Od północnego wschodu stykają się z Rudawami Janowickimi, rozdziela je Przełęcz Kowarska. Od wschodu opadają w kierunku Wzgórz Bramy Lubawskiej, będących częścią Kotliny Kamiennogórskiej. Od południowego wschodu stykają się z Žacléřską vrchoviną, będącej częścią Broumovskiej vrchoviny. Zaś od południa opadają w kierunku rozległego Podgórza Karkonoskiego (czes. Krkonošské podhůří, potocznie Podkrkonoší), uznawanego za osobny mezoregion.

• Nazwa pasma w języku polskim – Karkonosze (rzadziej Góry Olbrzymie)
• Nazwa pasma w języku czeskim – Krkonoše
• Nazwa pasma w języku niemieckim – Riesengebirge
• Makroregion – Sudety Zachodnie
• Najwyższy szczyt – Śnieżka 1603 m n.p.m.

Pochodzenie nazwy Karkonosze

Nazwa Karkonosze jest oficjalną polską nazwą pasma. Również, niemal identyczna, używana jest w Czechach – Krkonoše. Językoznawca prof. Stanisław Rospond wywodził ją od prastarego słowa „kar” oznaczającego kamień lub górę. Podobny trzon widzimy również w nazwie Karpaty. Nawiązuje do niego również nazwa miasta Karpacz. Czasem w polskim nazewnictwie pojawia się określenie Góry Olbrzymie, które jest wprost odniesieniem do dawnej niemieckiej (niem. Riesengebirge) i łacińskiej (łac. Montes Gigantei) nazwy pasma. W polskich opisach gór z XVIII i XIX wieku były używane obie nazwy Karkonosze i Góry Olbrzymie.

Podział Karkonoszy

Karkonosze dzielą się na kilka grzbietów. Główny, graniczny grzbiet, składa się z Grzbietu Śląskiego (najdłuższego), Czarnego, Kowarskiego i Lasockiego. Równolegle do Śląskiego Grzbietu przebiega Czeski Grzbiet. Dwa najważniejsze i najwyższe karkonoskie grzbiety (Grzbiet Śląski i Czeski) rozdzielone są dolinami Mumlavy, Łaby i Białej Łaby. Od Czeskiego Grzbietu odchodzi kilka grzbietów o przebiegu południkowym (północ-południe lub północny zachód-południe). Nazywane są one Grzbietami Południowymi (czes. Krkonošské rozsochy). Końcowy odcinek Grzbietu Lasockiego przechodzi w odcinek zwany Rýchorami, który w całości położony jest już na terytorium Czech. Zarówno Grzbiet Lasocki (na odcinku granicznym), jak i Rýchory, w czeskim podziale zaliczane są jako Krkonošské rozsochy. W obszarze jednostki (mezoregionu) Karkonoszy wyróżnia się jeszcze Pogórze Karkonoskie (nie mylić z Podgórzem Karkonoskim, które jest odrębną jednostką). Pogórze Karkonoskie od Śląskiego Grzbietu oddziela Karkonoski Padół Śródgórski, będące równoleżnikowym obniżeniem terenu.

Szczyty Karkonoszy

Najwyższym szczytem Karkonoszy jest Śnieżka (czes. Sněžka, niem. Schneekoppe) o wysokości 1603 m n.p.m. Śnieżka jest również najwyższym szczytem całych Sudetów, a także Masywu Czeskiego. Przez szczyt przebiega granica państwowa i granica pomiędzy regionami historycznymi (Śląska i Czech). Śnieżka jest także najwyższym szczytem Śląska, Czech i Republiki Czeskiej.

W całych Sudetach tylko cztery szczyty przekraczają symboliczną wysokość 1500 m n.p.m. Wszystkie one znajdują się w Karkonoszach, są to:

• Śnieżka (czes. Sněžka) – 1603 m n.p.m.
• Luční hora – 1555 m n.p.m.
• Studniční hora – 1554 m n.p.m.
• Wielki Szyszak (czes. Vysoké kolo) – 1509 m n.p.m.

Wejście na pozostałe szczyty przekraczające 1500 m, to jest Luční horę, Studniční horę i Wielki Szyszak, nie jest możliwe. Nie prowadzą na nie żadne szlaki. Należy również wspomnieć o pewnym przekłamaniu (nieporozumieniu) jakie istnieje w polskich i czeskich nazwach szczytów granicznych. Otóż polski Wielki Szyszak po czesku nazywany jest Vysoké kolo. W nazewnictwie czeskim istnieje również szczyt, który nazywa się Velky Šišak – jest to polski Śmielec. Natomiast Mały Szyszak po czesku nazywany jest tak samo – Malý Šišák.

Budowa geologiczna Karkonoszy

Karkonosze są pasmem o zróżnicowanej budowie geologicznej. Znajdziemy tu wszystkie trzy typy skał: magmowe, metamorficzne i osadowe, choć tych ostatnich jest zdecydowanie najmniej.

Główną skałą budującą polską część Karkonoszy jest granit. Granit to skała magmowa głębinowa, która zastygała w powolnym procesie głęboko pod powierzchnią ziemi. Karkonoski granit, jak przypuszczają geolodzy, zastygał na głębokości około 8–10 km. Jego wiek szacuje się na około 310–330 mln lat. Skały granitowe obejmują przede wszystkim Śląski Grzbiet, rozciągając się dalej na Kotlinę Jeleniogórską, część Rudaw Janowickich, aż po Góry Kaczawskie. Ten sam karkonoski granit buduje również fragment Gór Izerskich. Widoczny na mapach geologicznych masyw granitowy, rozciągający się na długości około 70 km, przybrał kształt przewróconej cyfry 8. Przez geologów określany jest mianem plutonu karkonoskiego lub plutonu karkonosko-izerskiego.

Otoczenie plutonu karkonoskiego stanowią skały metamorficzne. Po polskiej stronie występują one we wschodniej części Karkonoszy, na obszarze pomiędzy Śnieżką a Przełęczą Okraj. Są to przede wszystkim łupki łyszczykowe i gnejsy. Należą one do jednych z najstarszych skał występujących w Karkonoszach, których wiek (skał wyjściowych) szacuje się na około 500 mln lat. Łupki łyszczykowe, będące zmetamorfizowanymi skałami osadowymi, występują od Grzbietu Czarnego przez Przełęcz Sowią po Czoło w Grzbiecie Kowarskim. Spotkać je możemy m.in. na Skalnym Stole. Gnejsy występują na stokach Grzbietu Czarnego i Wołowej Góry. U podnóża Grzbietu Kowarskiego i w rejonach Wilczej Poręby (część Karpacza) występują granitognejsy. Natomiast w Grzbiecie Lasockim możemy spotkać fyllity.

Specyficznym rodzajem skał metamorficznych występującym w Karkonoszach są hornfelsy powstałe w wyniku metamorfizmu kontaktowego. Skały te powstały w wyniku kontaktu łupków łyszczykowych z gorącą granitową magmą. Hornfelsy cechują się dużą odpornością na procesy wietrzenia. Nieprzypadkowo więc z hornfelsów zbudowany jest wierzchołek Śnieżki, a także Studniční i Luční hora.

Warto wspomnieć, że na obszarze Karkonoszy można również gdzieniegdzie odnaleźć skały magmowe wylewne (wulkaniczne), choć zjawiska wulkaniczne nigdy w Karkonoszach nie przybrały takich rozmiarów jak w sąsiednich pasmach. Najbardziej znanym miejscem są ściany Małego Śnieżnego Kotła, gdzie znajdują się żyły bazaltu (a w zasadzie bazanitu). Pochodzą one sprzed 25 mln lat. Należą one do jednych z najmłodszych skał znajdujących się w Karkonoszach.

W przypadku skał osadowych, po polskiej stronie Karkonoszy, możemy je odnaleźć w postaci zlepieńców w Grzbiecie Lasockim w rejonie Jarkowic.

Charakterystyka pasma Karkonoszy

Karkonosze są najwyższym pasmem górskim w całych Sudetach. Ich partie grzbietowe przekraczają wysokość 1400 m n.p.m. Osobliwą cechą Karkonoszy jest występowanie zrównanych wierzchowin, które przybrały formę rozległego płaskowyżu (plateau). Do tych najbardziej znanych należy Równia pod Śnieżką zajmująca powierzchnię około 6 km². Równia rozciąga się od Śnieżki w kierunku kopuły Smogorni, Luční i Studniční hory. W panoramie zrównanych karkonoskich grzbietów wyraźnie wyróżnia się szczyt Śnieżki, który wznosi się o ponad 200 m wyżej ponad równię. Śnieżka, jako twardzielec, zbudowana jest ze skał (hornfelsów) znacznie odporniejszych na procesy erozji, niż skały, z których zbudowane są otaczające je grzbiety. To właśnie dzięki tym skałom Śnieżka zawdzięcza swój kształt i wysokość pozwalającą górować nad otaczającym terenem.

Na ogół kulminacje Karkonoszy przybrały formę spłaszczonych wierzchowin i rozłożystych kopuł. Wyjątek stanowią Kozie Grzbiety (czes. Kozí hřbety), będące częścią Grzbietu Czeskiego. Są one jedyną granią występującą w Karkonoszach. Ich skalisty, ostry grzbiet, o dużym nachyleniu zbocza, przywodzi na myśl krajobrazy występujące w Tatrach Zachodnich.

Sieć rzeczna i rzeźba polodowcowa

Obszar Karkonoszy należy do zlewiska dwóch mórz: Morza Bałtyckiego i Północnego. Wododział przebiega wzdłuż granicy państwowej, czyli wzdłuż Grzbietu Śląskiego, Czarnego, Kowarskiego i Lasockiego. W Karkonoszach swoje źródła bierze najważniejsza rzeka Czech – Łaba (czes. Labe), która uchodzi do Morza Północnego. Również w Karkonoszach swoje źródła (ale po stronie czeskiej) ma jedna z ważniejszych dolnośląskich rzek – Bóbr (lewobrzeżny dopływ Odry). Wzdłuż karkonoskich dolin spływają liczne potoki tworząc w kilku miejscach efektowe kaskady i wodospady. Najwyższym wodospadem Karkonoszy jest położony po czeskiej stronie Wodospad Panczawy (czes. Pančavský vodopád), którego wysokość sięga 148 m. Karkonoskie wodospady stanowią jedną z największych atrakcji tego pasma. Obszar Karkonoszy pozbawiony jest większych zbiorników wodnych. Wyjątek stanowią tutaj jeziora polodowcowe występujące po polskiej stronie. Wśród większych sztucznych zbiorników należy wymienić zbiornik na obrzeżach Szpindlerowego Młyna, powstały w wyniku osadzenia zapory wodnej na Łabie.

Ważnym elementem krajobrazu Karkonoszy jest występowanie tzw. rzeźby polodowcowej, przede wszystkim w postaci kotłów polodowcowych. Powstanie tych niezwykłych form podcinających zbocza Karkonoszy zawdzięczamy lodowcom. Około 2,5 mln lat temu, w epoce zwanej plejstocenem (czasem określanej mianem epoką lodową), nastąpiło gwałtowne ochłodzenie klimatu, którego efektem było m.in. zlodowacenie dużej części dzisiejszego terytorium Polski. Wskutek ochłodzenia klimatu w wysokich partiach Karkonoszy zaczęła gromadzić się stała pokrywa śnieżna, która nigdy nie topniała. Ocenia się, że wówczas linia wiecznego śniegu przebiegała w Karkonoszach na wysokości około 1200 m n.p.m. Śnieg z wierzchowiny w dogodnych miejscach przewiewany był do górnych odcinków dolin i nisz źródliskowych, gdzie mógł przyrastać dalej bez przeszkód. Narastający śnieg, pod wpływem własnego ciężaru, z czasem zaczął zamieniać się w firn, a następnie w lód lodowcowy. Pod spodem lodowca zachodziły intensywne procesy niszczące. Lód lodowcowy, wykazujący pewne właściwości plastyczne, przemieszczał się odrywając fragmenty skalnego podłoża. Lodowce mogły powstawać w Karkonoszach kilkukrotnie, wraz z następującymi po sobie na przemian okresami ochłodzenia i ocieplenia klimatu. Ocenia się, że obecna rzeźba polodowcowa Karkonoszy została ukształtowana w czasie ostatniego zimnego okresu, który rozpoczął się około 115 tys. lat temu. Ostatnie lodowce w Karkonoszach stopniały około 10 tys. lat temu, pozostawiając po sobie „wyrzeźbione” w zboczach kotły. Uwaga! Powstanie kotłów polodowcowych nie należy mylić z pojawieniem się lądolodu. W czasie epoki lodowej lądolód dotarł najdalej do Kotliny Jeleniogórskiej, zatrzymując się tylko u podnóża Karkonoszy.

Najlepszym przykładem kotłów polodowcowych w Karkonoszach są Śnieżne Kotły, których spektakularne skalne ściany w Wielkim Śnieżnym Kotle dochodzą nawet do 150 m wysokości. W niektórych miejscach po wytopionych lodowcach oprócz kotłów pozostały także jeziora polodowcowe. Powstałe one poprzez wypełnienie wodą zagłębień wyżłobionych w podłożu przez lodowiec. Przykładem tego typu jezior jest Wielki i Mały Staw. Nie wszędzie jednak warunki do tworzenia lodowców były optymalne. W kilku miejscach nagromadzony śnieg nie przeobraził się w lodowiec, ale wskutek zalegania wieloletniego płata śniegu doszło do powstania tzw. nisz niwalnych. Przykładem niszy niwalnej jest Biały Jar.

Formacje skalne

Kolejnym charakterystycznym elementem krajobrazu Karkonoszy jest występowanie granitowych grup i formacji skalnych. Występują one głównie w granitowej części Karkonoszy. Możemy je spotkać zarówno na górnych jak i w dolnych częściach pasma. Doliczono się ponad 100 formacji skalnych, a największe z nich osiągają wysokość nawet 25–30 m. Duża część karkonoskich grup skalnych posiada swoje charakterystyczne indywidualne nazwy np. Słonecznik, Pielgrzymy, Trzy Świnki czy Końskie Łby. Część z nich posiada regularny system spękań przypominający sześciany. Od wieków te regularne kształty, sposób ich powstania, budziły zaciekawienie badaczy karkonoskiej przyrody.

Klimat

Klimat Karkonoszy cechuje się dużą zmiennością warunków atmosferycznych, jest on również znacznie ostrzejszy niż w pozostałych częściach Sudetów. Dzięki dużej wysokości pasma w Karkonoszach wykształcił się lokalny górski klimat o dużych wahaniach temperatur, gwałtownych wiatrach, znacznym zachmurzeniu oraz wysokich opadach atmosferycznych. Największe sumy opadów notowane są w lipcu. Najchłodniejszym miesiącem jest styczeń, wówczas średnia miesięczna temperatura na Śnieżce wynosi -6,1°C, a niżej na Pogórzu Karkonoskim około 0°C. Średnia roczna temperatura na Śnieżce przekracza nieco 0°C. W górnych partiach Karkonoszy pokrywa Śnieżna utrzymuje się przez około sześć miesięcy (od listopada do maja). W niektórych kotłach polodowcowych śnieg utrzymuje się znacznie dłużej, bo aż do miesięcy letnich. W czasie wyjątkowo śnieżnych zim ilość zgromadzonego śniegu w kotłach (przewianego z wierzchowin) bywała tak duża, że nie stopniał on ciągu lata i zalegał aż do kolejnej zimy. W Karkonoszach dominują wiatry zachodnie i południowo-zachodnie. Najbardziej wietrznym miejscem jest szczyt Śnieżki, gdzie notowano rekordowo duże prędkości wiatru, w porywach przekraczające nawet 200 km/h. Śnieżka uważana jest za jedno z najbardziej wietrznych miejsc na terenie Polski. Najwyższy szczyt Karkonoszy jest również miejscem z rekordowo dużą ilością dni, w czasie których występuje mgła – średnio powyżej 250 dni w roku. W Karkonoszach zachodzi również zjawisko wiatrów fenowych (odpowiednik halnego w Tatrach).

Fauna i flora

Karkonosze bez wątpienia stanowią jeden z najcenniejszych obszarów Sudetów pod względem przyrodniczym. Świat fauny i flory jest tu niezwykle bogaty. W paśmie występuje wiele cennych i rzadkich gatunków roślin i zwierząt, w tym gatunki endemiczne, czyli takie, które występują tylko na obszarze Karkonoszy np. dzwonek karkonoski czy skalnica bazaltowa. W przypadku skalnicy bazaltowej jej jedyne stanowisko znajduje się w Małym Śnieżnym Kotle. Wśród niezwykle cennych gatunków występujących w Karkonoszach są również relikty glacjalne, czyli gatunki będące reliktami polodowcowymi, np. malina moroszka i gnidosz sudecki. Rośliny te przetrwały w surowym górskim klimacie Karkonoszy od czasów ostatniego zlodowacenia. Cenną mozaikę zbiorowisk roślinnych tworzą również karkonoskie torfowiska, których największy kompleks znajduje się na Równi pod Śnieżką. Wśród szczególnie zagrożonych gatunków zwierząt należy wymienić cietrzewie, dla których co roku na wiosnę (w celu ochrony) zamyka się część turystycznych szlaków. Swoje siedliska lęgowe w kotłach polodowcowych posiada również sokół wędrowny, kolejny z bardzo rzadkich gatunków. Wybiera on niedostępne nisze i półki skalne. To tylko niektóre przykłady z bogatego świata zwierząt i roślin Karkonoszy. Na terenie karkonoskich parków chronionych jest wiele rzadkich gatunków, w tym aż 162 zakwalifikowanych zostało do kategorii krytycznie zagrożonych.

W Karkonoszach wykształciły się piętra roślinności typowe dla gór wysokich. Wraz ze wzrostem wysokości nad poziomem morza zmieniają się również zbiorowiska roślinne. Pionowy zasięg występowania pięter roślinności jest jednak obniżony o około 400 m w stosunku do innych najbliższych gór Europy.

W Karkonoszach wyróżniamy następujące piętra roślinności:

• Piętro pogórza do około 500 m n.p.m.
• Piętro regla dolnego 500–1000 m n.p.m.
• Piętro regla górnego 1000–1250 m n.p.m.
• Piętro subalpejskie (kosodrzewiny) 1250–1450 m n.p.m.
• Piętro alpejskie powyżej 1450 m n.p.m.

Ochrona przyrody

Aby chronić cenne obszary pod względem przyrodniczym i krajobrazowym po obu stronach granicy utworzono parki narodowe, będące najwyższą formą ochrony prawnej przyrody. Po polskiej stronie Karkonoski Park Narodowy (w skrócie KPN) utworzono w 1959 roku, a po czeskiej stronie Krkonošský národní park (w skrócie KRNAP) w 1963 roku. Oba parki współpracują ze sobą ściśle już od wielu lat w zakresie ochrony przyrody, wszak przyroda nie zna sztucznych granic ustanowionych przez człowieka. Ciekawostka, oba parki (polski i czeski) posiadają dokładnie takie same logo, różnią się one od siebie tylko napisem na obwódce. We wspólnym logo KPN I KRNAP znajduje się wizerunek dwóch kwiatów (dzwonka karkonoskiego i goryczki trojeściowej) na tle Śnieżki.

Obszar czeskiego KRNAP jest jednak zdecydowanie większy od polskiego KPN. Dodatkowo, w przeciwieństwie do polskiego parku, na terenie KRNAPu występują jeszcze dodatkowe formy ochrony prawnej nazywane „přírodní památka”, będące odpowiednikami polskich pomników przyrody lub rezerwatów przyrody, np. Lom Strážné, Sklenářovické údolí czy Labská soutěska. Od 1992 roku oba parki są również bilateralnym Rezerwatem Biosfery UNESCO (w skrócie MaB).

Pozostałości działalności górniczej

Karkonosze są również pasmem górskim, w którym prowadzona była działalność górnicza, choć nie tak intensywnie jak w innych pasmach. Poszukiwanie surowców i minerałów ma tutaj długą tradycję i sięga czasów średniowiecza. Działalność górnicza nie objęła jednak całych Karkonoszy, ale prowadzona była głównie tam, gdzie występowały skały metamorficzne. W przypadku polskiej części Karkonoszy głównie po stronie wschodniej w okolicach Kowar. Same Kowary już w 1513 roku uzyskały status miasta górniczego. Prowadzono tu głównie wydobycie rud żelaza, a po II wojnie światowej, na bazie dawnej kopalni żelaza „Wolność”, uruchomiono kopalnie uranu wydobywające rudę na potrzeby ZSRR. Ślady górnictwa widoczne są również po czeskiej stronie Karkonoszy.

Zagospodarowanie turystyczne Karkonoszy

Karkonosze są jednym z najlepiej zagospodarowanych turystycznie pasm w Sudetach. Rozwój turystyki w Karkonoszach sięga swoimi początkami XIX wieku. Wówczas po stronie pruskiej (przed proklamacją Cesarstwa Niemieckiego) były to jedyne duże góry w kraju. Motorem napędowym rozwoju turystyki było powstanie w 1880 roku Towarzystwa Karkonoskiego (niem. Riesengebirgsverein, w skrócie RGV), które zajmowało się m.in. wytyczaniem nowych szlaków, inicjowaniem budowy schronisk i promowaniem turystyki pieszej w górach. Dodatkowo budowa kolei żelaznej w regionie znacznie ułatwiła dotarcie w góry ówczesnym turystom.

Współcześnie Karkonosze posiadają bardzo rozbudowaną bazę noclegową. Szacuje się, że łącznie w Karkonoszach znajduje się około 92 tys. miejsc noclegowych, w tym po polskiej stronie 34 tys., a po czeskiej 58 tys. (dane na 2017 rok). Po polskiej stronie baza noclegowa skupiona jest głównie w dwóch miejscowościach: Szklarskiej Porębie i Karpaczu. W przeciwieństwie do czeskiej strony, gdzie liczba miejsc noclegowych rozłożona jest na znacznie większą liczbę górskich miejscowości. Karkonosze posiadają dodatkowo dość gęstą sieć schronisk górskich, z których większość funkcjonowała już przed wojną. Obecnie na obszarze KPN znajduje się około 130 km szlaków turystycznych, a po czeskiej stronie w KRNAP około 700 km. W wysokim sezonie (w lecie przy ładnej pogodzie) w ciągu dnia Śnieżkę odwiedza ponad 10 tys. turystów. Na najpopularniejszych turystycznych szlakach potrafi być więc naprawdę tłoczno. W Karkonoszach głównie dominuje turystyka piesza, natomiast w czasie zimy część turystów wybiera narty biegowe lub skiturowe, czasem również rakiety śnieżne. W Karkonoszach działa też kilka ośrodków sportów zimowych, zlokalizowane są one w kilku głównych miejscowościach: Szklarska Poręba, Karpacz, Szpindlerowy Młyn, Harrachov, Pec pod Sněžkou, Rokytnice nad Jizerou i Jańskie Łaźnie, przy czym infrastruktura po czeskiej stronie jest znacznie bardziej rozbudowana.

Turystyka na obszarze parków narodowych (KPN i KRNAP) odbywa się na specjalnie określonych zasadach. Dozwolone jest poruszanie się tylko po wyznaczonych szlakach. Wejście do polskiego KPN jest odpłatne, natomiast po stronie czeskiej KRNAP nie pobiera opłat. Część szlaków turystycznych jest okresowo zamykana ze względu na ochronę cietrzewi. W zimę niektóre szlaki są całkowicie wyłączone z ruchu, a w innych zmienia się ich przebieg (na określonych odcinkach) na wariant zimowy. Zasady na jakich można zwiedzać Karkonosze, a także aktualne informacje dotyczące szlaków najlepiej sprawdzać na stronach parków narodowych: Karkonoski Park Narodowy i Krkonošský národní park.

Artykuł Karkonosze pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

Współczesny herb Dolnego Śląska

Współczesny wygląd herbu województwa dolnośląskiego (powszechnie utożsamianego z Dolnym Śląskiem) został określony w uchwale Sejmiku Województwa Dolnośląskiego nr XLVII/810/09 z 17 grudnia 2009 roku. W przyjętej uchwale czytamy, że herbem województwa dolnośląskiego jest:

„W polu złotym orzeł czarny; przez tułów i skrzydła orła przepaska sierpowa srebrna, na niej pośrodku takiż krzyż.”

Wspomniana w uchwale przepaska sierpowa, rozpostarta pomiędzy skrzydłami orła i zwieńczona krzyżem, nazywana jest powszechnie przepaską henrykowską (od księcia śląskiego Henryka I Brodatego). Przy okazji należy wspomnieć, iż w heraldyce nie ma barwy żółtej, tylko jest złota, analogicznie nie ma barwy białej, tylko jest srebrna. Fachowo w heraldyce nie mówimy też o „kolorach”, tylko o „barwach”. W związku z tym oficjalne barwy herbu Dolnego Śląska to: czarny i złoty. Tylko dla uproszczenie czasem mówi się o kolorze żółtym. Uchwała określa również konkretne proporcje herbu i zastosowane kolory (barwy) w identyfikacji wizualnej.

Wspomniana wyżej uchwała określa również oficjalną flagę województwa dolnośląskiego:

„Flagę heraldyczną Województwa Dolnośląskiego stanowi płat materii o proporcjach 5 : 8 w kolorze żółtym (złotym) z umieszczonym na środku flagi godłem herbowym Województwa Dolnośląskiego.”

Uchwalony w 2009 roku herb województwa dolnośląskiego zastąpił stary herb obowiązujący od 2000 roku. Stary herb (poniżej) został uchwalony po wprowadzeniu nowego podziału administracyjnego kraju, w wyniku którego powstało 16 dużych województw, w tym województwo dolnośląskie. Stary herb został zmieniony, ponieważ do jego formy miała zastrzeżenia Komisja Heraldyczna MSWiA.

Historia śląskiego orła – Herbu Dolnego Śląska

Historycznie po raz pierwszy wizerunek śląskiego orła pojawia się na pieczęci księcia opolskiego Kazimierza I z 1226 roku. Na pieczęci widzimy uzbrojonego księcia, jadącego konno, z podniesionym do góry mieczem i tarczą, na której widać rozpiętego orła.

Na wyżej zamieszczonej pieczęci widzimy co prawda tylko fragment orła, jednak wyraźnie jest on pozbawiony charakterystycznej tzw. przepaski henrykowskiej, czyli półksiężyca zwieńczonego krzyżem. Półksiężyc z krzyżem pojawiał się już wcześniej na pieczęciach Piastów Śląskich, jednak samodzielnie, bez orła. Choć nosi on nazwę „przepaski henrykowskiej”, w nawiązaniu do księcia Henryka I Brodatego, to można go już dostrzec na pieczęci jego ojca Bolesława I Wysokiego.

Po raz pierwszy wizerunek śląskiego orła wraz przepaską henrykowską pojawia się na pieczęciach księcia Henryka II Pobożnego w dokumentach z 1228 i 1234 roku. Na tarczy księcia widzimy wizerunek orła zbliżony już do współczesnego. Orzeł posiada rozpiętą pomiędzy skrzydłami wstęgę w kształcie półksiężyca zwieńczoną krzyżem.

Zamieszczone wyżej pieczęcie oraz wizerunki orłów Piastów Śląskich pochodzą z XIX-wiecznej publikacji pt. „Pomniki książęce Piastów lenników dawnej Polski […]”.

Natomiast najstarszy znany wizerunek orła Piastów Śląskich w barwach pochodzi z dzieła Codex Manesse. Jest to wydany na początku XIV wieku zbiór średniowiecznej niemieckiej poezji, spisany na pergaminie i opatrzony bogatymi ilustracjami. Na jednej z ilustracji znajduje się książę wrocławski Henryk IV Prawy (Probus). Przedstawiony jest on jako zwycięzca turnieju rycerskiego, odbierający wieniec z rąk dam. Z boku trzyma tarczę, na której znajduje się czarny orzeł, ze srebrną przepaską, na złotym tle. To właśnie te barwy (czarny i złoty) stały się głównymi barwami całego Śląska. Wykorzystywane były również w kolejnych herbach reprezentujących region. Orzeł Probusa stał się również głównym wzorem do stworzenia współczesnego herbu województwa dolnośląskiego.

Również w innej (późniejszej) XIV-wiecznej ikonografii pojawia się wizerunek czarnego orła na złotym tle. Mowa jest o tzw. Kodeksie lubińskim, rękopisie spisanym w 1353 roku, opowiadającym o legendach związanych ze św. Jadwigą Śląską (żoną księcia śląskiego Henryka I Brodatego).

Czarny orzeł na złotym tle z biegiem czasu ugruntował swoją pozycję jako symbol reprezentujący cały Śląsk. Wykorzystywany był również przez niektóre z kolejnych linii Piastów Śląskich np. książąt żagańskich. Pojawił się również w herbie stolicy Śląska – Wrocławiu.

Ukształtowany w średniowieczu herb Dolnego Śląska (Śląska) przetrwał kolejne zmiany polityczne i społeczne zachodzące w regionie. Z chwilą przejścia Śląska do Królestwa Czech stał się jednym z herbów ziem Korony Czeskiej. Herb Śląska zachował się także po wojnach śląskich, kiedy to większa część Śląska została włączona do Królestwa Prus.

Herb Górnego Śląska

Czarny orzeł Piastów Śląskich na złotym tle stał się symbolem całego Śląska, ale i również Dolnego Śląska. Tymczasem dla Górnego Śląska wykrystalizował się odrębny herb, składający się ze złotego orła na błękitnym tle. Wywodzi się on bezpośrednio z herbów linii Piastów górnośląskich. Współcześnie znajduje się on również na herbach województwa opolskiego i śląskiego.

Herb Dolnego Śląska w innych herbach

Współcześnie herb Dolnego Śląska (Śląska) znajduje się również powszechnie w innych herbach należących do jednostek samorządu terytorialnego województwa dolnośląskiego. Poniżej zamieszczam tylko kilka przykładów.

Co ciekawe, herb Dolnego Śląska znajdziemy także w herbach miast i powiatów położonych poza województwem dolnośląskim, ale wciąż znajdujących się na historycznym obszarze Dolnego Śląska. Dobrym przykładem są tu herby Nowej Soli i Zielonej Góry w województwie lubuskim.

Herb Śląska poza granicami Polski

Należy przypomnieć, że część historycznych ziem Śląska wciąż znajduje się na terytorium Republiki Czeskiej, m.in. Śląsk Opawski, część Śląska Cieszyńskiego, skrawki Dolnego Śląska oraz tzw. Kraik Hulczyński. Republika Czeska (jako kraj) składa się z trzech historycznych ziem: Czech właściwych, Moraw i Śląska. Daje temu wyraz również państwowy herb, tzw. Wielki Herb Czech, w którym na jednym z pól znajduje się śląski piastowski orzeł, wprost nawiązujący do godła Śląska. W zasadzie należałoby powiedzieć, że jest to śląska orlica (czes. Slezská orlice), gdyż w czeskiej heraldyce orzeł z jedną głową oznacza postać żeńską (orlica), a z dwoma męską (orzeł).

Herb Śląska znajduje się również w herbach dwóch czeskich krajów (odpowiednik polskich województw), które swoim terytorium obejmują historyczne ziemie Śląska.

Herb Śląska znajduje się również w herbie czeskiego miasta Jesionik (czes. Jeseník), które historycznie leży na Dolnym Śląsku.

Herb Śląska znajduje się również u naszych zachodnich sąsiadów, a dokładnie w herbie niemieckiego powiatu Görlitz (niem. Landkreis Görlitz). Stało się tak, ponieważ po zakończonych wojnach napoleońskich zwycięskie Prusy oderwały od Królestwa Saksonii (popierającego wcześniej Napoleona) m.in. część Górnych Łużyc. Ziemie te zostały włączone do pruskiej prowincji śląskiej (niem. Provinz Schlesien). Tak było aż do 1945 roku. Tym samym do dziś wielu Niemców utożsamia miasto Zgorzelec (niem. Görlitz) z Dolnym Śląskiem, choć historycznie leży ono na Górnych Łużycach.

Jeszcze ciekawiej jest z herbem niemieckiej Żytawy (niem. Zittau), w którym również znajdziemy piastowskiego śląskiego orła! Tu należy podkreślić, iż w odróżnieniu do Zgorzelca, Żytawa nie została włączona do pruskiej prowincji śląskiej. Piastowski orzeł w herbie Żytawy jest jeszcze w spadku po księciu Henryku I Jaworskim, który na krótki czas objął rządy w tej części Łużyc po 1319 roku. Książę przy okazji nadał miastu herb, w którym znalazł się także orzeł Piastów Śląskich.

No i na sam koniec herb Liechtensteinu. Tak, w herbie tego małego państwa wciśniętego pomiędzy Austrię i Szwajcarię, również znajdziemy godło Śląska. Ma ono związek z herbem rodu Liechtensteinów, który dawniej posiadał swoje posiadłości również na Śląsku.

Słowem podsumowania należy zwrócić uwagę, że w tradycji polskiej czarny orzeł śląski występuje przeważnie bez korony, a na herbach zagranicznych jest on często ukoronowany.

Artykuł Herb Dolnego Śląska – Pochodzenie i ciekawostki pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

Historia Dolnego Śląska (Śląska) to cykl pięciu artykułów opisujących dzieje i losy Dolnego Śląska. Więcej informacji na temat artykułów, a także bibliografia, znajduje się pod tym linkiem.

PODROZDZIAŁY:

• Dolny Śląsk w Polsce Ludowej (1945–1989 rok)
• Dolny Śląsk w wolnej Polsce (od 1989 roku)

Dolny Śląsk w Polsce Ludowej (1945–1989 rok)

Po zakończeniu walk Dolny Śląsk znalazł się całkowicie pod kontrolą Armii Czerwonej. W miastach szybko zaczęły powstawać wojskowe komendantury, które tworzyły doraźną administrację na zdobytych terenach. W ślad za posuwającymi się oddziałami Armii Czerwonej zaczęły pojawiać się również zalążki pierwszych polskich administracji. Przejmowanie kontroli przez Polaków od Sowietów napotykało jednak na pewne problemy, szczególnie w południowej części Dolnego Śląska. Wciąż nie była wyjaśniona kwestia przebiegu nowej zachodniej granicy Polski. Niekiedy równolegle z polską administracją zawiązywały się również zalążki nowych niemieckich władz. Wprowadzało to dezinformację także wśród sowieckich komendantów. Jeszcze w trakcie oblężenia Festung Breslau w Trzebnicy ulokowały się tymczasowo pierwsze polskie władze Dolnego Śląska.

10 maja 1945 roku do Wrocławia przybył Bolesław Drobner – pierwszy polski prezydent miasta mianowany przez Rząd Tymczasowy. Szybko przystąpiono do organizowania nowej polskiej administracji w mieście.

Wrocław był niemalże kompletnie zniszczony. W wyniku trwającego blisko trzy miesiące oblężenia całe dzielnice legły w gruzach. Poważnie uszkodzone zostało zabytkowe centrum miasta. Wrocław był zniszczony w ok. 70%. Głogów legł w gruzach w ponad 90%! Również inne dolnośląskie miasta uległy poważnym zniszczeniom m.in. Legnica, Lubań, Żagań, Strzelin, Lubin i Strzegom. Koniec walk nie oznaczał jednak końca zniszczeń. Po wkroczeniu Armii Czerwonej do Wrocławia rozpoczęła się fala podpaleń, grabieży i dewastacji. W Legnicy Sowieci spalili zabytkowe centrum miasta wraz z piastowskim zamkiem.

26 maja 1945 roku we Wrocławiu odbyła się defilada zwycięstwa żołnierzy 2. Armii Wojska Polskiego.

10 czerwca 1945 roku z ogromnej ilości wojsk Armii Czerwonej pozostających na terytorium Polski (głównie 2. Frontu Białoruskiego) utworzono Północną Grupę Wojsk Armii Czerwonej, przemianowaną później na Północną Grupę Wojsk Armii Radzieckiej (PGWAR). Pierwszym dowódcą PGWAR został marszałek Konstanty Rokossowski. Początkowo główny sztab PGWAR znajdował się w Bydgoszczy, ale ostatecznie ulokowano go w Legnicy. Na potrzeby działalności dowództwa Rosjanie wydzielili sporą część miasta, w praktyce wyłączając ją spod polskiej kontroli. Z czasem Legnica, przez ogromną ilość Rosjan znajdujących się w mieście, otrzymała miano Małej Moskwy. Wojska PGWAR ulokowano w przeważającej większości na tzw. Ziemiach Odzyskanych, często wykorzystując opuszczone przez Niemców wojskowe bazy, lotniska, osiedla i zabudowania. Szacuje się, że wojska PGWAR mogły liczyć na samym początku nawet 600 tys. żołnierzy. Ich liczba jednak gwałtownie spadła o ok. 90% w ciągu roku w wyniku demobilizacji wielu jednostek.

W czerwcu i lipcu 1945 roku zaczęły przyjeżdżać na Dolny Śląsk pierwsze transporty polskich osadników. Wciąż jednak region zamieszkiwała ludność niemiecka, gdyż nie wszyscy Niemcy uciekli na zachód w czasie ewakuacji. W takich okolicznościach dowództwo 2. Armii Wojska Polskiego rozpoczęło pośpieszną akcję wysiedlania ludności niemieckiej. Decyzję tę podjęto zbyt pochopnie, a wysiedlenia odbywały się w sposób chaotyczny i brutalny. Wzbudziły one protesty nowej polskiej cywilnej administracji, a nawet Rosjan, którzy obawiali się destabilizacji w swojej strefie okupacyjnej. Akcję przerwano w połowie lipca, a wydarzenia te przeszły do historii pod nazwą „dzikich wypędzeń”. Wypędzenia te objęły około 300 tys. osób.

Brak jednoznacznych ustaleń w kwestii przebiegu nowych granic sprawił, że odżyły dawne czeskie roszczenia terytorialne. Czesi zajęli Zaolzie powracając do granicy sprzed 1938 roku. Wysunęli również roszczenia wobec ziemi kłodzkiej, wysyłając w rejon Międzylesia swój pociąg pancerny. Aby uniknąć otwartego konfliktu interweniowała Moskwa. Ostatecznie Zaolzie pozostało w rękach czeskich, a ziemia kłodzka w polskich.

Na przełomie lipca i sierpnia 1945 roku odbyła się trzecia konferencja Wielkiej Trójki, tym razem w podberlińskim Poczdamie. Stany Zjednoczone reprezentował nowy prezydent Harry Truman. W czasie konferencji zmienił się również premier Wielkiej Brytanii – Winstona Churchilla zastąpił Clement Attlee. Znowu powróciła kwestia nowych ziem dla Polski. Tymczasem nowe polskie władze, mające poparcie Moskwy, od dłuższego czasu realizowały politykę faktów dokonanych, obsadzając miasta polskimi urzędnikami i sprowadzając polskich osadników. Alianci zaakceptowali nową polską administrację na Dolnym Śląsku, ale ostateczne uznanie nowej granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej uzależnili od decyzji przyszłej konferencji pokojowej, niejako umywając ręce od odpowiedzialności. Alianci zgodzili się także na wysiedlenie pozostałej ludności niemieckiej. Wkrótce jednak Wielka Trójka rozpadła się, a w wyniku napięć pomiędzy aliantami do konferencji pokojowej nigdy nie doszło. Sprawa Dolnego Śląska i tzw. Ziem Odzyskanych zawisła w próżni. Fakty jednak były takie, że ziemie te stawały się z każdym dniem coraz bardziej polskie.

W pierwszych miesiącach po zakończeniu wojny na Dolnym Śląsku szerzył się rabunek i szaber poniemieckiego mienia. Miał on bardzo zróżnicowany charakter. Od indywidualnych rabunków dokonywanych przez sowieckich żołnierzy, poprzez grupy wałęsających się maruderów, skończywszy na zorganizowanych akcjach tzw. trofiejnych brygad. Te ostatnie były szczególnie dotkliwe dla dolnośląskiego przemysłu i infrastruktury. Sowieci demontowali i wywozili do Związku Radzieckiego całe zakłady produkcyjne i linie montażowe. Ucierpiały również linie kolejowe, demontowano trakcje elektryczne. Również ze strony Polaków dochodziło do rabunku poniemieckiego mienia. Do historii Dolnego Śląska przeszły masowe wywózki cegieł ze zniszczonego Wrocławia. Pozyskane materiały budowlane były przewożone do centralnej Polski i wykorzystywane m.in. do odbudowy Warszawy.

16 sierpnia 1945 roku podpisano umowę pomiędzy Polską a Związkiem Radzieckim, na mocy której Sowieci zrzekli się praw do poniemieckiego mienia pozostawionego na Ziemiach Odzyskanych. Natomiast strona polska zobowiązała się do dostarczania węgla do Związku Radzieckiego na bardzo niekorzystnych warunkach. Polska miła również otrzymać 15% reparacji wojennych przyznanych ZSRR.

W listopadzie 1945 roku powołano do życia Ministerstwo Ziem Odzyskanych, na którego czele stanął Władysław Gomułka. Ministerstwo miało za zadanie koordynowanie działań na nowych polskich ziemiach. Jednocześnie na Dolny Śląsk przybywały kolejne transporty Polaków. W dużej części była to ludność polska wypędzona z Kresów Wschodnich. We Wrocławiu osiedliła się spora grupa inteligencji polskiej z Lwowa. Polacy przybywali również masowo z centralnej Polski. Władze zachęcały ich możliwością otrzymania gospodarstw i ziemi. Ponadto na Ziemie Odzyskane przybywały grupy repatriantów z ZSRR, a także reemigrantów m.in. z Francji, Belgii i Jugosławii. Na południu Dolnego Śląska osiedliła się również duża grupa ludności żydowskiej ocalałej z pogromów. Dolny Śląsk stał się prawdziwym tyglem ludności przybyłych z różnych regionów, o różnej kulturze i tradycji, które już wkrótce miały stworzyć nową społeczność Dolnego Śląska.

Wciąż na Dolnym Śląsku mieszkała duża grupa Niemców, ponad 1 mln osób. Ludność polska, która przybywała na Dolny Śląsk, musiała przez pewien czas koegzystować z zastanymi niemieckimi mieszkańcami regionu. Często wspólnie dzieląc z Niemcami kamienice, domy i mieszkania, a także zakłady pracy. Siłą rzeczy doprowadzało to do zawierania bliższych relacji. Polskie władze z rozmysłem zatrzymywały na początku niemieckich fachowców, którzy przyuczali do zawodu i obsługi skomplikowanych maszyn nowych polskich pracowników.

W styczniu 1946 roku powołano Komisję Ustalania Nazw Miejscowości, której zadaniem było ustalanie nowych polskich nazw na Ziemiach Odzyskanych. Tam, gdzie było to możliwe, komisja przywracała stare słowiańskie nazwy, w innych przypadkach musiały być one wymyślane od nowa. Komisja poprawiała również błędnie nadane nowe nazwy tuż po zakończeniu wojny.

W lutym 1946 roku ruszyła zorganizowana akcja wysiedlania pozostałej ludności niemieckiej. Tym razem wysiedlenia odbywały się już w lepszych warunkach niż wcześniejsze tzw. dzikie wypędzenia. Zasadnicza akcja wysiedlania Niemców trwała aż do końca następnego roku. Najdłużej ludność niemiecka utrzymywała się w Wałbrzychu i okolicach, ze względu na przemysł górniczy i duże zapotrzebowanie na fachowców.

30 czerwca 1946 roku odbyło się w całym kraju referendum, w którym jedno z pytań dotyczyło Ziem Odzyskanych – „Czy chcesz utrwalenia zachodnich granic Państwa Polskiego na Bałtyku, Odrze i Nysie Łużyckiej?”. Według oficjalnych wyników na to pytanie ponad 90% Polaków odpowiedziało twierdząco.

W czerwcu 1946 roku obszar Śląska został podzielony na województwa wrocławskie i śląskie.

W lipcu 1946 roku doszło do tzw. pogromu kieleckiego. Wówczas na Dolnym Śląsku mieszkało ok. 100 tys. Żydów. Skutkiem wydarzeń w Kielcach była panika i masowa emigracja ludności żydowskiej. W ciągu dekady większość Żydów opuściła Dolny Śląsk. Do emigracji przyczyniło się również powstanie państwa Izrael.

10 marca 1947 roku zawarto układ o przyjaźni i wzajemnej pomocy pomiędzy Polską a Czechosłowacją. Układ normalizował dotychczasowe napięte stosunki między oboma krajami.

W maju 1947 roku na Dolnym Śląsku pojawiły się pierwsze transporty ludności ukraińskiej i łemkowskiej wysiedlonej z południowo-wschodnich terenów Polski, w ramach akcji „Wisła”.

1 stycznia 1948 roku, zgodnie z wcześniej podpisaną umową polsko-radziecką, rozpoczęło swoją działalność Państwowe Przedsiębiorstwo „Kowarskie Kopalnie”, którego celem było wydobycie rudy uranu w Sudetach. Wydobywany uran sprzedawany był do Związku Radzieckiego. Początkowo, oprócz górników, do prac wykorzystywani byli również żołnierze Batalionów Pracy. Z czasem przedsiębiorstwo zmieniło nazwę na Zakłady Przemysłowe R-1. ZPR-1 swoje kopalnie uranu posiadały m.in. w Kowarach, Radoniowie, Kletnie i Miedziance.

21 lipca 1948 roku we Wrocławiu otwarto Wystawę Ziem Odzyskanych. Wystawa została zorganizowana na terenach wystawienniczych Hali Stulecia, którą władze komunistyczne przemianowały na Halę Ludową. Wystawa prezentowała dotychczasowy dorobek Ziem Odzyskanych. Była największą tego typu imprezą we Wrocławiu od zakończenia wojny.

W 1948 roku I sekretarzem nowo powstałej Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR) został wybrany Bolesław Bierut.

W kwietniu 1949 roku na Dolnym Śląsku pojawili się uchodźcy z Grecji (Grecy i Macedończycy), którym Polska udzieliła schronienia po upadku powstania komunistycznego w Grecji.

W 1950 roku w wyniku reformy administracyjnej obszar Śląska znalazł się w obszarze czterech województw: wrocławskiego, opolskiego, katowickiego i zielonogórskiego.

6 lipca 1950 roku w Zgorzelcu zawarto tzw. układ zgorzelecki pomiędzy Polską a Niemiecką Republiką Demokratyczną. NRD uznało przebieg nowej granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej.

W marcu 1956 roku umiera Bolesław Bierut, a nowym I sekretarzem KC PZPR zostaje Edward Ochab.

W październiku 1956 roku, na fali wydarzeń poznańskich, we Wrocławiu odbyły się wiece poparcia dla odsuniętego od władzy Władysława Gomułki. Żądano również demokratycznych reform, wycofania wojsk radzieckich, ograniczenia cenzury itp. Wystąpienia odbyły się również w innych dolnośląskich miastach, a niektóre z nich przerodziły się w zamieszki.

W październiku 1956 roku następnym nowym I sekretarzem KC PZPR został wybrany Władysław Gomułka.

W 1957 roku dr Jan Wyżykowski odkrył w okolicach Lubina ogromne złoża miedzi. Przystąpiono do budowy pierwszej kopalni i powołano do życia Kombinat Górniczo-Hutniczy Miedzi (KGHM). Odkrycie złóż miedzi, budowa kopalń i hut przyczyniła się do znacznego ożywienia gospodarczego tej części Dolnego Śląska.

10 czerwca 1958 roku zawarto umowę pomiędzy Polską a Czechosłowacją normalizującą kwestię przebiegu granicy. W ramach umowy dokonano drobnych korekt granicy w Karkonoszach i Górach Izerskich.

W 1959 roku utworzono Karkonoski Park Narodowy, pierwszy park narodowy na terenie Dolnego Śląska.

W czerwcu 1961 roku w Karkonoszach, na mocy polsko-czechosłowackiej konwencji, została otwarta tzw. Droga Przyjaźni Polsko-Czechosłowackiej. Droga ta w postaci pieszego szlaku turystycznego przebiegała głównym grzbietem Karkonoszy, raz po polskiej, a raz po czeskiej stronie. Udostępniona została dla polskich i czechosłowackich turystów.

W lipcu 1963 roku we Wrocławiu wybuchła epidemia ospy. W mieście ogłoszono stan pogotowia. Zakażonych zostało 99 osób, z czego 7 zmarło.

W 1965 roku ukończono budowę kombinatu górniczo-energetycznego przy kopalni odkrywkowej węgla brunatnego w Turowie.

W październiku 1966 roku w Masywie Śnieżnika, w trakcie eksploatacji złoża marmuru, przypadkowo odkryto największą jaskinię w Sudetach. Ze względu na znalezione w niej kości niedźwiedzia nazwano ją Jaskinią Niedźwiedzia.

W marcu 1968 roku, w ramach tzw. wydarzeń marcowych, na Dolnym Śląsku doszło do licznych studenckich protestów i manifestacji.

20 marca 1968 roku doszło do największej w historii katastrofy w polskich górach. W wyniku zejścia lawiny w Białym Jarze w Karkonoszach zginęło 19 osób (13 Rosjan, 4 obywateli NRD i 2 Polaków). Była to największa pod względem liczby ofiar tragedia w polskich górach.

W sierpniu 1968 roku w ramach interwencji wojsk Układu Warszawskiego w Czechosłowacji, tzw. operacja „Dunaj”, z terytorium Śląska wkroczyły do Czech oddziały Wojska Polskiego i Armii Radzieckiej (PGWAR). Interwencja w Czechosłowacji na wiele lat popsuła stosunki pomiędzy Polakami i Czechami zamieszkującymi region nadgraniczny.

7 grudnia 1970 roku w Warszawie zawarto układ pomiędzy Polską a Republiką Federalną Niemiec, normalizujący stosunki pomiędzy oboma krajami. RFN uznało przebieg zachodniej granicy Polski na Odrze i Nysie Łużyckiej, tym samym uznając podział ziem dokonany po II wojnie światowej. Umowa została podpisana podczas historycznej wizyty w Polsce kanclerza RFN Willyego Brandta. W samych Niemczech podpisanie porozumienia wywołało burzliwą dyskusję i protesty, szczególnie ze strony tzw. środowisk ziomkowskich skupiających wysiedloną ludność niemiecką. Gwarancja nienaruszalności granic była szansą na rozwój Ziem Odzyskanych, na których do tej pory polski rząd, ze względu na brak pewności co do ich przyszłości, prowadził politykę ukierunkowaną przede wszystkim na gospodarczą eksploatację.

W grudniu 1970 roku przez Polskę przetoczyła się fala protestów związanych z planowanym wprowadzeniem podwyżek cen na artykuły żywnościowe. Na wybrzeżu strzelano do protestujących robotników. Fala protestów i zamieszek objęła także Dolny Śląsk, gdzie aresztowano 638 osób. Na skutek tzw. wydarzeń grudniowych nowym I sekretarzem KC PZPR został Edward Gierek, rozpoczęła się tzw. dekada gierkowska.

W listopadzie 1974 roku ukończono budowę nowego obserwatorium meteorologicznego na Śnieżce – słynnych dysków. Początkowo odważny projekt obserwatorium wzbudzał kontrowersje, podkreślano jego całkowite oderwanie od dotychczasowej sudeckiej architektury, zbyt futurystyczne kształty itd. Szybko jednak dyski obserwatorium wpisały się w panoramę Karkonoszy, stając się jej nieodłącznym elementem.

W 1975 roku wprowadzono nowy podział administracyjny kraju, w skutek którego zlikwidowano powiaty i wprowadzono o wiele mniejsze województwa. Na obszarze Śląska zostały utworzone województwa: zielonogórskie, jeleniogórskie, legnickie, wrocławskie, wałbrzyskie, opolskie i katowickie. Ponadto fragmenty Śląska znalazły się również w województwach: leszczyńskim, kaliskim, częstochowskim i bielsko-bialskim.

Dekada gierkowska, oprócz względnej stabilizacji i poprawy życia mieszkańców Dolnego Śląska, przyniosła również zmiany w krajobrazie regionu. W największych miastach Dolnego Śląska rozpoczęła się budowa i rozbudowa blokowisk z wykorzystaniem tzw. wielkiej płyty. Kozanów we Wrocławiu, Zabobrze w Jeleniej Górze, Podzamcze w Wałbrzychu czy Osiedle Mikołaja Kopernika w Legnicy, to tylko niektóre z przykładów wielkich blokowisk, które na stałe wpisały się w krajobraz największych dolnośląskich miast.

Zimą 1977/1978 roku przez cały kraj przetoczyła się fala mrozów i obfitych opadów śniegu, które przeszły do historii pod nazwą „zimy stulecia”. W regionie sparaliżowany został transport, pojawiły się problemy z dostawą prądu, a wiele zakładów pracy przestało funkcjonować. Do walki z zimą zaangażowano wojsko. Zima stulecia pogorszyła i tak już nie najlepsze nastroje w społeczeństwie.

16 października 1978 roku Wanda Rutkiewicz jako pierwszy Polak zdobyła Mount Everest. Rutkiewicz mieszkała i studiowała we Wrocławiu, swojej pierwsze kroki w spinaczce stawiała w Górach Sokolich w Rudawach Janowickich.

Latem 1980 rok przez Dolny Śląsk przetoczyła się kolejna fala strajków. Na skutek wydarzeń w Stoczni Gdańskiej im. Lenina do strajków licznie przystąpiły również dolnośląskie zakłady. Na czele protestów stawały Międzyzakładowe Komitety Strajkowe. Domagano się spełnienia sformułowanych w Gdańsku 21 postulatów, w tym utworzenia wolnych związków zawodowych. Władze komunistyczne zgodziły się na pewne ustępstwa. 31 sierpnia 1980 roku w Gdańsku zostały podpisane tzw. porozumienia sierpniowe przez stronę rządową i Lecha Wałęsę, a już we wrześniu powołano do życia NSZZ „Solidarność”. Na skutek wydarzeń sierpniowych we wrześniu nowym I sekretarzem KC PZPR został Stanisław Kania.

13 grudnia 1981 roku na terenie Polski wprowadzono stan wojenny. Władzę w kraju przejęła Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego (WRON), na której czele stanął generał Wojciech Jaruzelski. Na ulicę wyprowadzono wojsko, zdelegalizowano działalność niezależnych organizacji, wprowadzono godzinę milicyjną itd. W pierwszych dniach na Dolnym Śląsku internowano ok. 700 osób. Próby wzniecenia strajków w zakładach pracy były pacyfikowane przez oddziały wojska i ZOMO.

W czerwcu 1982 roku we Wrocławiu została założona przez Kornela Morawieckiego Solidarność Walcząca.

31 sierpnia 1982 roku, w rocznicę porozumień sierpniowych, doszło do tzw. zbrodni lubińskiej. W Lubinie, w czasie tłumienia demonstracji, oddziały milicji i ZOMO śmiertelnie postrzeliły trzy osoby. W tym samym czasie we Wrocławiu demonstrowało ok. 50 tys. osób, w wyniku starć zginęła jedna osoba.

W październiku 1982 roku nowym I sekretarzem KC PZPR został wybrany generał Wojciech Jaruzelski. 31 grudnia stan wojenny został zawieszony, a jego ostateczna likwidacja nastąpiła w lipcu 1983 roku.

W czerwcu 1983 roku podczas drugiej pielgrzymki do Polski papież Jan Paweł II odwiedził m.in. Wrocław, Górę Świętej Anny i Katowice.

W 1986 roku ukończono budowę sztucznego zbiornika w Mietkowie zwanego Jeziorem Mietkowskim.

W drugiej połowie lat 80. XX wieku we Wrocławiu narodziła się tzw. Pomarańczowa Alternatywa – antykomunistyczny ruch happeningowy, którego celem było ośmieszenie peerelowskiej rzeczywistości. Symbolem ruchu stała się postać krasnala i krasnoludkowa czapka, którą członkowie ruchu często zakładali w czasie swoich happeningów. Z ruchem Pomarańczowej Alternatywy najbardziej kojarzona jest osoba Waldemara Fydrycha, zwanego „Majorem”, który pełnił funkcję jej lidera.

W maju 1988 roku w Środzie Śląskiej, w trakcie prac rozbiórkowych kamienicy, przypadkowo odkryto tzw. skarb średzki. Znalezisko składało się z tysięcy średniowiecznych srebrnych i złotych monet, złotej biżuterii, w tym kobiecej korony.

W lecie 1988 roku wybuchła kolejna fala strajków. Skala wystąpień zmusiła władze PRL do podjęcia pertraktacji z antykomunistyczną opozycją, które ostatecznie doprowadziły do obrad Okrągłego Stołu. 4 czerwca 1989 roku przeprowadzono częściowo wolne wybory do sejmu – tzw. sejmu kontraktowego. Wybory okazały się druzgocące dla władz komunistycznych. W województwach śląskich wygrali kandydaci Komitetu Obywatelskiego „Solidarność”. Po wyborach powołany został pierwszy niekomunistyczny rząd na czele z premierem Tadeuszem Mazowieckim. Przywrócono również urząd prezydenta, na którego Zgromadzenie Narodowe wybrało generała Wojciecha Jaruzelskiego. Wydarzenia te zapoczątkowały przemiany polityczno-gospodarcze w Polsce. Polska Rzeczpospolita Ludowa przestała istnieć, narodziła się III Rzeczpospolita Polska.

Dolny Śląsk w wolnej Polsce (od 1989 roku)

12 listopada 1989 roku w Krzyżowej została odprawiona wspólna polsko-niemiecka msza, w której wziął udział kanclerz RFN Helmut Kohl i premier Tadeusz Mazowiecki. Msza została odprawiona w przedwojennym majątku rodziny von Moltke, gdzie kilkadziesiąt lat wcześniej Gestapo rozbiło grupę antyhitlerowskiej opozycji zwanej Kręgiem z Krzyżowej. W trakcie mszy doszło do symbolicznego pojednania – Helmut Kohl i Tadeusz Mazowiecki objęli się. Msza przeszła do historii Dolnego Śląska i Polski jako tzw. msza pojednania.

W tym samym czasie runął Mur Berliński. W obliczu nadchodzącego zjednoczenia Niemiec ponownie otwarta została kwestia granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej. Pomimo symbolicznych gestów ze strony Niemiec, a także układów podpisanych wcześniej z RFN i NRD, nie była ona do końca jasna. Nowe polskie władze obawiały się możliwej rewizji granic do tego stopnia, iż opóźniano nawet wycofanie znienawidzonej Armii Radzieckiej, która bądź co bądź, od kilkudziesięciu lat była jej gwarantem. Obawy te jednak okazały się bezzasadne i ostatecznie 14 listopada 1990 roku (już po zjednoczeniu Niemiec) podpisano traktat pomiędzy Polską a Niemcami, ostatecznie uznający przebieg zachodniej granicy Polski na Odrze i Nysie Łużyckiej.

19 czerwca 1990 roku Rada Miejska Wrocławia przywróciła historyczny herb miasta. Nowy pięciopolowy herb nawiązywał do herbu wykorzystywanego przez miasto w latach 1530–1938.

W 1990 rok w pierwszych wyborach bezpośrednich prezydentem RP został wybrany Lech Wałęsa.

W 1991 roku utworzono Euroregion Neisse-Nisa-Nysa, obejmujący przygraniczne tereny na styku granic Polski, Czech i Niemiec. Utworzenie transgranicznego regionu rozpoczęło pierwszy etap współpracy pomiędzy regionami podzielonymi do tej pory granicą.

W 1993 roku utworzono Park Narodowy Gór Stołowych, drugi park narodowy na terenie Dolnego Śląska.

We wrześniu 1993 roku ostatni rosyjscy żołnierze opuścili teren Polski. Ostatnim dowódcą PGWAR był generał Wiktor Dubynin. Legnica, a także wiele innych dolnośląskich postsowieckich garnizonów, zostało opuszczonych przez wracających do swojego kraju Rosjan.

W listopadzie 1995 roku we Wrocławiu otwarto hipermarket HIT, pierwszy zagraniczny hipermarket na terenie Dolnego Śląska.

W 1996 roku utworzono Euroregion Glacensis, obejmujący przygraniczne tereny na styku Dolnego Śląska, ziemi kłodzkiej, Czech i Moraw.

W lipcu 1997 roku, w wyniku kilkudniowych intensywnych opadów deszczu, Polskę i Dolny Śląsk nawiedziła katastrofalna powódź. Pozalewanych zostało wiele miejscowości na Dolnym Śląsku i ziemi kłodzkiej. Jednym z pierwszych miast, które odczuło niszczycielską moc żywiołu było Kłodzko, gdzie wylała Nysa Kłodzka. Główna fala powodziowa na Odrze zalała m.in. Opole i Wrocław. Tylko dzięki heroicznej walce wrocławian nie został zalany zabytkowy wrocławski Ostrów Tumski i rynek. W skutek powodzi zginęło łącznie 55 osób, a straty w samym tylko dorzeczu Odry oszacowano na 5,6 mld zł. Powódź ta przeszła do historii pod nazwą powodzi tysiąclecia. Wydaje się, że oprócz ogromnych strat powódź z 1997 roku przyniosła również zmianę nastawienia mieszkańców Dolnego Śląska – po raz pierwszy od zakończenia wojny wrocławianie bronili przed powodzią SWOJEGO Wrocławia, Dolnoślązacy bronili SWOJEGO Dolnego Śląska.

Lata 90. XX wieku upłynęły na Dolnym Śląsku pod znakiem trudnych przemian gospodarczych. Przejście od gospodarki sterowanej centralnie do gospodarki rynkowej spowodowało likwidację PGRów i prywatyzację wielu zakładów pracy. Dużym problemem stało się wysokie bezrobocie. Zmiany gospodarcze były szczególnie odczuwalne w Zagłębiu Wałbrzysko-Noworudzkim, gdzie likwidacja kopalń węgla kamiennego doprowadziła do ogromnego wzrostu bezrobocia. W Wałbrzychu likwidacja przemysłu górniczego skutkowała społeczną i gospodarczą zapaścią miasta. Spora część bezrobotnych górników zaczęła wydobywać węgiel na dziko w tzw. biedaszybach. Wydobycie węgla kamiennego wygaszane było już od połowy lat 90. W 1998 roku wstrzymano wydobycie w ostatniej kopalni w Wałbrzychu. W lutym 2000 roku ostatni wózek węgla wyjechał z kopalni w Nowej Rudzie, tym samym kończąc kilkusetletnią historię wydobycia węgla kamiennego na Dolnym Śląsku. Jednocześnie Dolnoślązacy zaczęli korzystać z bliskości granicy z Czechami i Niemcami. Kwitł przygraniczny handel i wymiana usług.

1 stycznia 1999 roku w ramach reformy wprowadzono nowy podział administracyjny kraju, przywrócono powiaty i zmniejszono liczbę województw. Zasadniczy obszar Śląska znalazł się w trzech województwach: dolnośląskim, opolskim i śląskim. Ponadto północna część Dolnego Śląska wraz z Zieloną Górą została włączona do województwa lubuskiego.

25 lutego 2000 roku sejmik nowo utworzonego województwa dolnośląskiego przyjął projekt nowego herbu województwa. Swoją formą nowy herb nawiązywał do historycznego herbu wykorzystywanego przez Piastów Śląskich – czarny piastowski orzeł, z białą przepaską na piersi, na złotym tle.

W 2001 roku na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO zostały wpisane kościoły pokoju w Świdnicy i Jaworze.

W 2004 roku Polska przystąpiła do Unii Europejskiej. Wejście do Unii otworzyło nowe szanse dla rozwoju Dolnego Śląska, zarówno w kontekście pozyskiwania europejskich funduszy, jak i możliwości rozszerzenia współpracy transgranicznej z Czechami i Niemcami. Jeszcze przed przystąpieniem do Unii region korzystał ze środków przedakcesyjnych.

24 stycznia 2004 roku na Hali Izerskiej w Górach Izerskich zanotowano rekordowo niską temperaturę powietrza wynoszącą –37,1 °C.

W 2006 roku na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO została wpisana Hala Stulecia we Wrocławiu, której wcześniej przywrócono jej historyczną nazwę.

W 2007 roku Polska dołączyła do strefy Schengen – granice zostały otwarte. Zniesienie kontroli na granicach z Czechami i Niemcami wpłynęło niezwykle korzystnie na rozwój turystyki. Zwłaszcza na obszarze Sudetów, które do tej pory były podzielone granicą. Region mógł zacząć w pełni korzystać ze wszystkich atutów swojego przygranicznego położenia.

W październiku 2009 roku władze województwa, po przyjęciu poprawek zgłoszonych przez komisję heraldyczną, ustanowiły nowy poprawiony herb województwa dolnośląskiego. Herb ten wykorzystywany jest do dziś.

W 2012 roku Wrocław był jednym z miast, w którym rozgrywano mecze w ramach Mistrzostw Europy w Piłce Nożnej 2012 (Euro 2012). W tym celu we Wrocławiu wybudowano nowoczesny stadion piłkarski „Stadion Wrocław” mogący pomieścić ok. 45 tys. osób. W samym regionie, podobnie jak w całej Polsce, w ramach przygotowań do mistrzostw realizowano szereg inwestycji – remontowano drogi, ulice, mosty, obiekty użyteczności publicznej, otwarto nowoczesną Autostradową Obwodnicę Wrocławia. Realizacja inwestycji na Euro 2012 wpłynęła niezwykle korzystnie na rozwój Wrocławia i całego regionu. Wiele do tej pory zaniedbanych miejsc wypiękniało.

W 2015 roku świat obiegła wiadomość o odnalezieniu w Polsce zaginionego niemieckiego pociągu ze złotem. Pociąg z drogocennym ładunkiem, który przeszedł do historii jako tzw. złoty pociąg, miał być pod koniec wojny ukryty przez Niemców na terenie Wałbrzycha. Ta niezwykła wiadomość ściągnęła do miasta media niemalże z całego świata. Po raz pierwszy o Wałbrzychu mówiło się inaczej niż w kontekście dużego bezrobocia i biedaszybów. Zainteresowanie mediów ściągnęło w region prawdziwą falę turystów zaintrygowanych wojennymi tajemnicami regionu. Rok później ruszyły prace mające na celu odkopanie złotego pociągu – pociągu jednak nie było… Choć złoty pociąg okazał się tylko legendą, to zainteresowanie jakie wzbudził sprawiło, że Dolny Śląsk zaczął być postrzegany jako region warty odwiedzenia, z niezwykłą historią, cennymi zabytkami i pięknymi krajobrazami.

W 2016 roku Wrocław stał się Europejską Stolicą Kultury. W ramach obchodów ESK 2016 we Wrocławiu zrealizowano cykl imprez, happeningów i wydarzeń kulturalnych.

Artykuł Historia Dolnego Śląska (Śląska) cz. 5 pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

1. Sudety to stare góry

Często o Sudetach możemy usłyszeć, że są to stare góry. Taką informację możemy przeczytać również w niektórych publikacjach i przewodnikach, zwłaszcza tych starszych. Ogólnie przyjęło się uważać Sudety za stare góry. Tymczasem wcale takimi nie są. Sudety to wbrew obiegowej opinii góry młode, a w zasadzie – mówiąc bardziej precyzyjnie – Sudety to góry o młodej rzeźbie, ale za to zbudowane ze starych skał. To właśnie skały, które często tworzyły się setki milionów lat temu są stare, a nie same góry. Wiek niektórych ze skał budujących Sudety datuje się na pół miliarda lat, np. karkonoskie łupki łyszczykowe określa się na 550-700 mln lat. Sudety, te które znamy współcześnie, wypiętrzyły się dopiero w czasie ostatniej orogenezy alpejskiej, która zresztą trwa do dziś. W takim ujęciu są więc górami młodymi.

2. Ostrzyca, Chełmiec, Ślęża to wygasłe wulkany

To chyba najczęściej z powielanych mitów na temat Sudetów. Zwłaszcza w stosunku do Ostrzycy (Pogórze Kaczawskie), z której z uporem maniaka ciągle robi się wygasły wulkan. Czasem podobne informacje można również spotkać na temat Chełmca (Góry Wałbrzyskie) i Ślęży. Zresztą ten ostatni szczyt Niemcy w XIX wieku sami uznawali za wulkan. Specyficzne kształty tych szczytów rzeczywiście mogą przywodzić na myśl skojarzenia z wulkanem. Wulkanami jednak nie są. Pomimo tego nie wszystkie skojarzenia pozbawione są całkowicie prawdy. W przypadku Ostrzycy mamy do czynienia tak naprawdę z pozostałością po wulkanicznym neku (kominie dawnego wulkanu), startego i zniszczonego przez erozję. Również w przypadku budowy Chełmca mamy do czynienia z dawną wulkaniczną aktywnością tych terenów – Chełmiec jest bowiem lakolitem.

3. Karkonosze dawniej pokrywał lądolód

Wszyscy znamy słynne karkonoskie kotły. Wielki i Mały Śnieżny Kocioł, a także Kocioł Małego i Wielkiego Stawu to charakterystyczne elementy karkonoskiego krajobrazu. Te niezwykłe formy skalne zostały wyrzeźbione przez górskie lodowce. No właśnie – lodowce. Czasem można również spotkać się z informacją, jakoby były one skutkiem działania lądolodu, który miał pokryć Karkonosze. Rzeczywiście w trakcie zlodowaceń lądolód kilkukrotnie nachodził ze Skandynawii na terytorium Polski i przykrywał je. Dotarł także do Sudetów, ale nie udało mu się ich zakryć. Karkonosze w trakcie zlodowaceń nie były więc pokryte lądolodem, ale za to w wyniku ochłodzenia w kilku miejscach wytworzyły się lokalne górskie lodowce. Tam, gdzie ukształtowanie terenu sprzyjało do gromadzenia się śniegu, tam z czasem powstał firn, który następie zamienił się w lód. To właśnie lodowce, a nie lądolód, odpowiedzialne są za wytworzenie karkonoskich kotłów.

4. Śnieżka jest najwyższym miejscem w Sudetach

Spokojnie, Śnieżka wciąż jest najwyższym szczytem Sudetów i nic nie wskazuje na to, aby miało się to w najbliższym czasie zmienić. Ale czy Śnieżka jest rzeczywiście najwyższym punktem w Sudetach? Otóż nie! Najwyższym miejscem, choć sztucznym, jest czubek wieży wybudowanej na szczycie Pradziada. Położony na terenie Republiki Czeskiej Pradziad (czes. Praděd) jest najwyższym szczytem Wysokiego Jesionika i zarazem całych Sudetów Wschodnich. Wznosi się na wysokość 1491 m n.p.m. Na jego szczycie znajduje się wieża telewizyjna o wysokości 145,5 m. Tak więc sumując wysokość szczytu i wysokość wieży, jej czubek znajduje się na wysokości około 1637 m n.p.m. Więcej niż szczyt Śnieżki i znajdujące się na nim zabudowania. To sprawia, że wieża na Pradziadzie jest najwyższym stałym punktem na terenie całych Sudetów.

5. Szczeliniec Wielki jest w Kotlinie Kłodzkiej

Szczeliniec Wielki w Kotlinie Kłodzkiej. Albo Duszniki-Zdrój w Kotlinie Kłodzkiej. Albo Śnieżnik w Kotlinie Kłodzkiej. Niestety tego typu sformułowania możemy przeczytać nie tylko w Internecie, ale i również usłyszeć w radiu… W czym więc problem? Otóż występuje tutaj pewne pomylenie pojęć. Z niewiadomych przyczyn (być może za sprawą specyficznego kształtu) fragment terytorium Polski wcinający się w teren Czech został ochrzczony Kotliną Kłodzką. Otóż fragment ten nie jest Kotliną Kłodzką, a ziemią kłodzką! Samo słowo „kotlina” jest pojęciem stricte geograficznym, odnoszącym się do konkretnego ukształtowania w terenie. Szczyt czy pasmo górskie nie jest już kotliną. Natomiast Kotlina Kłodzka jest to część Sudetów w randze mezoregionu, będącego obniżonym terenem wokół Kłodzka. Kotlina Kłodzka jest tylko częścią ziemi kłodzkiej i nie jest z nią tożsama, a tytułowy Szczeliniec Wielki nie leży w Kotlinie Kłodzkiej, tylko w Górach Stołowych. Lepiej obrazuje to załączona poniżej mapa.

6. Wiele milionów lat temu było TU morze

Rzeczywiście obszar Sudetów znajdował się wielokrotnie na dnie morza. Tak było m.in. blisko 100 mln lat temu, kiedy to obszar dzisiejszych Gór Stołowych znajdował się pod dnem płytkiego morza, które objęło swoim zasięgiem znaczne obszary Europy Środkowej. Głębokość tego kredowego morza nie przekraczała 30 m. Wraz z upływem kolejnych milionów lat na jego dnie zaczęły odkładać się piaszczyste osady transportowane przez rzeki z ówczesnych lądów. Z czasem luźny piasek zamienił się w twardą skałę – piaskowiec. Dziś piaskowce te budują m.in. stoliwo Szczelińca Wielkiego. Morze to ustąpiło jakieś 80 mln lat temu. Ale czy rzeczywiście dawniej było tu morze? Słowo kluczowe „TU”. Należy pamiętać, że kontynenty przemieszczają się i procesy, o których mowa, odbywały się w trochę innych miejscach na globie niż obecnie. Kiedy tworzyły się piaskowce Gór Stołowych teren ten znajdował się bliżej równika. Im dalej w przeszłość, tym położenie bardziej odległe. Ponad 500 mln lat temu, kiedy odkładały się skały osadowe tworzące dzisiejsze karkonoskie łupki łyszczykowe, ten fragment Sudetów znajdował się na półkuli południowej. „Tu” miliony lat temu to nie to samo co „tu” obecnie.

7. Góry Bialskie

Góry Bialskie stanowią chyba najbardziej przekłamane pasmo górskie w Sudetach. Często opisywane są jako odrębne pasmo położone pomiędzy Masywem Śnieżnika i Górami Złotymi. W zasadzie nie wiadomo skąd wzięła się taka informacja, gdyż żaden ze współcześnie stosowanych podziałów Sudetów nie uwzględnia Gór Bialskich jako odrębnego pasma w randze mezoregionu. Tak jest w przypadku podziału Polski opracowanego przez J. Kondrackiego, tak samo nie uwzględnia je podział Sudetów opracowany przez J. Potockiego. Gór Bialskich jako osobnego mezoregionu nie uwzględnia także rządowy portal Geoserwis GDOŚ. No i, co równie ważne, Gór Bialskich w swoim podziale nie uwzględniają również Czesi. Dla nich są częścią Rychlebskich hor, czyli Gór Złotych. Czym więc one są? Góry Bialskie to po prostu mniejsze pasmo wchodzące w skład Gór Złotych (będące ich częścią) w randze mikroregionu.

8. W Czechach są Sudety

Spokojnie, nikt nie ukradł Czechom Sudetów, choć w przeszłości byli tacy, którzy tego dokonali. A mam tu na myśli zajęcie czechosłowackiego Sudetenlandu przez Hitlera w 1938 roku. Przypomnijmy, że w Czechosłowacji teren tzw. Kraju Sudetów (niem. Sudetenland) zamieszkiwany był przez Niemców sudeckich. W ówczesnym rozumieniu obejmował on nie tylko Sudety, ale i również m.in. Rudawy, Szumawy, część Moraw i fragment Górnego Śląska. Istnienie tak dużej mniejszości niemieckiej w Czechosłowacji stało się pretekstem do zajęcia tych ziem przez III Rzeszę. Po wojnie nazwa Sudety kojarzyła się więc jednoznacznie – z mniejszością Niemiecką i wojną. Wydarzenie to na tyle wstrząsnęło Czechami, że postanowili oni wymazać nazwę „Sudety” ze swoich podręczników do geografii, jednocześnie zastępując ją trochę sztucznym określeniem Krkonošsko-jesenická subprowincja. Taka też nazwa funkcjonuje w czeskiej Wikipedii, takie też określenie podaje oficjalny czeski geoportal. Oficjalnie więc Sudetów w Czechach nie ma. Oczywiście będąc w Czechach możemy użyć nazwy „Sudety”, ale pamiętajmy, że oprócz złych skojarzeń dla przeciętnego Czecha odnosi się ona również do obszaru znacznie szerszego niż same Sudety.

9. W Sudetach są górskie hale (Hala Izerska, Szrenicka itp.)

Osoby, które wędrują po Sudetach, na pewno spotkały się już z sudeckimi halami. Mamy np. Halę Szrenicką, Halę Izerską czy Halę pod Śnieżnikiem. Zasadniczy problem w tym, że nie powinniśmy używać samego słowa „hala” w stosunku do Sudetów. Otóż słowo to zostało zaczerpnięte z tatrzańskiej góralszczyzny i przeniesione sztucznie na grunt tzw. ziem odzyskanych. Hala to rozległa górska łąka, na której odbywał się dawniej wypas zwierząt. Jeżeli hala była działką należącą do jednej rodziny np. Gąsieniców, z czasem otrzymywała od ich nazwiska nazwę własną – np. Hala Gąsienicowa. Jako regionalne określenie powinno być więc związane z miejscem pochodzenia, podobnie jak jej odpowiednik „połonina” używana jest w Bieszczadach. Z historycznego punktu widzenia górskich hal w Sudetach więc nie ma. A co jest? Tu trzeba spojrzeć na niemieckie albo czeskie określenia. Bardziej poprawnym określeniem dla Sudetów byłoby słowo „łąka”. Takie określenia widzimy w historycznych nazwach niemieckich i czeskich. M. Staffa w swoim słowniku geografii podaje dla Hali Szrenickiej niemiecką nazwę Kranich Wiese i Grenz Wiese, czyli żurawia lub graniczna łąka. Również graniczną łąkę oznacza czeska nazwa Hraniční louka. Podobnie w innych częściach Sudetów również spotykamy niemieckie „Wiese” i czeskie „louka”. Hale jednak już na dobre zadomowiły się w polskich Sudetach. Nie chodzi o to, żeby je teraz wszystkie zmieniać, ale żeby znać różnicę, kontekst i pochodzenie tego słowa.

10. W Sudetach są górale

Powszechnym mitem pojawiającym się wśród turystów, którzy po raz pierwszy odwiedzają Sudety, jest przeświadczenie o mieszkających tutaj góralach. I nie chodzi tutaj o górali w sensie mieszkańców terenów górskich, ale o występowanie specyficznego folkloru. Jednym z częściej pojawiających się pytań jest „A czemu nie mówicie tu gwarą?”. No nie mówimy, bo gwary tutaj nie ma. Sudety to nie Karpaty Zachodnie. Ludność Sudetów, a w zasadzie także całego Dolnego Śląska, nie charakteryzuje się jakąś specjalną odrębnością czy folklorem. Wynika to z prostego faktu, że po wojnie nastąpiła tu niemalże całkowita wymiana ludności. W wyniku zmiany granic przedwojenna niemiecka ludność została zmuszona do opuszczenia swoich domów, a ich miejsce zajęli polscy osadnicy. Cała ludność, z wyjątkiem nielicznych autochtonów, jest napływowa i pochodzi z różnych rejonów Polski, Kresów Wschodnich, a nawet z zagranicy. Folklor, gwara, tradycyjne potrawy czy odrębny ubiór nie zdążyły się wykształcić. Pustka ta została zastąpiona zaimportowanymi sztucznie z Podhala rzeczami, tak jakby chciano wyjść naprzeciw oczekiwaniom turystów. W ten oto sposób na stoiskach w Karpaczu czy Szklarskiej Porębie królują oscypki, góralskie kapelusze i ciupagi. Ale to wszystko sztuczne. Górali tu nie ma.

Artykuł 10 mitów na temat Sudetów pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.