Mapa Śląska z XVII wieku autorstwa Jonasa Scultetusa

Jonas Scultetus urodził się w 1603 roku w Szprotawie na Dolnym Śląsku. O jego życiorysie wiemy niewiele. W latach 20. studiował prawo na uniwersytetach we Frankfurcie i Lipsku. Po zakończeniu studiów zajął się kartografią. Opracował kilka map związanych ze Śląskiem i stricte Dolnym Śląskiem, które następnie w latach 30. zostały wydane w Amsterdamie. Pod koniec swojego życia pracował jako notariusz.

Prezentowana mapa ogólna Śląska, stworzona przez Jonasa Scultetusa, została po raz pierwszy opublikowana (prawdopodobnie) w 1636 roku w Amsterdamie. Jednakże zamieszczony poniżej egzemplarz pochodzi z późniejszego wydania. Z dużą dozą pewności możemy stwierdzić, że Scultetus oparł swoją mapę na wydanej w poprzednim wieku mapie Martina Helwiga, uzupełniając ją o swoją własną wiedzę. Jednak w przeciwieństwie do mapy Helwiga, Scultetus zorientował swoją mapę w kierunku północnym. W lewym górnym rogu znajduje się legenda z opisem (po łacinie) użytych sygnaturek. Na mapie zaznaczone są: miasta, wsie, zamki i klasztory, a także nazwy niektórych gór. Na mapie naniesiona jest również bogata sieć rzeczna, góry (w formie kopczyków) i lasy. Dodatkowo przerywaną linią zaznaczone są granice księstw. W niektórych wydaniach map były one kolorowane (patrz kolejna mapa poniżej). Wśród śląskich ziem umieszczona jest również ziemia kłodzka (hrabstwo kłodzkie). Mapa posiada również naniesioną siatkę kartograficzną. Mapa Śląska Jonasa Scultetusa, podobnie jak mapa Martina Helwiga, doczekała się licznych kolejnych wydań i przeróbek. Była to jedna z głównych map Śląska używanych w XVII wieku.

Zdigitalizowana mapa dostępna jest również w zasobach Biblioteki Cyfrowej UWr – link_1 i link_2

Kolorowe wydanie mapy Śląska z XVII wieku

Spotkać możemy również pokolorowane wersje mapy Scultetusa. Poniżej mapa z zasobów zdigitalizowanej biblioteki uniwersyteckiej w Münster. Zgodnie z informacją podaną w opisie mapa została opublikowana w 1630 roku w Amsterdamie, jednak to datowanie przypuszczalnie nie jest poprawne. Mapa pochodzi z pierwszych wydań, ponieważ wygląd dużych miast na mapie (Wrocław, Opole, Praga itd.) zaprezentowany jest w formie sygnaturki, a nie (jak w przypadku mapy powyżej) za pomocą schematycznego planu miasta.

Zdigitalizowana kolorowa wersja mapa dostępna jest również w zasobach Universitäts- und Landesbibliothek Münster – link

Artykuł Mapa Śląska Jonasa Scultetusa z XVII wieku pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

Plan Wrocławia z 1562 roku

Ten niezwykły, aksonometryczny plan Wrocławia (niem. Contrafactur der Stadt Breslau) został stworzony przez XVI-wiecznego grafika i malarza krajobrazów Barthela Weihnera oraz jego syna Georga. Plan powstał w 1562 roku z okazji koronacji w Pradze na króla Czech Maksymiliana II Habsburga – jak powszechnie podaje się – jako prezent koronacyjny. Z tego tytułu w lewym górnym rogu znajduje się kartusz z dedykacją dla cesarza Ferdynanda I Habsburga i jego syna Maksymiliana II, wraz z cesarskim orłem. Po drugiej zaś stronie (w prawy górnym rogu) widzimy herb Królestwa Czech. Plan Wrocławia wykonany został na ręcznie malowanym płótnie o wymiarach 186×187 cm. Oryginalny plan Weihnerów niestety nie zachował się do naszych czasów. Dysponujemy jednak jego późniejszymi kopiami. Pierwszą z nich jest faksymile oryginału z 1826 roku, którego autorem był Christian Friedrich Paritius. Drugim jest reprodukcja fotolitograficzna reprintu z 1826 roku, wydana w 1929 roku.

Prezentowany poniżej egzemplarz planu Weihnera pochodzi z reprodukcji z 1929 roku. Niżej zamieszczam również linki do faksymile z 1826 roku. Wszystkie zdigitalizowane plany dostępne są w bardzo dobrej rozdzielczości!

Zdigitalizowany plan Wrocławia dostępny jest również w zasobach Biblioteki Cyfrowej Uniwersytetu Wrocławskiego:

• Plan Wrocławia z 1562 roku (faksymile z 1826 roku) – link
• Plan Wrocławia z 1562 roku (reprodukcja z 1929 roku) – link

Oprócz wspomnianej dedykacji dla Habsburgów i herbu Czech, w dole planu widzimy jeszcze dwa dodatkowe herby. Po prawej stronie herb Wrocławia (nadany zresztą w 1530 roku przez cesarza Ferdynanda I Habsburga), a po lewej herb biskupa wrocławskiego Caspara von Logau.

Wrocław w XVI wieku

Stworzony przez Weihnera i jego syna plan prezentuje unikatowy obraz Wrocławia z połowy XVI wieku. Dzięki bardzo dobrej rozdzielczości zdigitalizowanych planów możemy przyjrzeć się bliżej stolicy Śląska. Wśród zabudowy miasta z łatwością możemy dostrzec istniejące do dziś obiekty, a także zachowany w ścisłym centrum układ ulic.

Oczywiście wiele z budowli z XVI-wiecznego planu miasta nie zachowało się do naszych czasów. Dlatego plan Weihnerów stanowi tak cenne źródło informacji dla badaczy dziejów miasta i historyków architektury. Przede wszystkim – patrząc na obraz całego Wrocławia – widzimy wrocławskie fortyfikacje. Na planie miasto otoczone jest zewnętrznym pierścieniem średniowiecznych murów, a także dodatkowo od południa, wschodu i zachodu nowszymi fortyfikacjami bastejowymi. Wejścia do miasta broniły liczne bramy. Ciekawostka, od strony dzisiejszej ul. Oławskiej znajdowała się Brama Oławska wraz z barbakanem. Wrocław był jednym z lepiej ufortyfikowanych miast na terenie Rzeszy. Nadmienię, że wrocławskie fortyfikacje zostały rozebrane w czasie wojen napoleońskich (po 1807 roku) z rozkazu księcia Hieronima Bonapartego.

Jednym z najciekawszych nieistniejących już obiektów, które możemy dostrzec na planie Weihnera, jest opactwo św. Wincentego na Ołbinie. Pierwotnie było to opactwo benedyktynów, wzniesione w stylu romańskim, którego fundację przypisuje się w latach 30. XII wieku Piotrowi Włostowi – najsłynniejszemu z ówczesnych śląskich możnowładców. Opactwo zostało rozebrane w 1529 roku z powodu narastającego zagrożenia tureckiego. Obawiano się, że ziemie Habsburgów zostaną rychło najechane przez Turków. W przypadku oblężenia stolicy Śląska, znajdujące się poza murami miejskimi zabudowania opactwa, mogłoby zostać wykorzystane przez najeźdźców do ataku na miasto. Jednak powszechnie mówi się, że zagrożenie tureckie było tylko pretekstem do wyburzenia katolickiego opactwa przez ówczesną protestancką radę miejską. Ciekawostka, pomimo, iż plan pochodzi z 1562 roku, to Barthel Weihner zdecydował się na umieszczenie na swoim planie wyburzonego ponad 30 lat wcześniej opactwa. Czyżby był to ukłon w stronę katolickich Habsburgów?

Na planie Wrocławia z 1562 roku możemy dostrzec jeszcze kilka innych „perełek”. Jedną z nich jest Zamek Książąt Śląskich, jeden z dawnych wrocławskich zamków (tzw. lewobrzeżny zamek) zwany również Zamkiem Cesarskim (niem. Kaiserburg). Zamek ten znajdował się w miejscu dzisiejszego gmachu głównego Uniwersytetu Wrocławskiego.

Model 3D Wrocławia z 1562 roku

Ciekawostka, na podstawie planu Barthela Weihnera powstał komputerowy model 3D ówczesnego Wrocławia. Wizualizację przygotowało Śląskie Studio Architektury na zlecenie Muzeum Miejskiego Wrocławia. Poniżej zamieszczam krótki zwiastun umieszczony w serwisie YouTube. Całą wizualizację można oglądać na wystawie stałej pt. „1000 lat Wrocławia” w Pałacu Królewskim we Wrocławiu.

Artykuł Niezwykły plan Wrocławia z 1562 roku pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

Najstarsza mapa Śląska autorstwa Sebastiana Münstera

Mapa Sebastiana Münstera to najstarsza znana mapa prezentująca w całości tylko Śląsk. Po raz pierwszy została wydana w 1544 roku w Bazylei. Jest starsza o 17 lat od słynnej mapy Śląska Martina Helwiga, która często błędnie uważana jest za najstarszą (choć w rzeczywistości jest druga w kolejności). Sebastian Münster był niemieckim geografem, kartografem i humanistą. Umieścił on mapę Śląska w swoim życiowym dziele pt. Cosmographia, będącym próbą opisania ówczesnego znanego XVI-wiecznego świata. Prawdopodobnie Münster nigdy nie był na Śląsku, a swoją mapę sporządził (podobnie jak inne mapy w Cosmographii) tylko na podstawie przekazanych mu informacji. Dlatego stworzona przez niego mapa jest o wiele mniej dokładna niż mapa Helwiga. Obarczona jest też dużym błędem. Historycznie jest jednak najstarszą mapą poświęconą tylko Śląskowi, z tego tytułu stanowi też niezwykłą ciekawostkę.

Zdigitalizowana mapa dostępna jest również w zasobach Wielkopolskiej Biblioteki Cyfrowej – link

Mapa Sebastiana Münstera zorientowana jest na wschód, to znaczy górna ramka mapy wskazuje kierunek wschodni. Na dole mamy zachód, po lewej północ, a po prawej południe. Skala mapy wynosi około 1:1000000. Najstarsza mapa Śląska daleka jest od doskonałości. W sposób tylko schematyczny przedstawia region. Wynika to z faktu (jak już wcześniej wspomniałem), iż Münster swoją mapę sporządził na podstawie przesłanych do niego informacji i zasłyszanych opowieści, a nie na podstawie własnych obserwacji czy podróży. Śląsk na mapie Münstera otoczony jest ze wszystkich stron górami, a tam, gdzie się one rzeczywiście znajdują, nie są poprawnie naniesione. Sudety od Kłodzka kierują się na północ, a od Jeleniej Góry skręcają na wschód. Dość mocno zniekształcona jest również sieć rzeczna np. Odra od Wrocławia płynie na północny wschód. Niemniej jednak na mapie znajduje się 85 nazw miejscowości, co świadczy o dość dużej wiedzy na temat regionu.

Oprócz nazw miejscowości i rzek na mapie Münstera znajdziemy także przykłady kilku innych obiektów, jak np. zamki Chojnik i Książ.

Artykuł Najstarsza mapa Śląska z 1544 roku pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

Mapa Śląska z 1561 roku

Bez wątpienia mapa Martina Helwiga należy do najsłynniejszych historycznych map Śląska. Wielokrotnie wydawana, powielana i przerabiana zdobyła sobie przydomek „matki wszystkich śląskich map”. O mapie Martina Helwiga mówi się również jako o najstarszej mapie Śląska, choć w rzeczywistości pierwszą (najstarszą) mapą była mapa Sebastiana Münstera z 1544 roku. Mapa Martina Helwiga jest więc drugą w kolejności najstarszą mapą Śląską.

Autorem mapy jest urodzony w 1516 roku w Nysie śląski kartograf Martin Helwig. Wyjątkowość jego dzieła polega na tym, iż była to pierwsza mapa Śląska opracowana na podstawie własnych obserwacji, pomiarów i informacji zebranych od miejscowej ludności. Informacje na temat topografii Śląska autor mapy gromadził w trakcie swoich licznych podróży po Śląsku przez kilka lat. Po raz pierwszy jego mapa została wydana w 1561 roku w Nysie. Prezentowany poniżej zdigitalizowany egzemplarz mapy pochodzi właśnie z tego historycznego pierwszego wydania.

Zdigitalizowana mapa dostępna jest również w zasobach Badischen Landesbibliothek – link

Obraz Śląska na mapie Martina Helwiga

Kilka słów na temat samej mapy. Przede wszystkim mapa Martina Helwiga należy do tzw. map przeglądowych. Wykonana została w technice drzeworytu, a jej kolejne kopie powstawały za pomocą klocków drzeworytowych. Skala mapy wynosi 1:550000. Mapa Martina Helwiga orientowana jest na południe, to znaczy, że górna ramka mapy wskazuje kierunek południowy. Z tego powodu Sudety znalazły się u góry, w przeciwieństwie do współczesnych map orientowanych zazwyczaj na północ, gdzie Sudety znajdują się na dole. Analogicznie na dole mapy znajduje się północ, po prawej zachód, a po lewej wschód. Taki widok (z Sudetami u góry) może wydawać się co najmniej dziwny dla współczesnego odbiorcy, ale dla autora mapy wydawał się bardziej naturalny. Przy takim orientowaniu mapy Górny Śląsk znajduje się rzeczywiście u góry, a Dolny Śląsk na dole. Odra, główna śląska rzeka, spływa też bardziej naturalnie – z góry na dół.

Mapa Martina Helwiga swoim obszarem obejmuje Górny i Dolny Śląsk, a także przygraniczne tereny m.in. fragmenty Górnych Łużyc i Wielkopolski. Sam obszar Śląska zaznaczony jest kolorem czerwonym, zaś pozostałe ziemie odróżnione są innymi kolorami. Na mapie znajduje się ponad 370 nazw geograficznych, z czego większość stanowią nazwy śląskich miejscowości. Wśród umieszczonych obiektów znajdują się również wsie, zamki, klasztory. Przy każdym z obiektów są ich graficzne reprezentacje (sygnaturki). Bogato zobrazowana jest również sieć rzeczna (42 rzeki z 34 nazwami). Na mapie nie ma natomiast naniesionych stawów, ani żadnych innych zbiorników wodnych. Góry zaznaczone są w formie kopczyków. Widać wyraźnie naniesiony łańcuch Sudetów z dominantą w postaci Śnieżki. Na mapie widzimy również zaznaczone lasy (głównie na północy Śląska), ale mają one charakter bardziej dekoracyjny. W dwóch narożnikach widzimy godła Czech i Polski, symbolizujące sąsiednie ziemie.

Jedną z większych ciekawostek mapy Martina Helwiga jest umieszczony na niej pierwszy, najstarszy wizerunek Ducha Gór. Słynnego władcy Karkonoszy, zwanego również Liczyrzepą lub Rzepiórem, który budził postrach wśród mieszkańców podgórskich terenów. Legendy i podania związane z Duchem Gór sięgają jeszcze czasów średniowiecza. Na łańcuchu Sudetów widzimy narysowaną kroczącą, rogatą postać, wspartą na tylnych łapach, a w przednich trzymającą długiego kija. Poniżej podpis Rübenczal. Wizerunek Liczyrzepy z mapy Helwiga utrwalił się jako jeden z możliwych wyglądów tej tajemniczej postaci, która zgodnie z podaniami potrafiła przybierać różne formy.

Oczywiście dzieło Martina Helwiga, jak na tak wczesne opracowanie, nie ustrzegło się również przed pewnymi błędami. Znajdziemy na niej kilka pomyłek i nieścisłości, ale w ogólnym wymiarze jest mapą poprawnie sporządzoną i dość wiernie odwzorowującą ówczesne zagospodarowanie terenu.

Kolejne wydania mapy Śląska Martina Helwiga

Pierwsze wydanie mapy Śląska z 1561 roku doczekało się kolejnych wydań, a także licznych przeróbek. Opracowana przez Martina Helwiga mapa posłużyła jako wzór i główne źródło informacji dla kolejnych kartografów. Zamieszczana była w atlasach wszystkich największych europejskich wydawców. Kolejne wydania tej mapy ukazywały się w latach: 1605, 1612, 1627, 1642, 1685, 1738, 1745, 1746, 1765 i 1776. Poniżej zamieszczam mapę wydaną w 1685 roku we Wrocławiu.

Artykuł Mapa Śląska Martina Helwiga z 1561 roku pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

Przedwojenna mapa Dolnego Śląska (Śląska)

Przygotowałem zestawienie ze starymi przedwojennymi mapami Dolnego Śląska. Zapewne wielu z czytelników zastanawia się jak dawniej region wyglądał przed wojną. Z pomocą przychodzą nam tutaj stare przedwojenne mapy. Poniżej znajduje się kilka gotowych do pobrania map pochodzących z XIX i początku XX wieku. Należy jednak zwrócić uwagę na kwestie granic Śląska. Otóż na wszystkich mapach Śląsk pokazany jest w granicach tzw. prowincji śląskiej, z języka niemieckiego zwanej Provinz Schlesien. Prowincja ta ukształtowała się po zakończeniu wojen napoleońskich i wprowadzeniu pruskich reform administracyjnych. Wówczas większość Śląska znajdowała się już od wielu lat w granicach Królestwa Prus. W ramach kontrybucji wojennych od Królestwa Saksonii (popierającego Napoleona) została oderwana m.in. część Górnych Łużyc i włączona do Królestwa Prus, a dokładniej do prowincji śląskiej. Podobnie było kilkadziesiąt lat wcześniej z ziemią kłodzką (zwaną wówczas hrabstwem kłodzkim), kiedy to po wygranych przez Prusaków wojnach śląskich ziemia kłodzka razem ze Śląskiem została włączona do Prus. W taki oto sposób w prowincji śląskiej znalazły się ziemie historycznie nie będące Śląskiem – Górne Łużyce i ziemia kłodzka. Jednak z biegiem lat dawne granice uległy zatarciu, a Niemcy sami zaczęli utożsamiać je ze Śląskiem.

Należy zwrócić uwagę jeszcze na część ziem będących historycznie Dolnym Śląskiem, ale dziś wchodzących w skład województwa lubuskiego. Zielona Góra (Grünberg), Żagań (Sagan) czy Nowa Sól (Neusalz) to historycznie Dolny Śląsk.

Każda z zamieszczonych przedwojennych map Śląska dostępna jest w dużej rozdzielczości. Aby zobaczyć mapę w najlepszej dostępnej jakości należy kliknąć przycisk „Pobierz”.

Mapa Śląska z 1905 roku

Mapa Śląska wydana w 1905 roku, opracowana jeszcze przed wybuchem I wojny światowej. Wydawnictwo: Deutsches Verlaghaus Bong & Co Berlin • Leipzig • Wien • Stuttgart. Skala 1:1800000.

Mapa Śląska z 1892 roku

Przedwojenna mapa Śląska (Schlesien) z 1892 roku. Zwracam uwagę, że na mapie wyraźnie wyrysowany jest podział – w cudzysłowie – na Dolny, Środkowy i Górny Śląsk. W obowiązującym wówczas podziale administracyjnym jest to rejencja legnicka (Regierungs Bezirk Liegnitz), wrocławska (Regierungs Bezirk Breslau) i opolska (Regierungs Bezirk Oppeln). Tego typu podział pojawia się często na starych niemieckich mapach. Wydawnictwo: F.A. Brockhaus Geogr.-artist. Anstalt, Leipzig. Skala 1:125000.

Mapa prowincji śląskiej z 1890 roku

Mapa prowincji śląskiej (niem. Provinz Schlesien) z końca XIX wieku. Wydana mniej więcej w tym samym czasie co poprzednia mapa. Wydawnictwo: Richard Andrees allgemeiner Handatlas. Skala 1:125000.

Mapa prowincji śląskiej z 1849 roku

Kolejna mapa prowincji śląskiej (niem. Provinz Schlesien), tym razem z połowy XIX wieku. Mapa pochodzi jeszcze z czasów Królestwa Prus, przed proklamacją Cesarstwa Niemieckiego. Jej autorem był Joseph Meyer. Zwracają uwagę wyrysowane dodatkowe plany najważniejszych śląskich miast. W śród nich znalazła się również Jelenia Góra (Hirschberg) i Cieplice (Warmbrunn) Choć nie należały one do czołówki miast regionu pod względem wielkości, to były ważnym clem ówczesnych turystycznych wycieczek. Zwłaszcza Cieplice.

Artykuł Przedwojenna mapa Dolnego Śląska pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.