Historia Jaskini Niedźwiedziej

Po wygaszeniu działalności kopalni uranu w Masywie Śnieżnika pojawiła się możliwość wznowienia wydobycia marmuru w Kletnie. W 1958 roku na bazie zlikwidowanej kopalni uranu „Kopaliny” i późniejszej kopalni fluorytu utworzono Bystrzyckie Zakłady Kamienia Budowlanego z siedzibą w Stroniu Śląskim. Przystąpiono do wydobycia marmuru w kamieniołomie Kletno I, a rok później w Kletno II. W 1965 roku rozpoczęto eksploatację złoża marmuru w kamieniołomie Kletno III. Wydobycie jednak nie trwało długo. 14 października 1966 roku po odstrzale w Kletnie III odsłonił się otwór jaskini o długości około 2 m i wysokości 0,5 m. Do środka zajrzeli Roman Kińczyk (wiertacz strzałowy) wraz z jednym z więźniów, który pracował przy wydobyciu marmuru. Ich oczom okazały się liczne kości. Początkowe skojarzenia były jednoznaczne – masowe groby. Natychmiast powiadomili kierownictwo zakładów. Pierwsze zejście do jaskini odbyło się 3 dni później. Wówczas ze środka obecnej Sali Niedźwiedziej wydobyto kilka koszy kości. Jak się okazało, większość należała do dużego ssaka niedźwiedzia jaskiniowego. To właśnie od kości niedźwiedzia powstała nazwa Jaskinia Niedźwiedzia.

Ze względu na duże znaczenie przyrodnicze i naukowe odkrycia, podjęto decyzję o wstrzymaniu wydobycia w kamieniołomie Kletno III. Była to decyzja odważna i bezprecedensowa, ponieważ zasoby złoża w Kletnie III szacowano na 34 mln ton. Ich dalsza eksploatacja oznaczałaby zniszczenie jaskini. W 1967 roku decyzją Ministra Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych zlikwidowano kamieniołom Kletno III. Jaskinia Niedźwiedzia szybko stała się obiektem zainteresowań naukowców, którzy w trakcie kolejnych wypraw odkrywali jej nowe fragmenty. Jaskinia jednak nie była dostępna dla zwykłych turystów. Dopiero w 1974 roku rozpoczęto prace górnicze mające na celu udostępnienie obiektu. Prace prowadziło Przedsiębiorstwo Robót Górniczych z Wałbrzycha. W 1977 roku utworzono rezerwat przyrody „Jaskinia Niedźwiedzia”. W 1979 roku rozpoczęto budowę pawilonu wejściowego. Ostatecznie, po kilkukrotnym przesunięciu terminu, 11 czerwca 1983 roku nastąpiło uroczyste otwarcie jaskini dla ruchu turystycznego. W 1993 roku zakończono całkowicie wydobycie w pozostałym jeszcze czynnym kamieniołomie Kletno I.

Zwiedzanie Jaskini Niedźwiedziej

Jaskinia Niedźwiedzia położona jest w Masywie Śnieżnika w Sudetach Wschodnich, w pobliżu wsi Kletno. Wokół jaskini znajduje się rezerwat przyrody „Jaskinia Niedźwiedzia”. Całość położona jest na terenie Śnieżnickiego Parku Krajobrazowego. Jaskinia udostępniona jest do zwiedzania, jednak ze względu na dzienne limity wejść obowiązuje wcześniejsza rezerwacja biletów. Należy zwrócić uwagę, że jaskinia w niektóre dni tygodnia jest zamknięta. Zwiedzanie odbywa się tylko z przewodnikiem. Jaskinia w Kletnie zachwyca przede wszystkim niezwykle bogatą szatą naciekową. Możemy tu zobaczyć na własne oczy praktycznie wszystkie formy występujące w jaskiniach krasowych to jest: makarony, stalaktyty, stalagmity, stalagnaty, nacieki grzybkowe, draperie, misy martwicowe i wiele innych. Ich powstanie zawdzięczamy tzw. zjawiskom krasowym, które zachodziły i wciąż zachodzą w jaskini. To prawdziwy podziemny bajkowy świat! Parking znajduje się w odległości 1 km od jaskini, a przejście od parkingu pieszym szlakiem zajmuje około 30 min.

Aktualne informacje na temat zwiedzania Jaskini Niedźwiedziej (godziny otwarcia, cennik, dojazd itp.) dostępne są na stronie:

Uwaga! W Jaskini Niedźwiedziej obowiązuje wcześniejsza rezerwacja biletów!

Uwaga! Ponieważ często w obiektach zmieniają się warunki zwiedzania, godziny otwarcia, cennik itp. polecamy za każdym razem sprawdzać aktualne informacje na stronie www.

Mapa i dojazd do Jaskini Niedźwiedzia

Artykuł Jaskinia Niedźwiedzia w Kletnie pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

Historia kopalni uranu „Kopaliny”

Pierwsze wzmianki mogące świadczyć o prowadzeniu działalności górniczej w Masywie Śnieżnika pochodzą z połowy XIV wieku. W dokumencie z 1347 roku pojawia się nazwa „die Clesse”, prawdopodobnie oznaczająca narzędzie do kruszenia rud. Nazwa ta łączona jest z niemiecką nazwą potoku Klęśnica (niem. Klessenbach). Udokumentowane górnictwo rud metali rozpoczyna się dopiero z końcem XVI wieku. W Masywie Śnieżnika wydobywano rudy żelaza (magnetyt i hematyt) oraz miedzi (azuryt i malachit), prowadzono także poszukiwania srebronośnych rud ołowiu. Historia kopalnictwa uranu rozpoczyna się z końcem lat 40. XX wieku. Z dniem 1 stycznia 1948 roku powołano do życia Przedsiębiorstwo Państwowe „Kowarskie Kopalnie”, którego zadaniem było wydobywanie uranu w okolicach Kowar. Ruda uranu była sprzedawana do Związku Radzieckiego. Szerzej na temat działalności kopalń uranu w Sudetach można przeczytać w tym osobnym artykule. Jednocześnie w Sudetach rozpoczęto również poszukiwania nowych złóż. W akcji poszukiwawczej brali udział radzieccy specjaliści. W tym samym roku natrafiono na złoża uranu w Kletnie, w dawnych sztolniach: św. Pawła (późniejsza sztolnia nr 7) oraz św. Jakuba (późniejsza sztolnia nr 9). Nowa kopalnia uranu otrzymała nazwę „Kopaliny”. Eksploatacja rud uranu odbywała się w sposób rabunkowy. Na skalę przemysłową uran wydobywany był w Kletnie do 1952 roku. W 1953 roku złoże zostało ocenione jako całkowicie wyeksploatowane. Prawdopodobnie początkowo zasobność złoża została oceniona jako znacznie większa, o czym może świadczyć budowa osiedla górniczego Morawka w Stroniu Śląskim. Szacuje się, że w Kletnie wydobyto łącznie 29,7 ton metalicznego uranu (Klementowski). Po wygaszeniu działalności wyrobiska w Kletnie zostały przekazane kopalni „Arsen” w Złotym Stoku. Do 1958 roku prowadzono w nich jeszcze wydobycie fluorytu.

Zwiedzanie kopalni uranu w Kletnie

Kopalnia uranu położona jest na północnym stoku Żmijowca w Masywie Śnieżnika, we wsi Kletno niedaleko Stronia Śląskiego. Część z dawnych wyrobisk udostępniona jest do zwiedzania w ramach podziemnej trasy turystycznej. Zwiedzanie odbywa się poprzez udostępnioną sztolnie nr 18, która znajduje się przy drodze łączącej Kletno z Sienną. W pobliżu wejścia do kopalni jest bezpłatny parking. Trasę pokonuje się z przewodnikiem, a w trakcie zwiedzania możemy poznać historię górnictwa w rejonie Masywu Śnieżnika. Sztolnia jest całkowicie bezpieczna pod względem promieniowania jonizującego. W kopalni organizowane są również nocne zwiedzania i warsztaty geologiczne.

Aktualne informacje na temat zwiedzania kopalni uranu w Kletnie (godziny otwarcia, cennik, dojazd itp.) dostępne są na stronie:

Uwaga! Ponieważ często w obiektach zmieniają się warunki zwiedzania, godziny otwarcia, cennik itp. polecamy za każdym razem sprawdzać aktualne informacje na stronie www.

Mapa i dojazd do kopalni uranu w Kletnie

Artykuł Kopalnia uranu w Kletnie pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

Niniejszy artykuł ma na celu przedstawienie zarysu historii kopalnictwa rud uranu na terenie Dolnego Śląska i ziemi kłodzkiej. Artykuł powstał przede wszystkim na podstawie publikacji IPN pt. „W cieniu sudeckiego uranu” autorstwa dr. Roberta Klementowskiego. Część opisującą przedwojenną historię kopalni w Kowarach oparłem o artykuł pt. „Pozostałości górnictwa rud uranu i żelaza w rejonie Kowar. Część I” autorstwa Roberta Borzeckiego i Dariusza Wójcika.

Wydobycie uranu przed 1945 rokiem

Informacje na temat wydobycia uranu na Dolnym Śląsku przed 1945 rokiem są dość skromne. Wiadomo, że pierwsze wzmianki o mineralizacji uranowej występującej w Sudetach pojawiają się już w połowie XIX wieku (Miedzianka, Wilcza Poręba, Trzcińsko). Jednak na większe ilości uranu natrafiono dopiero w 1910 roku w złożach żelaza i arsenu w Kowarach. W Kowarach ruda uranu napotykana była w kopalni „Wolność” (niem. Bergfreiheit), gdzie do 1923 roku eksploatowano głównie rudy żelaza (magnetytu i hematytu). Wówczas występująca – niejako przy okazji – ruda uranu traktowana była jako skała płonna (odpad) i wyrzucana na hałdy. Sytuację tę zmieniło odkrycie właściwości leczniczych radu. Kowarski uran zaczął być wykorzystywany do pozyskiwania tego drogiego pierwiastka. W latach 20. kopalnia „Wolność” zaczęła borykać się w poważnymi problemami ekonomicznymi. Ostatecznie w 1929 roku wstrzymano w niej całkowicie wydobycie.

Ponowne uruchomienie kopalni „Wolność” nastąpiło w 1935 roku. Wydobyty uran w Kowarach sprzedawano do Zakładów Chemicznych Koncernu Auera w Oranienburgu (Auergesellschaft) koło Berlina oraz do Zakładów Chemicznych Koncernu Stahlwerk Mark A.G. w Hamburgu-Wilhelmsburgu. Rozwój nauki, a także powstanie teoretycznych modeli pokazujących możliwość zainicjowania kontrolowanych reakcji rozszczepiania atomu sprawiły, że uran ze „zwykłej skały” stał się surowcem strategicznym. Wybuch II wojny światowej był tylko katalizatorem przyspieszającym prace nad rozwojem nowej broni – broni atomowej. Jaki miał udział kowarski uran w niemieckim programie atomowym jest dziś trudne do oszacowania. Według sprawozdań geologicznych opracowanych już po wojnie (w 1965 roku) do zakończenia wojny w Kowarach wydobyto około 300 ton tego pierwiastka.

Powstanie „Kowarskich Kopalni”

Działania wojenne ominęły Kowary, w związku z tym niemalże od razu po zakończeniu wojny można było wznowić wydobycie. Przypuszczalnie kowarskie kopalnie od początku były w orbicie zainteresowań Sowietów, ale z jakichś przyczyn musieli oni negatywnie ocenić możliwości dalszego pozyskania uranu. Dlatego już w czerwcu 1945 roku kopalnia została przekazana polskiej administracji. Polacy wznowili wydobycie, ale z powrotem rudy żelaza, która była znacznie bardziej potrzebna do odbudowy kraju. Do koncepcji pozyskania rudy uranu powrócono dopiero w 1947 roku, a z dniem 1 stycznia 1948 roku Centralny Zarząd Przemysłu Hutniczego powołał do życia Przedsiębiorstwo Państwowe „Kowarskie Kopalnie”.

Powołanie nowego przedsiębiorstwa, a także wszystkie kwestie związane ze zbytem wydobywanego uranu, regulowała specjalna umowa zawarta 15 września 1947 roku pomiędzy rządem RP a rządem ZSRR. Dawała ona wyłączność Sowietom na zakup polskiego uranu. Związek Radziecki zobowiązał się do udzielenia Polsce pomocy technicznej, materiałowej, a także oddelegowania swoich specjalistów. Jako kryterium opłacalności przyjęto wydobywanie rudy uranu o średniej zawartości metalicznego uranu nie mniejszej niż 0,2%. Wbrew obiegowym opiniom Rosjanie płacili za sprzedawany uran. W jego cenę wchodziły koszty wydobycia (wraz z robotami budowlano-montażowymi i poszukiwaniami nowych złóż) plus 10% zysku dla strony polskiej. Umowa regulowała również zarząd nad zakładami, który miała sprawować specjalna mieszana polsko-radziecka komisja. Same zaś zakłady posiadały charakter kombinatu przemysłowego o rozbudowanej strukturze. Część kadry „Kowarskich Kopalń” stanowili obywatele ZSRR. Przedsiębiorstwo, co prawda pozostawało w polskich rękach, ale o kierunkach i zakresie jego działalności decydowali Rosjanie.

Od początku zabezpieczeniem transportu wydobytego uranu zajmowało się przedsiębiorstwo „Kowarskie Kopalnie”. Początkowo rudę uranu wywożono samochodami z Kowar do Legnicy, gdzie następnie odbierała je strona radziecka i wywoziła dalej drogą lotniczą do ZSRR. Należy tu przypomnieć, iż wówczas w Legnicy znajdowało się dowództwo i lotnisko Północnej Grupy Wojsk Armii Radzieckiej. Wykorzystywanie drogiego transportu lotniczego do przewożenia uranu można wiązać z pośpiechem nad rozwojem sowieckiego programu nuklearnego. Wspomnienia mieszkańców Kowar mówią, iż samochodowe transporty wyjeżdżające z miejscowości były zabezpieczane przez żołnierzy. „Samochody zjeżdżały po zmierzchu. Na każdej ciężarówce oprócz kierowcy siedziało na pace dwóch żołnierzy. Chyba polskich, choć ja myślę, że byli to Rosjanie przebrani w polskie mundury.” Te relacje mieszkańców nie są do końca wiarygodne, ale dobrze oddają klimat i atmosferę panującą wówczas wokół wydobycia uranu.

Wraz ze wznowieniem wydobycia rozpoczęto także zakrojoną na szeroką skalę akcję poszukiwania nowych złóż uranu w innych rejonach Dolnego Śląska. Prace prowadzono za pomocą specjalnie do tego celu wydzielonych grup poszukiwawczych, które działały w oparciu o radzieckich specjalistów i sprzęt. Do 1958 roku odkryto ponad 100 nowych punktów uranowych i złóż. Dalsze poszukiwania uranu wygaszono jednak pod koniec lat 50., a w latach 60. prowadzono je już tylko sporadycznie. Było to efektem obserwowanego spadku wydajności odkrywanych nowych punktów.

Zakłady Przemysłowe R-1

W 1951 roku Przedsiębiorstwo Państwowe „Kowarskie Kopalnie” zmieniło swoją nazwę na Zakłady Przemysłowe R-1, w skrócie ZPR-1. Od połowy lat 50. następowały zmiany w sposobie funkcjonowania kombinatu. Przede wszystkim w 1955 roku zakłady opuściła większość radzieckiej kadry. Wyjazd radzieckich specjalistów sprawił, że powstały braki w wykwalifikowanej kadrze, które starano się z kolei zastąpić nowymi polskimi pracownikami. Strona radziecka straciła zainteresowanie polskim uranem, głównie ze względu na coraz mniejszą wydajność polskich złóż, gdy jednocześnie w kopalniach uranu na terenie Czechosłowacji i NRD, działających również na potrzeby ZSRR, wydobywano znacznie więcej tego surowca. Dodatkowo niekorzystny przelicznik rubla clearingowego w stosunku do złotego (na początku 1:1, a od 1950 roku 1:3) sprawił, że strona radziecka znacznie przepłacała za polski uran, w porównaniu do cen uranu na rynkach światowych. Dotychczasowe warunki umowy były więc przedmiotem kilkukrotnych renegocjacji na wniosek Rosjan. Ponadto zaniechano transportu samochodowego na rzecz kolei. Rudę uranu zaczęto przewozić pociągami z zakładów R-1 do Brześcia nad Bugiem.

Warunki pracy i zatrudnienie

W początkowym okresie kopalnie uranu w Sudetach borykały się z problemem braku pracowników, zwłaszcza wśród wykwalifikowanych górników. Zaraz po uruchomieniu wydobycia załogę stanowili pracownicy byłej kopalni rud żelaza „Wolność” – ok. 500 osób. W marcu 1949 roku zatrudnienie sięgnęło już 1300 osób. Przy czym należy wziąć pod uwagę gwałtowny rozwój przedsiębiorstwa i związane z tym zapotrzebowanie na siłę roboczą. Aby rozwiązać problemy kadrowe, rozkazem marszałka Konstantego Rokossowskiego, 13 maja 1950 roku sformowano 10. Batalion Pracy, który skierowano do „Kowarskich Kopalni”. Batalion liczył 1138 żołnierzy, tzw. „żołnierzy-górników”. Ich praca miała charakter pracy przymusowej i była formą represji, choć formalnie odbywała się w zastępstwie za zasadniczą służbę wojskową. W 1951 roku do pracy skierowano kolejny 11. Batalion Pracy. Łącznie w zakładach pracowało 2755 żołnierzy, przy czym należy podkreślić, iż kierowano ich tylko do najprostszych prac fizycznych – ładowanie rudy uranu do pojemników, odrzucanie masy skalnej, pomoc przy pracach poszukiwawczych itd. Ponieważ część „żołnierzy-górników” została skoszarowana na terenie byłej filii KL Gross-Rosen w Kamiennej Górze, powstało mylne wrażenie o wykorzystaniu do pracy w kopalniach uranu więźniów. Z powodu niskiej przydatności „żołnierzy-górników” szybko z tego pomysłu zrezygnowano.

Żeby przyciągnąć nowe osoby do pracy w kopalniach uranu oferowano im bardzo wysokie wynagrodzenie, wyższe niż górnikom węglowym, których płace i tak przewyższały przeciętne wynagrodzenia w przemyśle. Zwiększanie wydobycia i otwieranie nowych kopalń zaczęło rodzić problemy mieszkaniowe. W 1949 roku ruszyła budowa nowych osiedli w Kowarach (osiedle Górnicze) i Stroniu Śląskim (osiedle Morawka). Same Kowary 3-krotnie zwiększyły liczbę swoich mieszkańców. W szczytowym momencie w 1950 roku w zakładach pracowało ok. 8 tys. osób. Gwałtowny spadek zatrudnienia nastąpił jednak w 1952 roku, co miało związek z nagłym wyczerpaniem złóż uranu i zamykaniem części kopalń.

Zupełnie inną kwestią były warunki pracy górników uranowych, które urosły do miana prawdziwych legend. Wśród opinii krążących wokół wydobycia uranu powszechnie podaje się informacje o kiepskich warunkach pracy, które w połączeniu z narażeniem górników na wysokie promieniowanie, miały doprowadzać do ich wysokiej śmiertelności. Pośpiech w początkowym okresie działalności kopalni rzeczywiście sprawiał, że dość lekceważąco podchodzono do higieny i bezpieczeństwa pracy. Utajnienie zakładów sprawiło, że w pierwszym roku działalności „Kowarskie Kopalnie” nie były objęte nawet nadzorem Urzędu Górniczego. Tym niemniej należy podkreślić, iż zagrożenia w kopalniach uranu nie odbiegały znacznie od typowych zagrożeń w przemyśle górniczym. Najczęstszą przyczyną wypadków było oderwanie skał w wyrobiskach, urazy w trakcie transportu towarów i ludzi, w czasie obsługi maszyn i urządzeń górniczych, a także upadki w wyrobiskach. Oprócz typowych wypadków przy pracy największym zagrożeniem dla zdrowia górników było długotrwałe przebywanie w zapylonych wyrobiskach, co po latach pracy w takich warunkach często skutkowało pylicą płuc.

To co odróżniało kopalnie uranu od innych kopalń było zagrożenie ze strony zwiększonej ekspozycji na promieniowanie jonizujące. Zagrożenia radiologiczne występujące w kopalniach uranu możemy podzielić na dwa typy. Pierwszym było promieniowanie alfa, beta i gama powstałe wyniku obecności uranu i innych pierwiastków promieniotwórczych. Jego poziom nie był jednak na tyle wysoki, aby stanowić bezpośrednie niebezpieczeństwo dla życia górników. Tym bardziej, że żeby wniknąć do organizmu musiało ono najpierw pokonać bariery w postaci odzieży i skóry. Drugim zagrożeniem, znacznie poważniejszym, był występujący w kopalniach radon – bezbarwny i bezwonny radioaktywny gaz, który powstawał w wyniku rozpadu radu. Zagrożenie ze strony radonu było bardzo duże, ponieważ wnikał on w głąb organizmu poprzez drogi oddechowe. W początkowym okresie działalności górnicy nie byli w pełni świadomi zagrożeń ze strony promieniowania. Dla przykładu, spożywali i pili wodę w wyrobiskach, a tym samym razem z pyłem szkodliwe pierwiastki dostawały się do ich organizmów. Brak odpowiedniego zaplecza socjalnego sprawiał, że pracownicy kopalń wracali do swoich domów w roboczych ubraniach, które później były prane razem z odzieżą innych domowników. Należy również podkreślić, że zagrożenia radiologiczne występowały nie tylko w wyrobiskach, ale i również poza nimi. Duże zagrożenie na napromieniowanie występowało w sortowniach, gdzie pracowały kobiety (również w ciąży). Przed transportem ruda uranu była ręcznie (łopatami) ładowana do metalowych pojemników, pracę tę wykonywali m.in. żołnierze batalionów pracy. Niekiedy wśród wspomnień górników uranowych pojawiały się dramatyczne relacje na temat oddziaływania promieniowania. „Po chwilowym osłabieniu, mdłościach i krótkotrwałej gorączce, przychodziły dreszcze i uczucie zimna. Dopiero po około 20 minut organizm adaptował się w miejscu największego zagrożenia. W pierwszych latach pracy kopalni górnicy sortujący rudę sprawdzali zawartość uranu licznikiem Geigera, biorąc do ręki każdy kawałek rudy. Już po kilkunastu dniach z dłoni schodziła skóra.” Jednak promieniowanie alfa, beta i gama nie mogło wywoływać aż takich natychmiastowych reakcji organizmu, natomiast skutki oddziaływania nadmiernego stężenia radonu były odczuwalne dopiero po latach pracy. Wydaje się, że same wspomnienia górników obarczone są pewnym błędem w postaci subiektywnego (zbyt wyolbrzymionego) postrzegania istniejącego zagrożenia.

Sytuacja w zakresie bezpieczeństwa i organizacji pracy zmieniła się dopiero po 1956 roku, kiedy to zaczęto przykładać coraz większą wagę dla ochrony radiologicznej. Dopiero wówczas powołano odpowiednie służby dozymetryczne, rozpoczęto systematyczne pomiary promieniowania i stężenia radonu, a także zadbano o zwiększoną świadomość na temat zagrożeń wśród pracowników. Wciąż jednak poważnym problemem były słabo wentylowane i zapylone wyrobiska. Materiał źródłowy zgromadzony przez IPN wskazuje na to, że wśród byłych górników po latach pracy odnotowano zwiększoną zapadalność na choroby dróg oddechowych, w tym głównie krzemicę i gruźlicę.

Ochrona kontrwywiadowcza i organy bezpieczeństwa

Zakłady Przemysłowe R-1 miały status zakładów specjalnych, do których wstęp był ograniczony. Ogrodzony teren, system przepustek i służba wartownicza miały zapobiegać przenikaniu do zakładów niepożądanych osób. Zabezpieczeniem obiektów i konwojów zajmowali się polscy żołnierze 11. Pułku Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego. Podobnie, jak w przypadku warunków pracy, również aktywność służb specjalnych na terenie Kowar obrosła wieloma mitami. Wśród samych kowarzan dość często pojawiają się informacje o obecności na terenie miasta NKWD. W tym miejscu należy podkreślić, iż NKWD jako formacja przestała istnieć (została przeformowana) w 1946 roku, a rozpoczęcie działalności „Kowarskich Kopalni” to dopiero rok 1948. Stąd obecność NKWD w Kowarach nie mogła mieć miejsca. Wielokrotnie w mediach i relacjach mieszkańców pojawiały się również doniesienia o rozlokowaniu żołnierzy sowieckich, jednak informacje te nie znalazły potwierdzenia w materiale źródłowym zebranym przez IPN.

Jeżeli mówimy o działalności organów bezpieczeństwa, w kontekście wydobycia uranu, to przede wszystkim należy mówić o zapewnieniu osłony kontrwywiadowczej. Osłona kontrwywiadowcza miała na celu zapobieganie wyciekaniu wszelkich wrażliwych informacji o zakładach R-1, takich jak: wielkość wydobycia, ilość pracowników, sposób i częstotliwość transportów rudy, relacje i stosunki z Rosjanami, warunki umowy itd. Zadanie to realizowała przede wszystkim wydzielona jednostka UB, która podlegała bezpośrednio Wojewódzkiemu Urzędowi Bezpieczeństwa Publicznego we Wrocławiu. Do zadań jednostki należała działalność kontrwywiadowcza, przeciwdziałanie szpiegostwu i sabotażowi gospodarczemu, a także ochrona radzieckich specjalistów mieszkających w Kowarach. Działania defensywne jednostki UB koncentrowały się na kontroli pracowników zakładów – obawiano się, iż wrażliwe informacje będą wynoszone przez samych pracowników. Zadanie to nie ułatwiał gwałtowny wzrost zatrudnienia w przedsiębiorstwie w pierwszych latach działalności. UB uzurpowało sobie prawo do decydowania o sprawach kadrowych, np. usuwając pracowników z zakładów pod pretekstem naruszenia ochrony tajemnicy. Czasem do zwolnienia wystarczyło zakwalifikowanie danej osoby jako „elementu wrogiego”. Pozycja UB była na tyle silna, iż w 1948 roku bezpieka doprowadziła do zwolnienia samego dyrektora naczelnego i jego zastępcy. Działania ofensywne koncentrowały się na przeciwdziałaniu aktywności obcych wywiadów. Zadanie to utrudniał wypoczynkowy charakter Karkonoszy. Przyciągały one bowiem sporo turystów, w tym pracowników obcych placówek dyplomatycznych, których aktywność turystyczna mogła być tylko przykrywką do próby pozyskania informacji na temat ZPR-1. Obawiano się zwłaszcza dzielności wywiadu francuskiego, co wiązało się z faktem pracy w kopalniach wielu repatriantów, Polaków przybyłych z Francji i Belgi.

Pomimo tego, w świetle odtajnionych kilka lat temu dokumentów CIA, wydaje się, że działalność „Kowarskich Kopalni”/ZPR-1 była dość dobrze rozpracowana przez zachodni wywiad. Niektóre z raportów opracowanych w latach 50. dość szczegółowo opisywały sytuację w kopalniach R-1. Raport z 1952 roku wspomina: „Produkcja uranu osiągnęła szczyt w 1951 roku; w tym czasie 7 tys. pracowników było zatrudnionych na tym terenie. Od tego momentu wydobycie spada. Od czerwca 1952 roku planowane jest zwolnienie 1/3 górników. […] Ruda uranowa transportowana jest przez pociąg towarowy do Ogorzelca. Tam jest myta ręcznie przy pomocy wody z wężów. Przetworzona ruda pakowana jest do metalowych pojemników, 70 cm wysokości i 30 cm obwodu. […] Kopalnie ochraniane są przez polskich żołnierzy, którzy zakwaterowani są w starych gospodarczych budynkach blisko Kowar, które to zostały przekształcone na baraki.” Być może CIA posiadało siatkę swoich agentów na terenie samych zakładów.

Rozmieszczenie głównych kopalń uranu w Sudetach

Przez cały czas główna siedziba zakładów znajdowała się w Kowarach. Intensywne poszukiwania nowych złóż uranu doprowadziły jednak do rozpoczęcia eksploatacji w innych rejonach Sudetów. Ostatecznie ponad 95% wydobytego uranu pochodziło tylko z pięciu złóż (kopalń) o nazwach: „Wolność”, „Podgórze”, „Miedzianka”, „Kopaliny” i „Radoniów”.

• Kopalnia „Wolność” powstała na bazie dawnej kopalni żelaza Bergfreiheit w Kowarach na styku Karkonoszy i Rudaw Janowickich. Składała się z trzech pól górniczych: „Wolność”, „Wulkan” i „Marta”. Złożę uranu eksploatowano tu głównie w latach 1948–1953.
• Kopalnia „Podgórze” powstała koło Kowar w górnym biegu Jedlicy w Karkonoszach. Złożę uranu eksploatowano tu głównie w latach 1950–1958.
• Kopalnia „Miedzianka” powstała na bazie dawnej kopalni miedzi w Miedziance w Rudawach Janowickich. Złożę uranu eksploatowano tu głównie w latach 1948–1951.
• Kopalnia „Kopaliny” powstała na bazie dawnej kopalni fluorytu koło Kletna w Masywie Śnieżnika. Złożę uranu eksploatowano tu głównie w latach 1948–1952.
• Kopalnia „Radoniów” powstała koło Radoniowa na Pogórzu Izerskim. Złożę uranu eksploatowano tu głównie w latach 1954–1963. Było to najbardziej zasobne i najdłużej eksploatowane złożę uranu w ZPR-1.

Ponadto rudę uranu pozyskiwano także w czasie poszukiwań nowych złóż, które ostatecznie – ze względu na niską zawartość uranu – okazywały się niezdatne to przemysłowej eksploatacji. Poszukiwania uranu obejmowały często stare poniemieckie wyrobiska. W ten sposób uran pozyskano m.in. w trakcie prac poszukiwawczych prowadzonych między Wleniem, Pilchowicami i Nielestnem, w starych wyrobiskach koło Dziećmorowic, w Grzmiącej, Okrzeszynie i szeregu innych pomniejszych miejscach.

Produkcja koncentratu uranowego

Systematyczne wyczerpywanie bogatszych złóż uranu, a także wygaszanie działalności w kolejnych kopalniach R-1 sprawiło, że przyszłość zakładów stanęła pod dużym znakiem zapytania. Wciąż jednak w kopalniach (głównie w Radoniowie) zalegały złoża o mniejszej zawartości uranu (poniżej 0,2%). Było to jednak za mało, aby eksportować je do Związku Radzieckiego. W 1962 roku podjęto więc decyzję o budowie zakładu przeróbki rud uranu, którego zadaniem była produkcja tzw. koncentratu uranowego. Koncentrat uranowy produkowano z uboższej rudy zawierającej pierwotnie około 0,1% uranu. Zakład powstał na bazie zabudowań dawnej kopalni „Wolność” w Kowarach. Produkcja koncentratu ruszyła w 1966 roku. Jednocześnie w 1963 roku zlikwidowano kopalnie w Radoniowie. Jej zamknięcie oznaczało zakończenie eksploatacji złóż uranu na skalę przemysłową. Pomimo uruchomienia nowoczesnego zakładu przeróbki rud uranu, los ZPR-1 był już wówczas przesądzony. Produkcja koncentratu uranowego trwała do 1972 roku.

Wygaszanie działalności

Prowadzone sporadycznie w latach 60. poszukiwania nowych złóż uranu nie przyniosły zadowalających rezultatów. Ostatnim ważnym epizodem działalności ZPR-1 była budowa od 1969 roku innowacyjnego podziemnego inhalatorium radonowego na bazie dawnych wyrobisk kopalni „Podgórze” w Kowarach. Ostatecznie Zakłady Przemysłowe R-1 zostały zlikwidowane w 1973 roku.

Podsumowanie działalności

W czasie działalności wydobywczej ZPR-1 (w latach 1948–1963) wydobyto łącznie 322,16 tys. ton rudy uranu o łącznej zawartości 703,6 ton metalicznego uranu. Do tej liczby należy doliczyć szacowane 300 ton metalicznego uranu wydobytego jeszcze przed wojną. Łącznie więc w kopalniach uranu na terenie Dolnego Śląska (w tym Kletnie na ziemi kłodzkiej) wydobyto około 1000 ton metalicznego uranu.

Mity na temat kopalń uranu

• W kopalniach wykorzystywano więźniów – Nie, w polskich kopalniach rud uranu, w przeciwieństwie do ich odpowiedników w NRD i Czechosłowacji, nigdy nie wykorzystywano osób skazanych.
• Obozy pracy przy kopalniach – Nie, przy kopalniach nigdy nie funkcjonowały obozy pracy. Powstanie mitu jest efektem skoszarowanie żołnierzy batalionów pracy w dawnej filii KL Gross-Rosen w Kamiennej Górze.
• ZSRR nie płacił za uran – Nie, Związek Radziecki płacił za wydobyty w Polsce uran, w pewnym momencie nawet znacznie więcej niż wynosiła jego cena na rynkach światowych.
• NKWD na terenie Kowar – Nie, NKWD nie mogła funkcjonować na terenie miasta, gdyż wówczas już taka formacja nie istniała.
• Duża śmiertelność górników – Nie, w toku badań nie stwierdzono znacznego zwiększenia śmiertelności górników ze względu na promieniowanie. Stwierdzono tylko zwiększoną zapadalność na choroby dróg oddechowych.

Film na temat sudeckiego uranu

Kilka lat temu przygotowałem film poświęcony tematowi kopalni uranu w Sudetach. Chętnych zapraszam do jego obejrzenia, jako uzupełnienie niniejszego artykułu.

Kopalnie uranu udostępnione do zwiedzania

Obecnie niektóre z wyrobisk należących do dawnych kopalni uranu wykorzystywane są turystycznie. W momencie pisania tego artykułu udostępnione są trzy różne podziemne trasy turystyczne. W samych Kowarach istnieją blisko siebie dwie trasy, które często mylone są przez turystów. Nie należy ich mylić, są to oddzielne oferty.

• Kopalnia uranu „Podgórze” w Kowarach → link
• Kopalnia uranu „Liczyrzepa” w Kowarach → link
• Kopalnia uranu „Kopaliny” w Kletnie → link

Artykuł Kopalnie uranu w Sudetach pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

Historia Dolnego Śląska (Śląska) to cykl pięciu artykułów opisujących dzieje i losy Dolnego Śląska. Więcej informacji na temat artykułów, a także bibliografia, znajduje się pod tym linkiem.

PODROZDZIAŁY:

• Dolny Śląsk w Polsce Ludowej (1945–1989 rok)
• Dolny Śląsk w wolnej Polsce (od 1989 roku)

Dolny Śląsk w Polsce Ludowej (1945–1989 rok)

Po zakończeniu walk Dolny Śląsk znalazł się całkowicie pod kontrolą Armii Czerwonej. W miastach szybko zaczęły powstawać wojskowe komendantury, które tworzyły doraźną administrację na zdobytych terenach. W ślad za posuwającymi się oddziałami Armii Czerwonej zaczęły pojawiać się również zalążki pierwszych polskich administracji. Przejmowanie kontroli przez Polaków od Sowietów napotykało jednak na pewne problemy, szczególnie w południowej części Dolnego Śląska. Wciąż nie była wyjaśniona kwestia przebiegu nowej zachodniej granicy Polski. Niekiedy równolegle z polską administracją zawiązywały się również zalążki nowych niemieckich władz. Wprowadzało to dezinformację także wśród sowieckich komendantów. Jeszcze w trakcie oblężenia Festung Breslau w Trzebnicy ulokowały się tymczasowo pierwsze polskie władze Dolnego Śląska.

10 maja 1945 roku do Wrocławia przybył Bolesław Drobner – pierwszy polski prezydent miasta mianowany przez Rząd Tymczasowy. Szybko przystąpiono do organizowania nowej polskiej administracji w mieście.

Wrocław był niemalże kompletnie zniszczony. W wyniku trwającego blisko trzy miesiące oblężenia całe dzielnice legły w gruzach. Poważnie uszkodzone zostało zabytkowe centrum miasta. Wrocław był zniszczony w ok. 70%. Głogów legł w gruzach w ponad 90%! Również inne dolnośląskie miasta uległy poważnym zniszczeniom m.in. Legnica, Lubań, Żagań, Strzelin, Lubin i Strzegom. Koniec walk nie oznaczał jednak końca zniszczeń. Po wkroczeniu Armii Czerwonej do Wrocławia rozpoczęła się fala podpaleń, grabieży i dewastacji. W Legnicy Sowieci spalili zabytkowe centrum miasta wraz z piastowskim zamkiem.

26 maja 1945 roku we Wrocławiu odbyła się defilada zwycięstwa żołnierzy 2. Armii Wojska Polskiego.

10 czerwca 1945 roku z ogromnej ilości wojsk Armii Czerwonej pozostających na terytorium Polski (głównie 2. Frontu Białoruskiego) utworzono Północną Grupę Wojsk Armii Czerwonej, przemianowaną później na Północną Grupę Wojsk Armii Radzieckiej (PGWAR). Pierwszym dowódcą PGWAR został marszałek Konstanty Rokossowski. Początkowo główny sztab PGWAR znajdował się w Bydgoszczy, ale ostatecznie ulokowano go w Legnicy. Na potrzeby działalności dowództwa Rosjanie wydzielili sporą część miasta, w praktyce wyłączając ją spod polskiej kontroli. Z czasem Legnica, przez ogromną ilość Rosjan znajdujących się w mieście, otrzymała miano Małej Moskwy. Wojska PGWAR ulokowano w przeważającej większości na tzw. Ziemiach Odzyskanych, często wykorzystując opuszczone przez Niemców wojskowe bazy, lotniska, osiedla i zabudowania. Szacuje się, że wojska PGWAR mogły liczyć na samym początku nawet 600 tys. żołnierzy. Ich liczba jednak gwałtownie spadła o ok. 90% w ciągu roku w wyniku demobilizacji wielu jednostek.

W czerwcu i lipcu 1945 roku zaczęły przyjeżdżać na Dolny Śląsk pierwsze transporty polskich osadników. Wciąż jednak region zamieszkiwała ludność niemiecka, gdyż nie wszyscy Niemcy uciekli na zachód w czasie ewakuacji. W takich okolicznościach dowództwo 2. Armii Wojska Polskiego rozpoczęło pośpieszną akcję wysiedlania ludności niemieckiej. Decyzję tę podjęto zbyt pochopnie, a wysiedlenia odbywały się w sposób chaotyczny i brutalny. Wzbudziły one protesty nowej polskiej cywilnej administracji, a nawet Rosjan, którzy obawiali się destabilizacji w swojej strefie okupacyjnej. Akcję przerwano w połowie lipca, a wydarzenia te przeszły do historii pod nazwą „dzikich wypędzeń”. Wypędzenia te objęły około 300 tys. osób.

Brak jednoznacznych ustaleń w kwestii przebiegu nowych granic sprawił, że odżyły dawne czeskie roszczenia terytorialne. Czesi zajęli Zaolzie powracając do granicy sprzed 1938 roku. Wysunęli również roszczenia wobec ziemi kłodzkiej, wysyłając w rejon Międzylesia swój pociąg pancerny. Aby uniknąć otwartego konfliktu interweniowała Moskwa. Ostatecznie Zaolzie pozostało w rękach czeskich, a ziemia kłodzka w polskich.

Na przełomie lipca i sierpnia 1945 roku odbyła się trzecia konferencja Wielkiej Trójki, tym razem w podberlińskim Poczdamie. Stany Zjednoczone reprezentował nowy prezydent Harry Truman. W czasie konferencji zmienił się również premier Wielkiej Brytanii – Winstona Churchilla zastąpił Clement Attlee. Znowu powróciła kwestia nowych ziem dla Polski. Tymczasem nowe polskie władze, mające poparcie Moskwy, od dłuższego czasu realizowały politykę faktów dokonanych, obsadzając miasta polskimi urzędnikami i sprowadzając polskich osadników. Alianci zaakceptowali nową polską administrację na Dolnym Śląsku, ale ostateczne uznanie nowej granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej uzależnili od decyzji przyszłej konferencji pokojowej, niejako umywając ręce od odpowiedzialności. Alianci zgodzili się także na wysiedlenie pozostałej ludności niemieckiej. Wkrótce jednak Wielka Trójka rozpadła się, a w wyniku napięć pomiędzy aliantami do konferencji pokojowej nigdy nie doszło. Sprawa Dolnego Śląska i tzw. Ziem Odzyskanych zawisła w próżni. Fakty jednak były takie, że ziemie te stawały się z każdym dniem coraz bardziej polskie.

W pierwszych miesiącach po zakończeniu wojny na Dolnym Śląsku szerzył się rabunek i szaber poniemieckiego mienia. Miał on bardzo zróżnicowany charakter. Od indywidualnych rabunków dokonywanych przez sowieckich żołnierzy, poprzez grupy wałęsających się maruderów, skończywszy na zorganizowanych akcjach tzw. trofiejnych brygad. Te ostatnie były szczególnie dotkliwe dla dolnośląskiego przemysłu i infrastruktury. Sowieci demontowali i wywozili do Związku Radzieckiego całe zakłady produkcyjne i linie montażowe. Ucierpiały również linie kolejowe, demontowano trakcje elektryczne. Również ze strony Polaków dochodziło do rabunku poniemieckiego mienia. Do historii Dolnego Śląska przeszły masowe wywózki cegieł ze zniszczonego Wrocławia. Pozyskane materiały budowlane były przewożone do centralnej Polski i wykorzystywane m.in. do odbudowy Warszawy.

16 sierpnia 1945 roku podpisano umowę pomiędzy Polską a Związkiem Radzieckim, na mocy której Sowieci zrzekli się praw do poniemieckiego mienia pozostawionego na Ziemiach Odzyskanych. Natomiast strona polska zobowiązała się do dostarczania węgla do Związku Radzieckiego na bardzo niekorzystnych warunkach. Polska miła również otrzymać 15% reparacji wojennych przyznanych ZSRR.

W listopadzie 1945 roku powołano do życia Ministerstwo Ziem Odzyskanych, na którego czele stanął Władysław Gomułka. Ministerstwo miało za zadanie koordynowanie działań na nowych polskich ziemiach. Jednocześnie na Dolny Śląsk przybywały kolejne transporty Polaków. W dużej części była to ludność polska wypędzona z Kresów Wschodnich. We Wrocławiu osiedliła się spora grupa inteligencji polskiej z Lwowa. Polacy przybywali również masowo z centralnej Polski. Władze zachęcały ich możliwością otrzymania gospodarstw i ziemi. Ponadto na Ziemie Odzyskane przybywały grupy repatriantów z ZSRR, a także reemigrantów m.in. z Francji, Belgii i Jugosławii. Na południu Dolnego Śląska osiedliła się również duża grupa ludności żydowskiej ocalałej z pogromów. Dolny Śląsk stał się prawdziwym tyglem ludności przybyłych z różnych regionów, o różnej kulturze i tradycji, które już wkrótce miały stworzyć nową społeczność Dolnego Śląska.

Wciąż na Dolnym Śląsku mieszkała duża grupa Niemców, ponad 1 mln osób. Ludność polska, która przybywała na Dolny Śląsk, musiała przez pewien czas koegzystować z zastanymi niemieckimi mieszkańcami regionu. Często wspólnie dzieląc z Niemcami kamienice, domy i mieszkania, a także zakłady pracy. Siłą rzeczy doprowadzało to do zawierania bliższych relacji. Polskie władze z rozmysłem zatrzymywały na początku niemieckich fachowców, którzy przyuczali do zawodu i obsługi skomplikowanych maszyn nowych polskich pracowników.

W styczniu 1946 roku powołano Komisję Ustalania Nazw Miejscowości, której zadaniem było ustalanie nowych polskich nazw na Ziemiach Odzyskanych. Tam, gdzie było to możliwe, komisja przywracała stare słowiańskie nazwy, w innych przypadkach musiały być one wymyślane od nowa. Komisja poprawiała również błędnie nadane nowe nazwy tuż po zakończeniu wojny.

W lutym 1946 roku ruszyła zorganizowana akcja wysiedlania pozostałej ludności niemieckiej. Tym razem wysiedlenia odbywały się już w lepszych warunkach niż wcześniejsze tzw. dzikie wypędzenia. Zasadnicza akcja wysiedlania Niemców trwała aż do końca następnego roku. Najdłużej ludność niemiecka utrzymywała się w Wałbrzychu i okolicach, ze względu na przemysł górniczy i duże zapotrzebowanie na fachowców.

30 czerwca 1946 roku odbyło się w całym kraju referendum, w którym jedno z pytań dotyczyło Ziem Odzyskanych – „Czy chcesz utrwalenia zachodnich granic Państwa Polskiego na Bałtyku, Odrze i Nysie Łużyckiej?”. Według oficjalnych wyników na to pytanie ponad 90% Polaków odpowiedziało twierdząco.

W czerwcu 1946 roku obszar Śląska został podzielony na województwa wrocławskie i śląskie.

W lipcu 1946 roku doszło do tzw. pogromu kieleckiego. Wówczas na Dolnym Śląsku mieszkało ok. 100 tys. Żydów. Skutkiem wydarzeń w Kielcach była panika i masowa emigracja ludności żydowskiej. W ciągu dekady większość Żydów opuściła Dolny Śląsk. Do emigracji przyczyniło się również powstanie państwa Izrael.

10 marca 1947 roku zawarto układ o przyjaźni i wzajemnej pomocy pomiędzy Polską a Czechosłowacją. Układ normalizował dotychczasowe napięte stosunki między oboma krajami.

W maju 1947 roku na Dolnym Śląsku pojawiły się pierwsze transporty ludności ukraińskiej i łemkowskiej wysiedlonej z południowo-wschodnich terenów Polski, w ramach akcji „Wisła”.

1 stycznia 1948 roku, zgodnie z wcześniej podpisaną umową polsko-radziecką, rozpoczęło swoją działalność Państwowe Przedsiębiorstwo „Kowarskie Kopalnie”, którego celem było wydobycie rudy uranu w Sudetach. Wydobywany uran sprzedawany był do Związku Radzieckiego. Początkowo, oprócz górników, do prac wykorzystywani byli również żołnierze Batalionów Pracy. Z czasem przedsiębiorstwo zmieniło nazwę na Zakłady Przemysłowe R-1. ZPR-1 swoje kopalnie uranu posiadały m.in. w Kowarach, Radoniowie, Kletnie i Miedziance.

21 lipca 1948 roku we Wrocławiu otwarto Wystawę Ziem Odzyskanych. Wystawa została zorganizowana na terenach wystawienniczych Hali Stulecia, którą władze komunistyczne przemianowały na Halę Ludową. Wystawa prezentowała dotychczasowy dorobek Ziem Odzyskanych. Była największą tego typu imprezą we Wrocławiu od zakończenia wojny.

W 1948 roku I sekretarzem nowo powstałej Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR) został wybrany Bolesław Bierut.

W kwietniu 1949 roku na Dolnym Śląsku pojawili się uchodźcy z Grecji (Grecy i Macedończycy), którym Polska udzieliła schronienia po upadku powstania komunistycznego w Grecji.

W 1950 roku w wyniku reformy administracyjnej obszar Śląska znalazł się w obszarze czterech województw: wrocławskiego, opolskiego, katowickiego i zielonogórskiego.

6 lipca 1950 roku w Zgorzelcu zawarto tzw. układ zgorzelecki pomiędzy Polską a Niemiecką Republiką Demokratyczną. NRD uznało przebieg nowej granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej.

W marcu 1956 roku umiera Bolesław Bierut, a nowym I sekretarzem KC PZPR zostaje Edward Ochab.

W październiku 1956 roku, na fali wydarzeń poznańskich, we Wrocławiu odbyły się wiece poparcia dla odsuniętego od władzy Władysława Gomułki. Żądano również demokratycznych reform, wycofania wojsk radzieckich, ograniczenia cenzury itp. Wystąpienia odbyły się również w innych dolnośląskich miastach, a niektóre z nich przerodziły się w zamieszki.

W październiku 1956 roku następnym nowym I sekretarzem KC PZPR został wybrany Władysław Gomułka.

W 1957 roku dr Jan Wyżykowski odkrył w okolicach Lubina ogromne złoża miedzi. Przystąpiono do budowy pierwszej kopalni i powołano do życia Kombinat Górniczo-Hutniczy Miedzi (KGHM). Odkrycie złóż miedzi, budowa kopalń i hut przyczyniła się do znacznego ożywienia gospodarczego tej części Dolnego Śląska.

10 czerwca 1958 roku zawarto umowę pomiędzy Polską a Czechosłowacją normalizującą kwestię przebiegu granicy. W ramach umowy dokonano drobnych korekt granicy w Karkonoszach i Górach Izerskich.

W 1959 roku utworzono Karkonoski Park Narodowy, pierwszy park narodowy na terenie Dolnego Śląska.

W czerwcu 1961 roku w Karkonoszach, na mocy polsko-czechosłowackiej konwencji, została otwarta tzw. Droga Przyjaźni Polsko-Czechosłowackiej. Droga ta w postaci pieszego szlaku turystycznego przebiegała głównym grzbietem Karkonoszy, raz po polskiej, a raz po czeskiej stronie. Udostępniona została dla polskich i czechosłowackich turystów.

W lipcu 1963 roku we Wrocławiu wybuchła epidemia ospy. W mieście ogłoszono stan pogotowia. Zakażonych zostało 99 osób, z czego 7 zmarło.

W 1965 roku ukończono budowę kombinatu górniczo-energetycznego przy kopalni odkrywkowej węgla brunatnego w Turowie.

W październiku 1966 roku w Masywie Śnieżnika, w trakcie eksploatacji złoża marmuru, przypadkowo odkryto największą jaskinię w Sudetach. Ze względu na znalezione w niej kości niedźwiedzia nazwano ją Jaskinią Niedźwiedzia.

W marcu 1968 roku, w ramach tzw. wydarzeń marcowych, na Dolnym Śląsku doszło do licznych studenckich protestów i manifestacji.

20 marca 1968 roku doszło do największej w historii katastrofy w polskich górach. W wyniku zejścia lawiny w Białym Jarze w Karkonoszach zginęło 19 osób (13 Rosjan, 4 obywateli NRD i 2 Polaków). Była to największa pod względem liczby ofiar tragedia w polskich górach.

W sierpniu 1968 roku w ramach interwencji wojsk Układu Warszawskiego w Czechosłowacji, tzw. operacja „Dunaj”, z terytorium Śląska wkroczyły do Czech oddziały Wojska Polskiego i Armii Radzieckiej (PGWAR). Interwencja w Czechosłowacji na wiele lat popsuła stosunki pomiędzy Polakami i Czechami zamieszkującymi region nadgraniczny.

7 grudnia 1970 roku w Warszawie zawarto układ pomiędzy Polską a Republiką Federalną Niemiec, normalizujący stosunki pomiędzy oboma krajami. RFN uznało przebieg zachodniej granicy Polski na Odrze i Nysie Łużyckiej, tym samym uznając podział ziem dokonany po II wojnie światowej. Umowa została podpisana podczas historycznej wizyty w Polsce kanclerza RFN Willyego Brandta. W samych Niemczech podpisanie porozumienia wywołało burzliwą dyskusję i protesty, szczególnie ze strony tzw. środowisk ziomkowskich skupiających wysiedloną ludność niemiecką. Gwarancja nienaruszalności granic była szansą na rozwój Ziem Odzyskanych, na których do tej pory polski rząd, ze względu na brak pewności co do ich przyszłości, prowadził politykę ukierunkowaną przede wszystkim na gospodarczą eksploatację.

W grudniu 1970 roku przez Polskę przetoczyła się fala protestów związanych z planowanym wprowadzeniem podwyżek cen na artykuły żywnościowe. Na wybrzeżu strzelano do protestujących robotników. Fala protestów i zamieszek objęła także Dolny Śląsk, gdzie aresztowano 638 osób. Na skutek tzw. wydarzeń grudniowych nowym I sekretarzem KC PZPR został Edward Gierek, rozpoczęła się tzw. dekada gierkowska.

W listopadzie 1974 roku ukończono budowę nowego obserwatorium meteorologicznego na Śnieżce – słynnych dysków. Początkowo odważny projekt obserwatorium wzbudzał kontrowersje, podkreślano jego całkowite oderwanie od dotychczasowej sudeckiej architektury, zbyt futurystyczne kształty itd. Szybko jednak dyski obserwatorium wpisały się w panoramę Karkonoszy, stając się jej nieodłącznym elementem.

W 1975 roku wprowadzono nowy podział administracyjny kraju, w skutek którego zlikwidowano powiaty i wprowadzono o wiele mniejsze województwa. Na obszarze Śląska zostały utworzone województwa: zielonogórskie, jeleniogórskie, legnickie, wrocławskie, wałbrzyskie, opolskie i katowickie. Ponadto fragmenty Śląska znalazły się również w województwach: leszczyńskim, kaliskim, częstochowskim i bielsko-bialskim.

Dekada gierkowska, oprócz względnej stabilizacji i poprawy życia mieszkańców Dolnego Śląska, przyniosła również zmiany w krajobrazie regionu. W największych miastach Dolnego Śląska rozpoczęła się budowa i rozbudowa blokowisk z wykorzystaniem tzw. wielkiej płyty. Kozanów we Wrocławiu, Zabobrze w Jeleniej Górze, Podzamcze w Wałbrzychu czy Osiedle Mikołaja Kopernika w Legnicy, to tylko niektóre z przykładów wielkich blokowisk, które na stałe wpisały się w krajobraz największych dolnośląskich miast.

Zimą 1977/1978 roku przez cały kraj przetoczyła się fala mrozów i obfitych opadów śniegu, które przeszły do historii pod nazwą „zimy stulecia”. W regionie sparaliżowany został transport, pojawiły się problemy z dostawą prądu, a wiele zakładów pracy przestało funkcjonować. Do walki z zimą zaangażowano wojsko. Zima stulecia pogorszyła i tak już nie najlepsze nastroje w społeczeństwie.

16 października 1978 roku Wanda Rutkiewicz jako pierwszy Polak zdobyła Mount Everest. Rutkiewicz mieszkała i studiowała we Wrocławiu, swojej pierwsze kroki w spinaczce stawiała w Górach Sokolich w Rudawach Janowickich.

Latem 1980 rok przez Dolny Śląsk przetoczyła się kolejna fala strajków. Na skutek wydarzeń w Stoczni Gdańskiej im. Lenina do strajków licznie przystąpiły również dolnośląskie zakłady. Na czele protestów stawały Międzyzakładowe Komitety Strajkowe. Domagano się spełnienia sformułowanych w Gdańsku 21 postulatów, w tym utworzenia wolnych związków zawodowych. Władze komunistyczne zgodziły się na pewne ustępstwa. 31 sierpnia 1980 roku w Gdańsku zostały podpisane tzw. porozumienia sierpniowe przez stronę rządową i Lecha Wałęsę, a już we wrześniu powołano do życia NSZZ „Solidarność”. Na skutek wydarzeń sierpniowych we wrześniu nowym I sekretarzem KC PZPR został Stanisław Kania.

13 grudnia 1981 roku na terenie Polski wprowadzono stan wojenny. Władzę w kraju przejęła Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego (WRON), na której czele stanął generał Wojciech Jaruzelski. Na ulicę wyprowadzono wojsko, zdelegalizowano działalność niezależnych organizacji, wprowadzono godzinę milicyjną itd. W pierwszych dniach na Dolnym Śląsku internowano ok. 700 osób. Próby wzniecenia strajków w zakładach pracy były pacyfikowane przez oddziały wojska i ZOMO.

W czerwcu 1982 roku we Wrocławiu została założona przez Kornela Morawieckiego Solidarność Walcząca.

31 sierpnia 1982 roku, w rocznicę porozumień sierpniowych, doszło do tzw. zbrodni lubińskiej. W Lubinie, w czasie tłumienia demonstracji, oddziały milicji i ZOMO śmiertelnie postrzeliły trzy osoby. W tym samym czasie we Wrocławiu demonstrowało ok. 50 tys. osób, w wyniku starć zginęła jedna osoba.

W październiku 1982 roku nowym I sekretarzem KC PZPR został wybrany generał Wojciech Jaruzelski. 31 grudnia stan wojenny został zawieszony, a jego ostateczna likwidacja nastąpiła w lipcu 1983 roku.

W czerwcu 1983 roku podczas drugiej pielgrzymki do Polski papież Jan Paweł II odwiedził m.in. Wrocław, Górę Świętej Anny i Katowice.

W 1986 roku ukończono budowę sztucznego zbiornika w Mietkowie zwanego Jeziorem Mietkowskim.

W drugiej połowie lat 80. XX wieku we Wrocławiu narodziła się tzw. Pomarańczowa Alternatywa – antykomunistyczny ruch happeningowy, którego celem było ośmieszenie peerelowskiej rzeczywistości. Symbolem ruchu stała się postać krasnala i krasnoludkowa czapka, którą członkowie ruchu często zakładali w czasie swoich happeningów. Z ruchem Pomarańczowej Alternatywy najbardziej kojarzona jest osoba Waldemara Fydrycha, zwanego „Majorem”, który pełnił funkcję jej lidera.

W maju 1988 roku w Środzie Śląskiej, w trakcie prac rozbiórkowych kamienicy, przypadkowo odkryto tzw. skarb średzki. Znalezisko składało się z tysięcy średniowiecznych srebrnych i złotych monet, złotej biżuterii, w tym kobiecej korony.

W lecie 1988 roku wybuchła kolejna fala strajków. Skala wystąpień zmusiła władze PRL do podjęcia pertraktacji z antykomunistyczną opozycją, które ostatecznie doprowadziły do obrad Okrągłego Stołu. 4 czerwca 1989 roku przeprowadzono częściowo wolne wybory do sejmu – tzw. sejmu kontraktowego. Wybory okazały się druzgocące dla władz komunistycznych. W województwach śląskich wygrali kandydaci Komitetu Obywatelskiego „Solidarność”. Po wyborach powołany został pierwszy niekomunistyczny rząd na czele z premierem Tadeuszem Mazowieckim. Przywrócono również urząd prezydenta, na którego Zgromadzenie Narodowe wybrało generała Wojciecha Jaruzelskiego. Wydarzenia te zapoczątkowały przemiany polityczno-gospodarcze w Polsce. Polska Rzeczpospolita Ludowa przestała istnieć, narodziła się III Rzeczpospolita Polska.

Dolny Śląsk w wolnej Polsce (od 1989 roku)

12 listopada 1989 roku w Krzyżowej została odprawiona wspólna polsko-niemiecka msza, w której wziął udział kanclerz RFN Helmut Kohl i premier Tadeusz Mazowiecki. Msza została odprawiona w przedwojennym majątku rodziny von Moltke, gdzie kilkadziesiąt lat wcześniej Gestapo rozbiło grupę antyhitlerowskiej opozycji zwanej Kręgiem z Krzyżowej. W trakcie mszy doszło do symbolicznego pojednania – Helmut Kohl i Tadeusz Mazowiecki objęli się. Msza przeszła do historii Dolnego Śląska i Polski jako tzw. msza pojednania.

W tym samym czasie runął Mur Berliński. W obliczu nadchodzącego zjednoczenia Niemiec ponownie otwarta została kwestia granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej. Pomimo symbolicznych gestów ze strony Niemiec, a także układów podpisanych wcześniej z RFN i NRD, nie była ona do końca jasna. Nowe polskie władze obawiały się możliwej rewizji granic do tego stopnia, iż opóźniano nawet wycofanie znienawidzonej Armii Radzieckiej, która bądź co bądź, od kilkudziesięciu lat była jej gwarantem. Obawy te jednak okazały się bezzasadne i ostatecznie 14 listopada 1990 roku (już po zjednoczeniu Niemiec) podpisano traktat pomiędzy Polską a Niemcami, ostatecznie uznający przebieg zachodniej granicy Polski na Odrze i Nysie Łużyckiej.

19 czerwca 1990 roku Rada Miejska Wrocławia przywróciła historyczny herb miasta. Nowy pięciopolowy herb nawiązywał do herbu wykorzystywanego przez miasto w latach 1530–1938.

W 1990 rok w pierwszych wyborach bezpośrednich prezydentem RP został wybrany Lech Wałęsa.

W 1991 roku utworzono Euroregion Neisse-Nisa-Nysa, obejmujący przygraniczne tereny na styku granic Polski, Czech i Niemiec. Utworzenie transgranicznego regionu rozpoczęło pierwszy etap współpracy pomiędzy regionami podzielonymi do tej pory granicą.

W 1993 roku utworzono Park Narodowy Gór Stołowych, drugi park narodowy na terenie Dolnego Śląska.

We wrześniu 1993 roku ostatni rosyjscy żołnierze opuścili teren Polski. Ostatnim dowódcą PGWAR był generał Wiktor Dubynin. Legnica, a także wiele innych dolnośląskich postsowieckich garnizonów, zostało opuszczonych przez wracających do swojego kraju Rosjan.

W listopadzie 1995 roku we Wrocławiu otwarto hipermarket HIT, pierwszy zagraniczny hipermarket na terenie Dolnego Śląska.

W 1996 roku utworzono Euroregion Glacensis, obejmujący przygraniczne tereny na styku Dolnego Śląska, ziemi kłodzkiej, Czech i Moraw.

W lipcu 1997 roku, w wyniku kilkudniowych intensywnych opadów deszczu, Polskę i Dolny Śląsk nawiedziła katastrofalna powódź. Pozalewanych zostało wiele miejscowości na Dolnym Śląsku i ziemi kłodzkiej. Jednym z pierwszych miast, które odczuło niszczycielską moc żywiołu było Kłodzko, gdzie wylała Nysa Kłodzka. Główna fala powodziowa na Odrze zalała m.in. Opole i Wrocław. Tylko dzięki heroicznej walce wrocławian nie został zalany zabytkowy wrocławski Ostrów Tumski i rynek. W skutek powodzi zginęło łącznie 55 osób, a straty w samym tylko dorzeczu Odry oszacowano na 5,6 mld zł. Powódź ta przeszła do historii pod nazwą powodzi tysiąclecia. Wydaje się, że oprócz ogromnych strat powódź z 1997 roku przyniosła również zmianę nastawienia mieszkańców Dolnego Śląska – po raz pierwszy od zakończenia wojny wrocławianie bronili przed powodzią SWOJEGO Wrocławia, Dolnoślązacy bronili SWOJEGO Dolnego Śląska.

Lata 90. XX wieku upłynęły na Dolnym Śląsku pod znakiem trudnych przemian gospodarczych. Przejście od gospodarki sterowanej centralnie do gospodarki rynkowej spowodowało likwidację PGRów i prywatyzację wielu zakładów pracy. Dużym problemem stało się wysokie bezrobocie. Zmiany gospodarcze były szczególnie odczuwalne w Zagłębiu Wałbrzysko-Noworudzkim, gdzie likwidacja kopalń węgla kamiennego doprowadziła do ogromnego wzrostu bezrobocia. W Wałbrzychu likwidacja przemysłu górniczego skutkowała społeczną i gospodarczą zapaścią miasta. Spora część bezrobotnych górników zaczęła wydobywać węgiel na dziko w tzw. biedaszybach. Wydobycie węgla kamiennego wygaszane było już od połowy lat 90. W 1998 roku wstrzymano wydobycie w ostatniej kopalni w Wałbrzychu. W lutym 2000 roku ostatni wózek węgla wyjechał z kopalni w Nowej Rudzie, tym samym kończąc kilkusetletnią historię wydobycia węgla kamiennego na Dolnym Śląsku. Jednocześnie Dolnoślązacy zaczęli korzystać z bliskości granicy z Czechami i Niemcami. Kwitł przygraniczny handel i wymiana usług.

1 stycznia 1999 roku w ramach reformy wprowadzono nowy podział administracyjny kraju, przywrócono powiaty i zmniejszono liczbę województw. Zasadniczy obszar Śląska znalazł się w trzech województwach: dolnośląskim, opolskim i śląskim. Ponadto północna część Dolnego Śląska wraz z Zieloną Górą została włączona do województwa lubuskiego.

25 lutego 2000 roku sejmik nowo utworzonego województwa dolnośląskiego przyjął projekt nowego herbu województwa. Swoją formą nowy herb nawiązywał do historycznego herbu wykorzystywanego przez Piastów Śląskich – czarny piastowski orzeł, z białą przepaską na piersi, na złotym tle.

W 2001 roku na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO zostały wpisane kościoły pokoju w Świdnicy i Jaworze.

W 2004 roku Polska przystąpiła do Unii Europejskiej. Wejście do Unii otworzyło nowe szanse dla rozwoju Dolnego Śląska, zarówno w kontekście pozyskiwania europejskich funduszy, jak i możliwości rozszerzenia współpracy transgranicznej z Czechami i Niemcami. Jeszcze przed przystąpieniem do Unii region korzystał ze środków przedakcesyjnych.

24 stycznia 2004 roku na Hali Izerskiej w Górach Izerskich zanotowano rekordowo niską temperaturę powietrza wynoszącą –37,1 °C.

W 2006 roku na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO została wpisana Hala Stulecia we Wrocławiu, której wcześniej przywrócono jej historyczną nazwę.

W 2007 roku Polska dołączyła do strefy Schengen – granice zostały otwarte. Zniesienie kontroli na granicach z Czechami i Niemcami wpłynęło niezwykle korzystnie na rozwój turystyki. Zwłaszcza na obszarze Sudetów, które do tej pory były podzielone granicą. Region mógł zacząć w pełni korzystać ze wszystkich atutów swojego przygranicznego położenia.

W październiku 2009 roku władze województwa, po przyjęciu poprawek zgłoszonych przez komisję heraldyczną, ustanowiły nowy poprawiony herb województwa dolnośląskiego. Herb ten wykorzystywany jest do dziś.

W 2012 roku Wrocław był jednym z miast, w którym rozgrywano mecze w ramach Mistrzostw Europy w Piłce Nożnej 2012 (Euro 2012). W tym celu we Wrocławiu wybudowano nowoczesny stadion piłkarski „Stadion Wrocław” mogący pomieścić ok. 45 tys. osób. W samym regionie, podobnie jak w całej Polsce, w ramach przygotowań do mistrzostw realizowano szereg inwestycji – remontowano drogi, ulice, mosty, obiekty użyteczności publicznej, otwarto nowoczesną Autostradową Obwodnicę Wrocławia. Realizacja inwestycji na Euro 2012 wpłynęła niezwykle korzystnie na rozwój Wrocławia i całego regionu. Wiele do tej pory zaniedbanych miejsc wypiękniało.

W 2015 roku świat obiegła wiadomość o odnalezieniu w Polsce zaginionego niemieckiego pociągu ze złotem. Pociąg z drogocennym ładunkiem, który przeszedł do historii jako tzw. złoty pociąg, miał być pod koniec wojny ukryty przez Niemców na terenie Wałbrzycha. Ta niezwykła wiadomość ściągnęła do miasta media niemalże z całego świata. Po raz pierwszy o Wałbrzychu mówiło się inaczej niż w kontekście dużego bezrobocia i biedaszybów. Zainteresowanie mediów ściągnęło w region prawdziwą falę turystów zaintrygowanych wojennymi tajemnicami regionu. Rok później ruszyły prace mające na celu odkopanie złotego pociągu – pociągu jednak nie było… Choć złoty pociąg okazał się tylko legendą, to zainteresowanie jakie wzbudził sprawiło, że Dolny Śląsk zaczął być postrzegany jako region warty odwiedzenia, z niezwykłą historią, cennymi zabytkami i pięknymi krajobrazami.

W 2016 roku Wrocław stał się Europejską Stolicą Kultury. W ramach obchodów ESK 2016 we Wrocławiu zrealizowano cykl imprez, happeningów i wydarzeń kulturalnych.

Artykuł Historia Dolnego Śląska (Śląska) cz. 5 pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.