Dolny Śląsk przed wojną

Zamieszczony powyżej film to prawdziwa perełka dla miłośników historii Dolnego Śląska, zwłaszcza tej przedwojennej. Film jest zlepkiem archiwalnych, przedwojennych ujęć filmowych, pokazujących różne miejsca na terenie Dolnego i Górnego Śląska, tj. góry, w tym najwyższe Karkonosze, miejscowości, schroniska, uzdrowiska, zakłady przemysłowe, a także życie i obrzędy mieszkańców regionu. W filmie zostały wykorzystane przedwojenne ujęcia wykonane w latach 20. i 30. ubiegłego wieku. Choć z początkowej planszy, a także w komentarza lektora, dowiadujemy się, że film opowiada o Śląsku, to w rzeczywistości większość miejsc pokazanych na materiale pochodzi z Dolnego Śląska. Całość okraszona jest niemieckim komentarzem, jak przypuszczam już powojennym.

Aby ułatwić rozpoznanie pokazanych miejsc na filmie przygotowałem ich chronologiczną listę wraz z czasem, w którym się pojawiają.

W filmie możemy zobaczyć następujące miejsca:

• Karkonosze – 00:22
• Karpacz – 02:13
• Karkonosze – 03:03
• Zamek Chojnik – 04:06
• Schronisko PTTK Strzecha Akademicka – 04:12
• Góry Izerskie – 04:29
• Jelenia Góra – 04:50
• Góry Sokole – 05:36
• Zamek Chojnik – 05:46
• Zamek Ogrodzieniec* – 05:57
• Zamek w Będzinie* – 06:18
• Paczków – 06:30
• Jagniątków (Gerhart Hauptmann) – 06:45
• Karkonosze – 07:08
• Śnieżne Kotły – 07:20
• RTON Śnieżne Kotły (Schneegrubenbaude) – 07:34
• Wodospad Szklarki – 07:56
• Świeradów-Zdrój – 08:00
• Schronisko PTTK na Stogu Izerskim – 08:51
• Szklarska Poręba – 09:00
• Huta Julia (Szklarska Poręba) – 10:06
• Wodospad Kamieńczyka – 12:21
• Karpacz – 12:54
• Kościół Wang (Bierutowice) – 13:19
• Ślub na Dolnym Śląsku – 13:48
• Karkonosze – 15:54
• Schronisko Księcia Henryka – 16:06
• Śnieżka – 16:16
• Schronisko Dom Śląski – 16:19
• Schronisko PTTK Samotnia – 17:51
• Zima w górach – 18:18
• Schronisko PTTK na Hali Szrenickiej – 18:58
• Schronisko Szrenica – 19:20
• Śnieżne Kotły – 19:40
• Schronisko PTTK Strzecha Akademicka – 20:03
• Schronisko Petrova bouda** – 20:44
• Szpindlerowy Młyn** – 20:55
• Schronisko PTTK Samotnia i Mały Staw – 21:54
• Schronisko PTTK im. Bronisława Czecha – 22:27
• Schronisko PTTK Strzecha Akademicka – 22:40
• Śnieżka – 22:55
• Cieplice-Zdrój – 23:30
• Kamienna Góra – 24:35
• Krzeszów – 25:45
• Szczawno-Zdrój – 26:31
• Zamek Książ – 26:54
• Wałbrzych – 27:38
• Sokołowsko – 27:48
• Duszniki-Zdrój – 28:52
• Kłodzko – 30:53
• Szczawno-Zdrój – 31:10
• Kudowa-Zdrój – 31:25
• Polanica-Zdrój – 32:04
• Lądek-Zdrój – 32:21
• Nysa – 32:54
• Górny Śląsk (I wojna światowa i powstania śląskie) – 34:15
• Góra Świętej Anny – 37:22
• Kopalnie na Górnym Śląsku – 38:21
• Ślub a Górnym Śląsku – 42:49
• Wrocław – 46:38
• Ostrów Tumski (Wrocław) – 47:21
• Rynek i Stary Ratusz (Wrocław) – 48:48
• Nowy Targ (Wrocław) – 50:51
• Rynek (Świdnica)*** – 50:53
• Katedra św. Jana Chrzciciela (Wrocław) – 51:21
• Pałac Królewski (Wrocław) – 52:32
• Gmach Główny Uniwersytetu Wrocławskiego – 52:50
• Hala Stulecia – 54:55

* Oba zamki (Ogrodzieniec i Będzin) nie znajdują się na historycznym obszarze Śląska. Być może doszło tutaj do pomyłki przez to, że przez krótki czas (po III rozbiorze Polski) znalazły się one na obszarze nazywanym przez Prusaków Nowym Śląskiem (niem. Neuschlesien).

** Miejsce znajduje się na terenie Czech.

*** Pomyłka, ujęcia ze świdnickiego rynku zostały włączone do ujęć z wrocławskiego Nowego Targu.

Artykuł Dolny Śląsk przed wojną [stary film] pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

Karkonosze – Podstawowe informacje

Karkonosze są najwyższym pasmem górskim w całych Sudetach, a patrząc jeszcze szerzej, są również najwyżej wyniesioną częścią całej jednostki geograficznej zwanej Masywem Czeskim. Położone są w makroregionie Sudetów Zachodnich. Przez Karkonosze przebiega polsko-czeska granica państwowa, dzieląc pasmo na część polską i czeską, a historycznie na część śląską i czeską. Granica pomiędzy państwami poprowadzona jest wzdłuż Grzbietu Śląskiego, Czarnego, Kowarskiego i Lasockiego. Przy czym na terytorium Polski leży mniej niż 1/3 Karkonoszy. Od zachodu Karkonosze graniczą z Górami Izerskimi, rozgranicza je Przełęcz Szklarska i rzeka Kamienna. Od północy opadają w kierunku Kotliny Jeleniogórskiej. Od północnego wschodu stykają się z Rudawami Janowickimi, rozdziela je Przełęcz Kowarska. Od wschodu opadają w kierunku Wzgórz Bramy Lubawskiej, będących częścią Kotliny Kamiennogórskiej. Od południowego wschodu stykają się z Žacléřską vrchoviną, będącej częścią Broumovskiej vrchoviny. Zaś od południa opadają w kierunku rozległego Podgórza Karkonoskiego (czes. Krkonošské podhůří, potocznie Podkrkonoší), uznawanego za osobny mezoregion.

• Nazwa pasma w języku polskim – Karkonosze (rzadziej Góry Olbrzymie)
• Nazwa pasma w języku czeskim – Krkonoše
• Nazwa pasma w języku niemieckim – Riesengebirge
• Makroregion – Sudety Zachodnie
• Najwyższy szczyt – Śnieżka 1603 m n.p.m.

Pochodzenie nazwy Karkonosze

Nazwa Karkonosze jest oficjalną polską nazwą pasma. Również, niemal identyczna, używana jest w Czechach – Krkonoše. Językoznawca prof. Stanisław Rospond wywodził ją od prastarego słowa „kar” oznaczającego kamień lub górę. Podobny trzon widzimy również w nazwie Karpaty. Nawiązuje do niego również nazwa miasta Karpacz. Czasem w polskim nazewnictwie pojawia się określenie Góry Olbrzymie, które jest wprost odniesieniem do dawnej niemieckiej (niem. Riesengebirge) i łacińskiej (łac. Montes Gigantei) nazwy pasma. W polskich opisach gór z XVIII i XIX wieku były używane obie nazwy Karkonosze i Góry Olbrzymie.

Podział Karkonoszy

Karkonosze dzielą się na kilka grzbietów. Główny, graniczny grzbiet, składa się z Grzbietu Śląskiego (najdłuższego), Czarnego, Kowarskiego i Lasockiego. Równolegle do Śląskiego Grzbietu przebiega Czeski Grzbiet. Dwa najważniejsze i najwyższe karkonoskie grzbiety (Grzbiet Śląski i Czeski) rozdzielone są dolinami Mumlavy, Łaby i Białej Łaby. Od Czeskiego Grzbietu odchodzi kilka grzbietów o przebiegu południkowym (północ-południe lub północny zachód-południe). Nazywane są one Grzbietami Południowymi (czes. Krkonošské rozsochy). Końcowy odcinek Grzbietu Lasockiego przechodzi w odcinek zwany Rýchorami, który w całości położony jest już na terytorium Czech. Zarówno Grzbiet Lasocki (na odcinku granicznym), jak i Rýchory, w czeskim podziale zaliczane są jako Krkonošské rozsochy. W obszarze jednostki (mezoregionu) Karkonoszy wyróżnia się jeszcze Pogórze Karkonoskie (nie mylić z Podgórzem Karkonoskim, które jest odrębną jednostką). Pogórze Karkonoskie od Śląskiego Grzbietu oddziela Karkonoski Padół Śródgórski, będące równoleżnikowym obniżeniem terenu.

Szczyty Karkonoszy

Najwyższym szczytem Karkonoszy jest Śnieżka (czes. Sněžka, niem. Schneekoppe) o wysokości 1603 m n.p.m. Śnieżka jest również najwyższym szczytem całych Sudetów, a także Masywu Czeskiego. Przez szczyt przebiega granica państwowa i granica pomiędzy regionami historycznymi (Śląska i Czech). Śnieżka jest także najwyższym szczytem Śląska, Czech i Republiki Czeskiej.

W całych Sudetach tylko cztery szczyty przekraczają symboliczną wysokość 1500 m n.p.m. Wszystkie one znajdują się w Karkonoszach, są to:

• Śnieżka (czes. Sněžka) – 1603 m n.p.m.
• Luční hora – 1555 m n.p.m.
• Studniční hora – 1554 m n.p.m.
• Wielki Szyszak (czes. Vysoké kolo) – 1509 m n.p.m.

Wejście na pozostałe szczyty przekraczające 1500 m, to jest Luční horę, Studniční horę i Wielki Szyszak, nie jest możliwe. Nie prowadzą na nie żadne szlaki. Należy również wspomnieć o pewnym przekłamaniu (nieporozumieniu) jakie istnieje w polskich i czeskich nazwach szczytów granicznych. Otóż polski Wielki Szyszak po czesku nazywany jest Vysoké kolo. W nazewnictwie czeskim istnieje również szczyt, który nazywa się Velky Šišak – jest to polski Śmielec. Natomiast Mały Szyszak po czesku nazywany jest tak samo – Malý Šišák.

Budowa geologiczna Karkonoszy

Karkonosze są pasmem o zróżnicowanej budowie geologicznej. Znajdziemy tu wszystkie trzy typy skał: magmowe, metamorficzne i osadowe, choć tych ostatnich jest zdecydowanie najmniej.

Główną skałą budującą polską część Karkonoszy jest granit. Granit to skała magmowa głębinowa, która zastygała w powolnym procesie głęboko pod powierzchnią ziemi. Karkonoski granit, jak przypuszczają geolodzy, zastygał na głębokości około 8–10 km. Jego wiek szacuje się na około 310–330 mln lat. Skały granitowe obejmują przede wszystkim Śląski Grzbiet, rozciągając się dalej na Kotlinę Jeleniogórską, część Rudaw Janowickich, aż po Góry Kaczawskie. Ten sam karkonoski granit buduje również fragment Gór Izerskich. Widoczny na mapach geologicznych masyw granitowy, rozciągający się na długości około 70 km, przybrał kształt przewróconej cyfry 8. Przez geologów określany jest mianem plutonu karkonoskiego lub plutonu karkonosko-izerskiego.

Otoczenie plutonu karkonoskiego stanowią skały metamorficzne. Po polskiej stronie występują one we wschodniej części Karkonoszy, na obszarze pomiędzy Śnieżką a Przełęczą Okraj. Są to przede wszystkim łupki łyszczykowe i gnejsy. Należą one do jednych z najstarszych skał występujących w Karkonoszach, których wiek (skał wyjściowych) szacuje się na około 500 mln lat. Łupki łyszczykowe, będące zmetamorfizowanymi skałami osadowymi, występują od Grzbietu Czarnego przez Przełęcz Sowią po Czoło w Grzbiecie Kowarskim. Spotkać je możemy m.in. na Skalnym Stole. Gnejsy występują na stokach Grzbietu Czarnego i Wołowej Góry. U podnóża Grzbietu Kowarskiego i w rejonach Wilczej Poręby (część Karpacza) występują granitognejsy. Natomiast w Grzbiecie Lasockim możemy spotkać fyllity.

Specyficznym rodzajem skał metamorficznych występującym w Karkonoszach są hornfelsy powstałe w wyniku metamorfizmu kontaktowego. Skały te powstały w wyniku kontaktu łupków łyszczykowych z gorącą granitową magmą. Hornfelsy cechują się dużą odpornością na procesy wietrzenia. Nieprzypadkowo więc z hornfelsów zbudowany jest wierzchołek Śnieżki, a także Studniční i Luční hora.

Warto wspomnieć, że na obszarze Karkonoszy można również gdzieniegdzie odnaleźć skały magmowe wylewne (wulkaniczne), choć zjawiska wulkaniczne nigdy w Karkonoszach nie przybrały takich rozmiarów jak w sąsiednich pasmach. Najbardziej znanym miejscem są ściany Małego Śnieżnego Kotła, gdzie znajdują się żyły bazaltu (a w zasadzie bazanitu). Pochodzą one sprzed 25 mln lat. Należą one do jednych z najmłodszych skał znajdujących się w Karkonoszach.

W przypadku skał osadowych, po polskiej stronie Karkonoszy, możemy je odnaleźć w postaci zlepieńców w Grzbiecie Lasockim w rejonie Jarkowic.

Charakterystyka pasma Karkonoszy

Karkonosze są najwyższym pasmem górskim w całych Sudetach. Ich partie grzbietowe przekraczają wysokość 1400 m n.p.m. Osobliwą cechą Karkonoszy jest występowanie zrównanych wierzchowin, które przybrały formę rozległego płaskowyżu (plateau). Do tych najbardziej znanych należy Równia pod Śnieżką zajmująca powierzchnię około 6 km². Równia rozciąga się od Śnieżki w kierunku kopuły Smogorni, Luční i Studniční hory. W panoramie zrównanych karkonoskich grzbietów wyraźnie wyróżnia się szczyt Śnieżki, który wznosi się o ponad 200 m wyżej ponad równię. Śnieżka, jako twardzielec, zbudowana jest ze skał (hornfelsów) znacznie odporniejszych na procesy erozji, niż skały, z których zbudowane są otaczające je grzbiety. To właśnie dzięki tym skałom Śnieżka zawdzięcza swój kształt i wysokość pozwalającą górować nad otaczającym terenem.

Na ogół kulminacje Karkonoszy przybrały formę spłaszczonych wierzchowin i rozłożystych kopuł. Wyjątek stanowią Kozie Grzbiety (czes. Kozí hřbety), będące częścią Grzbietu Czeskiego. Są one jedyną granią występującą w Karkonoszach. Ich skalisty, ostry grzbiet, o dużym nachyleniu zbocza, przywodzi na myśl krajobrazy występujące w Tatrach Zachodnich.

Sieć rzeczna i rzeźba polodowcowa

Obszar Karkonoszy należy do zlewiska dwóch mórz: Morza Bałtyckiego i Północnego. Wododział przebiega wzdłuż granicy państwowej, czyli wzdłuż Grzbietu Śląskiego, Czarnego, Kowarskiego i Lasockiego. W Karkonoszach swoje źródła bierze najważniejsza rzeka Czech – Łaba (czes. Labe), która uchodzi do Morza Północnego. Również w Karkonoszach swoje źródła (ale po stronie czeskiej) ma jedna z ważniejszych dolnośląskich rzek – Bóbr (lewobrzeżny dopływ Odry). Wzdłuż karkonoskich dolin spływają liczne potoki tworząc w kilku miejscach efektowe kaskady i wodospady. Najwyższym wodospadem Karkonoszy jest położony po czeskiej stronie Wodospad Panczawy (czes. Pančavský vodopád), którego wysokość sięga 148 m. Karkonoskie wodospady stanowią jedną z największych atrakcji tego pasma. Obszar Karkonoszy pozbawiony jest większych zbiorników wodnych. Wyjątek stanowią tutaj jeziora polodowcowe występujące po polskiej stronie. Wśród większych sztucznych zbiorników należy wymienić zbiornik na obrzeżach Szpindlerowego Młyna, powstały w wyniku osadzenia zapory wodnej na Łabie.

Ważnym elementem krajobrazu Karkonoszy jest występowanie tzw. rzeźby polodowcowej, przede wszystkim w postaci kotłów polodowcowych. Powstanie tych niezwykłych form podcinających zbocza Karkonoszy zawdzięczamy lodowcom. Około 2,5 mln lat temu, w epoce zwanej plejstocenem (czasem określanej mianem epoką lodową), nastąpiło gwałtowne ochłodzenie klimatu, którego efektem było m.in. zlodowacenie dużej części dzisiejszego terytorium Polski. Wskutek ochłodzenia klimatu w wysokich partiach Karkonoszy zaczęła gromadzić się stała pokrywa śnieżna, która nigdy nie topniała. Ocenia się, że wówczas linia wiecznego śniegu przebiegała w Karkonoszach na wysokości około 1200 m n.p.m. Śnieg z wierzchowiny w dogodnych miejscach przewiewany był do górnych odcinków dolin i nisz źródliskowych, gdzie mógł przyrastać dalej bez przeszkód. Narastający śnieg, pod wpływem własnego ciężaru, z czasem zaczął zamieniać się w firn, a następnie w lód lodowcowy. Pod spodem lodowca zachodziły intensywne procesy niszczące. Lód lodowcowy, wykazujący pewne właściwości plastyczne, przemieszczał się odrywając fragmenty skalnego podłoża. Lodowce mogły powstawać w Karkonoszach kilkukrotnie, wraz z następującymi po sobie na przemian okresami ochłodzenia i ocieplenia klimatu. Ocenia się, że obecna rzeźba polodowcowa Karkonoszy została ukształtowana w czasie ostatniego zimnego okresu, który rozpoczął się około 115 tys. lat temu. Ostatnie lodowce w Karkonoszach stopniały około 10 tys. lat temu, pozostawiając po sobie „wyrzeźbione” w zboczach kotły. Uwaga! Powstanie kotłów polodowcowych nie należy mylić z pojawieniem się lądolodu. W czasie epoki lodowej lądolód dotarł najdalej do Kotliny Jeleniogórskiej, zatrzymując się tylko u podnóża Karkonoszy.

Najlepszym przykładem kotłów polodowcowych w Karkonoszach są Śnieżne Kotły, których spektakularne skalne ściany w Wielkim Śnieżnym Kotle dochodzą nawet do 150 m wysokości. W niektórych miejscach po wytopionych lodowcach oprócz kotłów pozostały także jeziora polodowcowe. Powstałe one poprzez wypełnienie wodą zagłębień wyżłobionych w podłożu przez lodowiec. Przykładem tego typu jezior jest Wielki i Mały Staw. Nie wszędzie jednak warunki do tworzenia lodowców były optymalne. W kilku miejscach nagromadzony śnieg nie przeobraził się w lodowiec, ale wskutek zalegania wieloletniego płata śniegu doszło do powstania tzw. nisz niwalnych. Przykładem niszy niwalnej jest Biały Jar.

Formacje skalne

Kolejnym charakterystycznym elementem krajobrazu Karkonoszy jest występowanie granitowych grup i formacji skalnych. Występują one głównie w granitowej części Karkonoszy. Możemy je spotkać zarówno na górnych jak i w dolnych częściach pasma. Doliczono się ponad 100 formacji skalnych, a największe z nich osiągają wysokość nawet 25–30 m. Duża część karkonoskich grup skalnych posiada swoje charakterystyczne indywidualne nazwy np. Słonecznik, Pielgrzymy, Trzy Świnki czy Końskie Łby. Część z nich posiada regularny system spękań przypominający sześciany. Od wieków te regularne kształty, sposób ich powstania, budziły zaciekawienie badaczy karkonoskiej przyrody.

Klimat

Klimat Karkonoszy cechuje się dużą zmiennością warunków atmosferycznych, jest on również znacznie ostrzejszy niż w pozostałych częściach Sudetów. Dzięki dużej wysokości pasma w Karkonoszach wykształcił się lokalny górski klimat o dużych wahaniach temperatur, gwałtownych wiatrach, znacznym zachmurzeniu oraz wysokich opadach atmosferycznych. Największe sumy opadów notowane są w lipcu. Najchłodniejszym miesiącem jest styczeń, wówczas średnia miesięczna temperatura na Śnieżce wynosi -6,1°C, a niżej na Pogórzu Karkonoskim około 0°C. Średnia roczna temperatura na Śnieżce przekracza nieco 0°C. W górnych partiach Karkonoszy pokrywa Śnieżna utrzymuje się przez około sześć miesięcy (od listopada do maja). W niektórych kotłach polodowcowych śnieg utrzymuje się znacznie dłużej, bo aż do miesięcy letnich. W czasie wyjątkowo śnieżnych zim ilość zgromadzonego śniegu w kotłach (przewianego z wierzchowin) bywała tak duża, że nie stopniał on ciągu lata i zalegał aż do kolejnej zimy. W Karkonoszach dominują wiatry zachodnie i południowo-zachodnie. Najbardziej wietrznym miejscem jest szczyt Śnieżki, gdzie notowano rekordowo duże prędkości wiatru, w porywach przekraczające nawet 200 km/h. Śnieżka uważana jest za jedno z najbardziej wietrznych miejsc na terenie Polski. Najwyższy szczyt Karkonoszy jest również miejscem z rekordowo dużą ilością dni, w czasie których występuje mgła – średnio powyżej 250 dni w roku. W Karkonoszach zachodzi również zjawisko wiatrów fenowych (odpowiednik halnego w Tatrach).

Fauna i flora

Karkonosze bez wątpienia stanowią jeden z najcenniejszych obszarów Sudetów pod względem przyrodniczym. Świat fauny i flory jest tu niezwykle bogaty. W paśmie występuje wiele cennych i rzadkich gatunków roślin i zwierząt, w tym gatunki endemiczne, czyli takie, które występują tylko na obszarze Karkonoszy np. dzwonek karkonoski czy skalnica bazaltowa. W przypadku skalnicy bazaltowej jej jedyne stanowisko znajduje się w Małym Śnieżnym Kotle. Wśród niezwykle cennych gatunków występujących w Karkonoszach są również relikty glacjalne, czyli gatunki będące reliktami polodowcowymi, np. malina moroszka i gnidosz sudecki. Rośliny te przetrwały w surowym górskim klimacie Karkonoszy od czasów ostatniego zlodowacenia. Cenną mozaikę zbiorowisk roślinnych tworzą również karkonoskie torfowiska, których największy kompleks znajduje się na Równi pod Śnieżką. Wśród szczególnie zagrożonych gatunków zwierząt należy wymienić cietrzewie, dla których co roku na wiosnę (w celu ochrony) zamyka się część turystycznych szlaków. Swoje siedliska lęgowe w kotłach polodowcowych posiada również sokół wędrowny, kolejny z bardzo rzadkich gatunków. Wybiera on niedostępne nisze i półki skalne. To tylko niektóre przykłady z bogatego świata zwierząt i roślin Karkonoszy. Na terenie karkonoskich parków chronionych jest wiele rzadkich gatunków, w tym aż 162 zakwalifikowanych zostało do kategorii krytycznie zagrożonych.

W Karkonoszach wykształciły się piętra roślinności typowe dla gór wysokich. Wraz ze wzrostem wysokości nad poziomem morza zmieniają się również zbiorowiska roślinne. Pionowy zasięg występowania pięter roślinności jest jednak obniżony o około 400 m w stosunku do innych najbliższych gór Europy.

W Karkonoszach wyróżniamy następujące piętra roślinności:

• Piętro pogórza do około 500 m n.p.m.
• Piętro regla dolnego 500–1000 m n.p.m.
• Piętro regla górnego 1000–1250 m n.p.m.
• Piętro subalpejskie (kosodrzewiny) 1250–1450 m n.p.m.
• Piętro alpejskie powyżej 1450 m n.p.m.

Ochrona przyrody

Aby chronić cenne obszary pod względem przyrodniczym i krajobrazowym po obu stronach granicy utworzono parki narodowe, będące najwyższą formą ochrony prawnej przyrody. Po polskiej stronie Karkonoski Park Narodowy (w skrócie KPN) utworzono w 1959 roku, a po czeskiej stronie Krkonošský národní park (w skrócie KRNAP) w 1963 roku. Oba parki współpracują ze sobą ściśle już od wielu lat w zakresie ochrony przyrody, wszak przyroda nie zna sztucznych granic ustanowionych przez człowieka. Ciekawostka, oba parki (polski i czeski) posiadają dokładnie takie same logo, różnią się one od siebie tylko napisem na obwódce. We wspólnym logo KPN I KRNAP znajduje się wizerunek dwóch kwiatów (dzwonka karkonoskiego i goryczki trojeściowej) na tle Śnieżki.

Obszar czeskiego KRNAP jest jednak zdecydowanie większy od polskiego KPN. Dodatkowo, w przeciwieństwie do polskiego parku, na terenie KRNAPu występują jeszcze dodatkowe formy ochrony prawnej nazywane „přírodní památka”, będące odpowiednikami polskich pomników przyrody lub rezerwatów przyrody, np. Lom Strážné, Sklenářovické údolí czy Labská soutěska. Od 1992 roku oba parki są również bilateralnym Rezerwatem Biosfery UNESCO (w skrócie MaB).

Pozostałości działalności górniczej

Karkonosze są również pasmem górskim, w którym prowadzona była działalność górnicza, choć nie tak intensywnie jak w innych pasmach. Poszukiwanie surowców i minerałów ma tutaj długą tradycję i sięga czasów średniowiecza. Działalność górnicza nie objęła jednak całych Karkonoszy, ale prowadzona była głównie tam, gdzie występowały skały metamorficzne. W przypadku polskiej części Karkonoszy głównie po stronie wschodniej w okolicach Kowar. Same Kowary już w 1513 roku uzyskały status miasta górniczego. Prowadzono tu głównie wydobycie rud żelaza, a po II wojnie światowej, na bazie dawnej kopalni żelaza „Wolność”, uruchomiono kopalnie uranu wydobywające rudę na potrzeby ZSRR. Ślady górnictwa widoczne są również po czeskiej stronie Karkonoszy.

Zagospodarowanie turystyczne Karkonoszy

Karkonosze są jednym z najlepiej zagospodarowanych turystycznie pasm w Sudetach. Rozwój turystyki w Karkonoszach sięga swoimi początkami XIX wieku. Wówczas po stronie pruskiej (przed proklamacją Cesarstwa Niemieckiego) były to jedyne duże góry w kraju. Motorem napędowym rozwoju turystyki było powstanie w 1880 roku Towarzystwa Karkonoskiego (niem. Riesengebirgsverein, w skrócie RGV), które zajmowało się m.in. wytyczaniem nowych szlaków, inicjowaniem budowy schronisk i promowaniem turystyki pieszej w górach. Dodatkowo budowa kolei żelaznej w regionie znacznie ułatwiła dotarcie w góry ówczesnym turystom.

Współcześnie Karkonosze posiadają bardzo rozbudowaną bazę noclegową. Szacuje się, że łącznie w Karkonoszach znajduje się około 92 tys. miejsc noclegowych, w tym po polskiej stronie 34 tys., a po czeskiej 58 tys. (dane na 2017 rok). Po polskiej stronie baza noclegowa skupiona jest głównie w dwóch miejscowościach: Szklarskiej Porębie i Karpaczu. W przeciwieństwie do czeskiej strony, gdzie liczba miejsc noclegowych rozłożona jest na znacznie większą liczbę górskich miejscowości. Karkonosze posiadają dodatkowo dość gęstą sieć schronisk górskich, z których większość funkcjonowała już przed wojną. Obecnie na obszarze KPN znajduje się około 130 km szlaków turystycznych, a po czeskiej stronie w KRNAP około 700 km. W wysokim sezonie (w lecie przy ładnej pogodzie) w ciągu dnia Śnieżkę odwiedza ponad 10 tys. turystów. Na najpopularniejszych turystycznych szlakach potrafi być więc naprawdę tłoczno. W Karkonoszach głównie dominuje turystyka piesza, natomiast w czasie zimy część turystów wybiera narty biegowe lub skiturowe, czasem również rakiety śnieżne. W Karkonoszach działa też kilka ośrodków sportów zimowych, zlokalizowane są one w kilku głównych miejscowościach: Szklarska Poręba, Karpacz, Szpindlerowy Młyn, Harrachov, Pec pod Sněžkou, Rokytnice nad Jizerou i Jańskie Łaźnie, przy czym infrastruktura po czeskiej stronie jest znacznie bardziej rozbudowana.

Turystyka na obszarze parków narodowych (KPN i KRNAP) odbywa się na specjalnie określonych zasadach. Dozwolone jest poruszanie się tylko po wyznaczonych szlakach. Wejście do polskiego KPN jest odpłatne, natomiast po stronie czeskiej KRNAP nie pobiera opłat. Część szlaków turystycznych jest okresowo zamykana ze względu na ochronę cietrzewi. W zimę niektóre szlaki są całkowicie wyłączone z ruchu, a w innych zmienia się ich przebieg (na określonych odcinkach) na wariant zimowy. Zasady na jakich można zwiedzać Karkonosze, a także aktualne informacje dotyczące szlaków najlepiej sprawdzać na stronach parków narodowych: Karkonoski Park Narodowy i Krkonošský národní park.

Artykuł Karkonosze pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

Niniejszy artykuł jest próbą opisania przebiegu wydarzeń z lipca 1897 roku. Post został napisany na podstawie kilku oddzielnych publikacji i artykułów:

• „Wyjątkowe zdarzenia przyrodnicze na Dolnym Śląsku i ich skutki”, praca zbiorowa pod redakcją Piotra Migonia, Wrocław 2010.
• „Największa powódź w Karkonoszach”, Krzysztof Sawicki, miesięcznik Sudety nr 8/41, Wrocław 2004.
• „Die Überschwemmungen im Hirschberger Thale im Jahre 1897”, Bunte Bilder aus dem Schlesierland, Wrocław 1898.

Powodzie na Dolnym Śląsku w XIX wieku

Pojawiające się w XIX wieku na Dolnym Śląsku powodzie nie były zjawiskiem całkowicie nowym. Wydarzenia tego typu były odnotowywane już wcześniej w dziejach regionu. Najstarsze informacje o powodziach na wrocławskim odcinku Odry pochodzą już z XII wieku (1158 i 1179 rok). Często były to tylko ogólne wzmianki i lakoniczne przekazy podawane przez kronikarzy – informujące o „wielkiej wodzie”, „dużych zniszczeniach” czy „wysokiej fali”. Im bliżej czasów współczesnych, tym ich opisy były dokładniejsze. Naukowcy zajmujący się badaniem ekstremalnych zjawisk przyrodniczych zauważają jednak, że zwiększona liczba powodzi została odnotowana w XVI, XVIII i XIX wieku. Pod tym względem szczególnie intensywny był XIX wiek, który w Europie zapamiętany został jako wiek wielkich powodzi. Przyczyn nasilenia się tego typu zjawisk możemy doszukiwać się w czynnikach klimatycznych – zwiększona liczba powodzi pokrywa się z historycznym ochłodzeniem klimatu tzw. małą epoką lodową. Istotną rolę odegrały również czynniki o charakterze antropogenicznym. Działalność człowieka w Sudetach, głównie wyrąb naturalnych lasów na potrzeby lokalnego przemysłu, doprowadziła do zmian w składzie gatunkowym drzewostanu, którego efektem było szybsze spływanie wód opadowych ze stoków do koryt rzek i potoków. Zapewne nie bez znaczenia było również systematyczne rozrastanie się siedzib ludzkich i wkraczanie człowieka w dotąd niezagospodarowane górskie tereny.

W XIX wieku na Dolnym Śląsku odnotowano kilka niszczycielskich powodzi. Do jednej z największych doszło w 1854 roku w dorzeczu Odry. Wówczas zalana została m.in. część Wrocławia. Oprócz Odry wylała także Oława, Widawa, Ślęza i Bystrzyca. Wówczas pod wodą znalazł się obszar około 1600 km². W ocenie hydrologów była to najbardziej katastrofalna powódź na Śląsku w XIX wieku.

Powódź z 1897 roku

Jednak w XIX-wiecznej historii Dolnego Śląska najbardziej zapamiętana została powódź z 1897 roku. Być może dlatego, że to właśnie ta powódź była impulsem do budowy systemu zapór wodnych i sztucznych zbiorników w Sudetach. Była to również pierwsza powódź, której zniszczenia zostały dobrze udokumentowane na fotografiach. Zdjęcia podtopionych miejscowości i zniszczonych budynków musiały robić wówczas wrażenie. Powódź z 1897 roku różniła się zasadniczo od wcześniejszej katastrofalnej powodzi z 1854 roku. Przede wszystkim powódź z 1897 roku objęła swoim zasięgiem głównie Karkonosze, Góry Izerskie i Kotlinę Jeleniogórską. Rozegrała się w głównej mierze w dorzeczu Bobru i nie rozlała się na cały obszar Dolnego Śląska. Wydarzenia z końca lipca 1897 roku dobrze zapadły w pamięć, nie tylko ze względu na skalę zniszczeń, ale i również z powodu gwałtowności żywiołu, który uderzył w niczego niespodziewających się mieszkańców regionu. Głównie mieszkańców górskich miejscowości.

Mokry koniec lipca

Pierwsza połowa lipca 1897 roku nie wyróżniała się niczym szczególnym. Było to typowe lato w Sudetach. Pogoda zaczęła psuć się dopiero w drugiej połowie miesiąca. Pierwsze intensywne opady wystąpiły 23 lipca. W ciągu dwóch kolejnych dób spadło około 20–40 mm deszczu. W Karkonoszach i Górach Izerskich deszcz o zmiennym natężeniu padał przez kilka kolejnych dni. Choć miejscami opad był intensywny, to nie zapowiadał on jeszcze nadchodzącej katastrofy, tym bardziej, iż przestało padać już 25 lipca. Dwie kolejne doby bez opadów uśpiły czujność mieszkańców. Ponownie rozpadało się 27 lipca. Zmienny deszcz z przerwami padał przez cały kolejny dzień (28 lipca). Spokojne dotąd górskie potoki powoli zaczęły zmieniać się w rwące dzikie rzeki. Kolejny dzień (29 lipca) również nie przyniósł poprawy pogody. Prawdziwa katastrofa nadciągnęła jednak w nocy…

Noc z 29 na 30 lipca

Do prawdziwego „oberwania chmury” doszło w nocy z 29 na 30 lipca. Noc była parna i mokra, a z nieba wciąż lał się strumień wody. Intensywność opadów rosła z każdą godziną, podwyższając stany lokalnych rzek, i tak już przepełnionych wcześniejszymi opadami. Nieświadomi mieszkańcy górskich miejscowości zapadali właśnie w błogi letni sen. Nie było w tym nic dziwnego, gdyż byli już wcześniej przyzwyczajeni do intensywnych letnich opadów. Około północy deszcz nasilił się jeszcze bardziej. Szum masy wody przepływającej z impetem przez koryta rzek stawał się coraz bardziej odczuwalny. W tym miejscu najlepiej oddać głos naocznym świadkom tamtych wydarzeń. Tak tę noc zapamiętał Georg Friedlaender, jeden z mieszkańców Kowar. Poniżej przytaczam jego wspomnienia w tłumaczeniu Tomasza Prylla.

„Deszcz lał się strumieniami; była to nieprawdopodobnie parna noc. Musiało być około północy, gdy rozległy się niezwykłe dźwięki. […] Usłyszałem wówczas coraz silniejszy szum przepływającej tuż obok budynku Jedlicy, przeplatany tępymi uderzeniami głazów, które porwała rzeka, miotając je o mury oporowe. Głębokie, niesamowite dźwięki brzmiały niczym wystrzały z armat! Mimo to nie czułem większego niepokoju, gdyż podobne sytuacje już się zdarzały i kończyły się przeważnie niewielkimi niedogodnościami, zalaniem piwnic i innymi drobnymi niewygodami. Koło godziny 1:00 (w nocy) rozległa się syrena alarmowa ochotniczej straży pożarnej, zagłuszana chwilami przez głośny szum Jedlicy. Jednak ulice i brzegi Jedlicy pozostały puste. Nawet w najbardziej zagrożonych domach ludzie spokojnie spali.”

Według innych relacji, w pobliskim Karpaczu, syreny wyły już o godzinie 21 wieczorem. Główny opad nastąpił pomiędzy godziną 4:00 a 4:30. Przepełnione rzeki wystąpiły ze swoich koryt, niszcząc wszystko, co napotkały na swojej drodze. Podmywały budynki, niszczyły domostwa, warsztaty, zakłady pracy, zrywały mosty. Siła pędzącej masy wody była tak duża, że powalała nawet 100-letnie drzewa. Ogrom zniszczeń ukazał się oczom przerażonych mieszkańców dopiero nad ranem, kiedy żywioł osłab na sile i zaczęło świtać.

„Gdy poczęło świtać, ujrzano to, co do tej pory było jedynie słychać. Żółto-szare, spienione masy wody pędziły łożyskiem rzeki, niosąc belki, drzwi, deski, meble; miejscami wylewając z koryta, zalewając ulicę i chodnik – w tym momencie runął mały dom, znajdujący się po prawej stronie, i utonął w Jedlicy. Pozostała tylko niewielka reszta: jedna ściana szczytowa z powiewającymi na wietrze firankami i rozrzuconymi sprzętami gospodarstwa domowego. Ludzie uratowali się, skacząc przez okna. Kobieta starała się uratować pościele, lecz w tym momencie izba wraz z łóżkiem zsunęła się do wody, a ona sama ledwie się uratowała. […] Z wielką siłą woda uderzała w położony nad brzegiem domek drobnego handlarza, który w ostatniej chwili uszedł niebezpieczeństwu, porwała wreszcie dom, pozostawiając jedną niewielką izdebkę, wdarła się na Gartenstraße, uderzyła w szkołę dla Kowar Dolnych, porywając jeden z pokoi mieszkania nauczyciela, pochłonęła położony obok dom mistrza malarskiego oraz zniosła z powierzchni ziemi dom kupca Hentschela wraz z przydomowym ogródkiem, najładniejszym w mieście, całą dumą i radością 80-letniego właściciela. […] Zewsząd słychać było wołania o ratunek i wrzaski przerażenia, jednak nie było możliwości dotarcia do nieszczęśników, gdyż nikt nie był wstanie opuścić podmywanych przez wodę domów. Rozbijano drzwi i wybijano okna, by ratować ludzi i dobytek – jedno zniszczenie powodowało kolejne, aż wreszcie ujrzano bezmiar katastrofy, która w przeciągu niewielu godzin, często – w ciągu 10 minut, a czasami w mgnieniu oka nagle zniszczyła mienie i szczęście wielu rodzin.”

„Aus den Tagen der Überschwemmung”, Kowary, 1898 rok

Skutki powodzi

Bilans tej nocy był tragiczny. W niektórych wyższych partiach gór w ciągu nocy spadło 120–150 mm deszczu. Największy, rekordowy opad dobowy, zanotowano po czeskiej stronie w Górach Izerskich (Nová louka) – 345 mm. Równie intensywnie padało w osadzie Jizerka – 300 mm. Oznacza to, że w niektórych miejscach w Górach Izerskich, w ciągu tylko jednej doby, na jeden metr kwadratowy spadło około 300 l wody!

Najbardziej dotknięte kataklizmem były miejscowości położone na pograniczu Pogórza Karkonoskiego i Kotliny Jeleniogórskiej. W Kowarach zniszczonych zostało 14 domów mieszkalnych i 15 innych budowli. Jedlica po wystąpieniu ze swoich brzegów utorowała sobie nowe koryto. Podobnie było z potokiem Łomniczka (dopływ Łomnicy). W Karpaczu woda uszkodziła 5 domów. Zniszczony został młyn, który zasilał miejscowość w prąd. Żywioł uszkodził większość górskich dróg i turystycznych szlaków. Zrywał mosty i kładki, podmywał linie kolejowe oraz nasypy. Obliczono, że w samym tylko dorzeczu Łomnicy w ciągu doby spadło około 20 mln m³ wody, to jest średnio 171 mm.

Oprócz Kowar i Karpacza żywioł dotknął również miejscowości położone w Kotlinie Jeleniogórskiej m.in. Ścięgny, Piechowice, Mysłakowice, Łomnicę, Miłków, Podgórzyn, Sobieszów. Straty notowano także w miejscowościach położonych dalej na północ: we Wrzeszczynie, Siedlęcinie, Starej Kamienicy i Barcinku.

Wezbrane wody Bobru podtopiły Lubawkę i część Kamiennej Góry. W Cieplicach poziom wody podniósł się o 2 m. W Jeleniej Górze wzdłuż ul. Grunwaldzkiej aż po Wzgórze Krzywoustego powstało rozległe rozlewisko. Stan rzeki w mieście podniósł się o 5 m (okolice dworca kolejowego). Gdzieniegdzie poziom wody sięgał nawet dachów niżej położonych domów. We Wleniu Bóbr zalał rynek i okalające go kamienice. W Leśnej powstało rozległe rozlewisko, pozalewane zostały domy, niekiedy aż po sam dach. W Gryfowie Śląskim doszło do katastrofy mostu kolejowego. Z brzegów wystąpiła również Nysa Łużycka, uszkadzając zabudowania w Zgorzelcu.

W pierwszej kolejności do usuwania skutków powodzi skierowano strzelców z Jägerbataillon z Jeleniej Góry, a później także pionierów z Głogowa. Do prac przy usuwaniu zniszczeń przystąpiły również prywatne firmy i spółki. Wieści o katastrofalnej powodzi w Sudetach odbiły się szerokim echem. 21 września Kowary – miejscowość najbardziej dotkniętą przez powódź – odwiedziła cesarzowa Augusta Wiktoria (małżonka kajzera Wilhelma II).

W czasie powodzi zginęły 4 osoby. Jeszcze bardziej tragiczna sytuacja była po czeskiej stronie Sudetów. Tam żywioł zebrał, według różnych źródeł, od 120 do 135 ofiar śmiertelnych. Po stronie śląskiej straty materialne oszacowano na 10 mln marek (według późniejszych obliczeń około 18 mln), a po stronie czeskiej wynosiły 7 mln guldenów.

Wnioski z powodzi

Niemcy szybko wyciągnęli wnioski z ogromnych strat, jakie wyrządziła im powódź z 1897 roku. Była ona impulsem do opracowania ambitnego programu przeciwpowodziowego dla Sudetów, który miał w przyszłości chronić miejscowości i ludność przed skutkami wystąpienia ponownych powodzi. Jego inicjatorem był ówczesny nadprezydent prowincji śląskiej Hermann von Hatzfeldt. Założenia programu opracował wybitny hydrotechnik prof. Otto Intze (zmarł w 1904 roku), a dalsze projekty wykonano już w biurze Hermanna Dewidowa w Hanowerze. Oprócz regulacji górskich rzek, jego głównym elementem miała być budowa systemu zapór wodnych i sztucznych zbiorników retencyjnych. Środki na realizację kosztownych prac hydrotechnicznych (w wysokości 4/5) zapewnił rząd centralny. W tym celu 3 lipca 1903 roku Reichstag uchwalił specjalną ustawę o ochronie przeciwpowodziowej. Resztę miała pokryć z własnego budżetu prowincja śląska. Jako pierwsze wybudowano zaporę i zbiornik w Leśnej na Kwisie (1905 rok). Później w Pilchowicach na Bobrze (1912 rok). W czasie I wojny światowej oddano do użytku zbiornik i zaporę w Zagórzu Śląskim na Bystrzycy, a po wojnie kolejną w Złotnikach na Kwisie. Wybudowano także mniejsze zapory m.in. na Łomnicy w Karpaczu, na Wilczce w Międzygórzu i na Bobrze w Bukówce.

Porównanie powodzi z 1897 i 1997 roku

W świadomości współczesnych mieszkańców Dolnego Śląska za największą powódź uznaje się tę, która miała miejsce w lipcu 1997 roku, tzw. powódź tysiąclecia. Wymiana ludności, jaka miała miejsce po 1945 roku, sprawiła, że wydarzenia z końca XIX wieku zostały trochę zapomniane przez współczesnych Dolnoślązaków. Dodatkowo zostały przysłonięte przez równie niszczycielski żywioł z 1997 roku. Powódź z 1997 roku również stanowiła wydarzenie w pewnym sensie przełomowe dla Polaków, podobnie jak powódź z 1897 roku dla Niemców. Śmiechem historii jest to, że wydarzenia te dzieliło od siebie równo 100 lat.

Powódź z 1997 roku również przyniosła tragiczne konsekwencje na Śląsku. Wówczas zalanych zostało wiele śląskich miejscowości m.in. Wrocław i Opole. Podtopionych i zalanych zostało także kilka miejscowości na ziemi kłodzkiej, mocno ucierpiało samo Kłodzko. Skutki powodzi tysiąclecia były odczuwalne również poza obszarem Śląska. Nie chodzi tu o rywalizację, który z żywiołów był bardziej niszczycielski. Były to zasadniczo dwie różne powodzie. Tak więc po pierwsze, powódź tysiąclecia swoim zasięgiem objęła o wiele większy obszar niż powódź z 1897 roku. Ta druga rozegrała się przede wszystkim w Karkonoszach, Górach Izerskich i Kotlinie Jeleniogórskiej, głównie w dorzeczu Bobru. Po drugie, przyczyną powodzi z 1997 roku był długotrwały, kilkudniowy, intensywny opad – deszcz padał przez kilka dni, głównie od 5 do 9 lipca. W odróżnieniu do powodzi z 1897 roku, gdzie wtedy główny opad miał miejsce tylko w ciągu jednej nocy. Odmienna była również intensywność opadów. W 1997 roku przez 6, 7 i 8 lipca lokalnie suma opadów przekroczyła 500 mm. W 1897 roku tylko w ciągu jednej doby w Górach Izerskich spadło ponad 300 mm. W 1997 roku największy dobowy opad zanotowano nad czeskimi dopływami Odry – 230 mm, a po polskiej stronie w Międzygórzu – 200 mm. W skali doby był on więc o wiele mniejszy niż ten z 1897 roku.

Film o budowie zapory w Pilchowicach

Kilka lat temu przygotowałem film poświęcony budowie zapory i zbiornika w Pilchowicach. Zapraszam do jego obejrzenia jako uzupełnienie tematu.

Artykuł Powódź z 1897 roku – Katastrofalna powódź w Sudetach pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

Historia kopalni uranu „Liczyrzepa”

Wyrobiska kopalni „Liczyrzepa” należały dawniej do Zakładów Przemysłowych R-1, które w latach 50. i 60. XX wieku wydobywały rudę uranu w Sudetach. Na temat samej historii kopalnictwa uranu w Sudetach zapraszam do przeczytania oddzielnego artykułu. Początkowo w połowie XIX wieku kopalnia „Liczyrzepa” (niem. Rübezahl) funkcjonowała jako kopalnia fluorytu. Wydobyty fluoryt sprzedawany był do huty miedzi w Ciechanowicach. Złoże eksploatowano tu w latach 1852–1862, po czym kopalnia została zamknięta. Po II wojnie światowej, w ramach poszukiwań i szacowania dostępnych złóż uranu, w hałdach dawnej kopalni „Liczyrzepa” natrafiono na ślady mineralizacji uranowej. Już w 1948 roku podjęto próby rozpoznania złoża i wydobycia uranu na bazie jej starych wyrobisk. Drążono także nowe sztolnie. Roboty prowadzono z przerwami do 1954 roku, po czym kopalnię zamknięto ze względu na małą zasobność złoża. Szacuje się, że w kopalni „Liczyrzepa” łącznie wydobyto według różnych źródeł: 1,4 ton metalicznego uranu (Klementowski) lub 0,4 ton metalicznego uranu (Adamski i Kaczmarek). Od 1975 roku sztolnia nr 9 była wykorzystywana na potrzeby laboratorium górniczego Zakładu Doświadczalnego Politechniki Wrocławskiej „Hydro-Mech”. Wówczas wydrążono również dodatkową sztolnię nr 9a. Od 1984 roku sztolnie te były wykorzystywane przez Zakład Górniczy w Kowarach-Podgórzu, podporządkowany Instytutowi Górnictwa Politechniki Wrocławskiej. Po zamknięciu inhalatorium radonowego w kopalni „Podgórze” (1993 rok) część wyposażenia przeniesiono do „Liczyrzepy”. Od połowy lat 90. wyrobiska były już całkowicie opuszczone i zdewastowane. W 2000 roku na bazie sztolni nr 9 i 9a utworzono podziemną trasę turystyczną, która dziś funkcjonuje pod nazwą Sztolnie Kowary kopalnia „Liczyrzepa”.

Zwiedzanie Sztolni Kowary – Kopalnia „Liczyrzepa”

Podziemna trasa turystyczna Sztolnie Kowary kopalnia „Liczyrzepa” znajduje się u podnóża góry Sulica w Karkonoszach, w dolinie potoku Jelenia Struga. Duży parking znajduje się 400 m przed sztolniami. Przy samych sztolniach znajduje się Hotel Jelenia Struga Medical SPA, w przypadku małego obłożenia hotelu można zaparkować na jego parkingu. Na trasie zwiedzania, którą pokonujemy w towarzystwie przewodnika, możemy zobaczyć m.in.: magazyn materiałów wybuchowych, żyłę rudy uranu, wystawę szkła uranowego, odstrzał przodka górniczego z platformą wibracyjną, inhalatorium radonowe, kaplicę św. Barbary, makietę bomby atomowej „Little Boy” w skali 1:1 i podziemny bar. W trakcie zwiedzania sztolni poznamy także historię kowarskiego górnictwa, w tym powojenne losy kopalń R-1 wydobywających uran dla Związku Radzieckiego.

Aktualne informacje na temat zwiedzania Sztolni Kowary kopalni „Liczyrzepa” (godziny otwarcia, cennik, dojazd itp.) dostępne są na stronie:

Uwaga! Ponieważ często w obiektach zmieniają się warunki zwiedzania, godziny otwarcia, cennik itp. polecamy za każdym razem sprawdzać aktualne informacje na stronie www.

Uwaga! W Kowarach znajduje się jeszcze jedna kopalnia udostępniona do zwiedzania
→ Kopalnia „Podgórze”

Mapa i dojazd do Sztolni Kowary kopalni „Liczyrzepa”

Artykuł Kopalnia uranu „Liczyrzepa” w Kowarach pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

Historia kopalni uranu „Podgórze”

Kopalnia uranu „Podgórze” wchodziła w skład dawnych Zakładów Przemysłowych R-1, które w latach 50. i 60. XX wieku wydobywały rudę uranu w Sudetach. Na temat historii wydobycia uranu w Sudetach zapraszam do przeczytania oddzielnego artykułu. W Kowarach powojenna eksploatacja rud uranu rozpoczęła się w 1948 roku. Na początku eksploatowano głównie złoża znajdujące się w dawnej kopalni rud żelaza „Wolność”. W 1950 roku na nowe złoże uranu natrafiono w górnym biegu rzeki Jedlicy, około 4 km na południe od Kowar. Zasoby odkrytego złoża szacowano wówczas na około 280 ton metalicznego uranu. W tym samym roku rozpoczęto jego eksploatację. Wydobycie uranu w kopalni „Podgórze” prowadzono poprzez sztolnie o numerach: 16, 17, 18, 19 i 19a. Eksploatacja rudy uranu na skalę przemysłową trwała tu do 1958 roku, później kopalnia została zamknięta. Pod koniec lat 60., na bazie wyrobisk kopalni (sztolnia 19 i 19a), przystąpiono do budowy inhalatorium radonowego. Inhalatorium podlegało pod Przedsiębiorstwo Państwowe Uzdrowisko Cieplice w Cieplicach-Zdroju (dziś dzielnica Jeleniej Góry). Przebywanie kuracjuszy w otoczeniu radonu, o odpowiednim niewielkim stężeniu w powietrzu, miało właściwości lecznicze. W trakcie budowy inhalatorium w latach 1971–1972 udało się pozyskać jeszcze dodatkową rudę uranu. Łącznie w kopalni „Podgórze” wydobyto 196,5 tony metalicznego uranu. Samo inhalatorium funkcjonowało do połowy lat 90.

Zwiedzanie kopalni uranu „Podgórze”

Kopalnia uranu „Podgórze” położona jest na południe od Kowar, w górnym biegu Jedlicy, na zboczach Średniaka w Karkonoszach. Zwiedzanie kopalni „Podgórze” odbywa się poprzez udostępnioną sztolnię nr 19a. Przy sztolniach znajduje się darmowy parking. Trasa liczy około 1600 m (chodnik 800 m w obie strony). Podziemną trasę przemierza się w towarzystwie przewodnika, a uczestnicy wycieczki otrzymują lampy górnicze. W trakcie zwiedzania można zapoznać się nie tylko z losami kopalń uranu w Sudetach, ale i również historią górnictwa na tych terenach, która korzeniami sięga aż do czasów średniowiecza.

Aktualne informacje na temat zwiedzania kopalni uranu „Podgórze” (godziny otwarcia, cennik, dojazd itp.) dostępne są na stronie:

Uwaga! Ponieważ często w obiektach zmieniają się warunki zwiedzania, godziny otwarcia, cennik itp. polecamy za każdym razem sprawdzać aktualne informacje na stronie www.

Uwaga! W Kowarach znajduje się jeszcze jedna kopalnia udostępniona do zwiedzania
→ Kopalnia „Liczyrzepa”

Mapa i dojazd do kopalni uranu „Podgórze”

Artykuł Kopalnia uranu „Podgórze” w Kowarach pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

Niniejszy artykuł ma na celu przedstawienie zarysu historii kopalnictwa rud uranu na terenie Dolnego Śląska i ziemi kłodzkiej. Artykuł powstał przede wszystkim na podstawie publikacji IPN pt. „W cieniu sudeckiego uranu” autorstwa dr. Roberta Klementowskiego. Część opisującą przedwojenną historię kopalni w Kowarach oparłem o artykuł pt. „Pozostałości górnictwa rud uranu i żelaza w rejonie Kowar. Część I” autorstwa Roberta Borzeckiego i Dariusza Wójcika.

Wydobycie uranu przed 1945 rokiem

Informacje na temat wydobycia uranu na Dolnym Śląsku przed 1945 rokiem są dość skromne. Wiadomo, że pierwsze wzmianki o mineralizacji uranowej występującej w Sudetach pojawiają się już w połowie XIX wieku (Miedzianka, Wilcza Poręba, Trzcińsko). Jednak na większe ilości uranu natrafiono dopiero w 1910 roku w złożach żelaza i arsenu w Kowarach. W Kowarach ruda uranu napotykana była w kopalni „Wolność” (niem. Bergfreiheit), gdzie do 1923 roku eksploatowano głównie rudy żelaza (magnetytu i hematytu). Wówczas występująca – niejako przy okazji – ruda uranu traktowana była jako skała płonna (odpad) i wyrzucana na hałdy. Sytuację tę zmieniło odkrycie właściwości leczniczych radu. Kowarski uran zaczął być wykorzystywany do pozyskiwania tego drogiego pierwiastka. W latach 20. kopalnia „Wolność” zaczęła borykać się w poważnymi problemami ekonomicznymi. Ostatecznie w 1929 roku wstrzymano w niej całkowicie wydobycie.

Ponowne uruchomienie kopalni „Wolność” nastąpiło w 1935 roku. Wydobyty uran w Kowarach sprzedawano do Zakładów Chemicznych Koncernu Auera w Oranienburgu (Auergesellschaft) koło Berlina oraz do Zakładów Chemicznych Koncernu Stahlwerk Mark A.G. w Hamburgu-Wilhelmsburgu. Rozwój nauki, a także powstanie teoretycznych modeli pokazujących możliwość zainicjowania kontrolowanych reakcji rozszczepiania atomu sprawiły, że uran ze „zwykłej skały” stał się surowcem strategicznym. Wybuch II wojny światowej był tylko katalizatorem przyspieszającym prace nad rozwojem nowej broni – broni atomowej. Jaki miał udział kowarski uran w niemieckim programie atomowym jest dziś trudne do oszacowania. Według sprawozdań geologicznych opracowanych już po wojnie (w 1965 roku) do zakończenia wojny w Kowarach wydobyto około 300 ton tego pierwiastka.

Powstanie „Kowarskich Kopalni”

Działania wojenne ominęły Kowary, w związku z tym niemalże od razu po zakończeniu wojny można było wznowić wydobycie. Przypuszczalnie kowarskie kopalnie od początku były w orbicie zainteresowań Sowietów, ale z jakichś przyczyn musieli oni negatywnie ocenić możliwości dalszego pozyskania uranu. Dlatego już w czerwcu 1945 roku kopalnia została przekazana polskiej administracji. Polacy wznowili wydobycie, ale z powrotem rudy żelaza, która była znacznie bardziej potrzebna do odbudowy kraju. Do koncepcji pozyskania rudy uranu powrócono dopiero w 1947 roku, a z dniem 1 stycznia 1948 roku Centralny Zarząd Przemysłu Hutniczego powołał do życia Przedsiębiorstwo Państwowe „Kowarskie Kopalnie”.

Powołanie nowego przedsiębiorstwa, a także wszystkie kwestie związane ze zbytem wydobywanego uranu, regulowała specjalna umowa zawarta 15 września 1947 roku pomiędzy rządem RP a rządem ZSRR. Dawała ona wyłączność Sowietom na zakup polskiego uranu. Związek Radziecki zobowiązał się do udzielenia Polsce pomocy technicznej, materiałowej, a także oddelegowania swoich specjalistów. Jako kryterium opłacalności przyjęto wydobywanie rudy uranu o średniej zawartości metalicznego uranu nie mniejszej niż 0,2%. Wbrew obiegowym opiniom Rosjanie płacili za sprzedawany uran. W jego cenę wchodziły koszty wydobycia (wraz z robotami budowlano-montażowymi i poszukiwaniami nowych złóż) plus 10% zysku dla strony polskiej. Umowa regulowała również zarząd nad zakładami, który miała sprawować specjalna mieszana polsko-radziecka komisja. Same zaś zakłady posiadały charakter kombinatu przemysłowego o rozbudowanej strukturze. Część kadry „Kowarskich Kopalń” stanowili obywatele ZSRR. Przedsiębiorstwo, co prawda pozostawało w polskich rękach, ale o kierunkach i zakresie jego działalności decydowali Rosjanie.

Od początku zabezpieczeniem transportu wydobytego uranu zajmowało się przedsiębiorstwo „Kowarskie Kopalnie”. Początkowo rudę uranu wywożono samochodami z Kowar do Legnicy, gdzie następnie odbierała je strona radziecka i wywoziła dalej drogą lotniczą do ZSRR. Należy tu przypomnieć, iż wówczas w Legnicy znajdowało się dowództwo i lotnisko Północnej Grupy Wojsk Armii Radzieckiej. Wykorzystywanie drogiego transportu lotniczego do przewożenia uranu można wiązać z pośpiechem nad rozwojem sowieckiego programu nuklearnego. Wspomnienia mieszkańców Kowar mówią, iż samochodowe transporty wyjeżdżające z miejscowości były zabezpieczane przez żołnierzy. „Samochody zjeżdżały po zmierzchu. Na każdej ciężarówce oprócz kierowcy siedziało na pace dwóch żołnierzy. Chyba polskich, choć ja myślę, że byli to Rosjanie przebrani w polskie mundury.” Te relacje mieszkańców nie są do końca wiarygodne, ale dobrze oddają klimat i atmosferę panującą wówczas wokół wydobycia uranu.

Wraz ze wznowieniem wydobycia rozpoczęto także zakrojoną na szeroką skalę akcję poszukiwania nowych złóż uranu w innych rejonach Dolnego Śląska. Prace prowadzono za pomocą specjalnie do tego celu wydzielonych grup poszukiwawczych, które działały w oparciu o radzieckich specjalistów i sprzęt. Do 1958 roku odkryto ponad 100 nowych punktów uranowych i złóż. Dalsze poszukiwania uranu wygaszono jednak pod koniec lat 50., a w latach 60. prowadzono je już tylko sporadycznie. Było to efektem obserwowanego spadku wydajności odkrywanych nowych punktów.

Zakłady Przemysłowe R-1

W 1951 roku Przedsiębiorstwo Państwowe „Kowarskie Kopalnie” zmieniło swoją nazwę na Zakłady Przemysłowe R-1, w skrócie ZPR-1. Od połowy lat 50. następowały zmiany w sposobie funkcjonowania kombinatu. Przede wszystkim w 1955 roku zakłady opuściła większość radzieckiej kadry. Wyjazd radzieckich specjalistów sprawił, że powstały braki w wykwalifikowanej kadrze, które starano się z kolei zastąpić nowymi polskimi pracownikami. Strona radziecka straciła zainteresowanie polskim uranem, głównie ze względu na coraz mniejszą wydajność polskich złóż, gdy jednocześnie w kopalniach uranu na terenie Czechosłowacji i NRD, działających również na potrzeby ZSRR, wydobywano znacznie więcej tego surowca. Dodatkowo niekorzystny przelicznik rubla clearingowego w stosunku do złotego (na początku 1:1, a od 1950 roku 1:3) sprawił, że strona radziecka znacznie przepłacała za polski uran, w porównaniu do cen uranu na rynkach światowych. Dotychczasowe warunki umowy były więc przedmiotem kilkukrotnych renegocjacji na wniosek Rosjan. Ponadto zaniechano transportu samochodowego na rzecz kolei. Rudę uranu zaczęto przewozić pociągami z zakładów R-1 do Brześcia nad Bugiem.

Warunki pracy i zatrudnienie

W początkowym okresie kopalnie uranu w Sudetach borykały się z problemem braku pracowników, zwłaszcza wśród wykwalifikowanych górników. Zaraz po uruchomieniu wydobycia załogę stanowili pracownicy byłej kopalni rud żelaza „Wolność” – ok. 500 osób. W marcu 1949 roku zatrudnienie sięgnęło już 1300 osób. Przy czym należy wziąć pod uwagę gwałtowny rozwój przedsiębiorstwa i związane z tym zapotrzebowanie na siłę roboczą. Aby rozwiązać problemy kadrowe, rozkazem marszałka Konstantego Rokossowskiego, 13 maja 1950 roku sformowano 10. Batalion Pracy, który skierowano do „Kowarskich Kopalni”. Batalion liczył 1138 żołnierzy, tzw. „żołnierzy-górników”. Ich praca miała charakter pracy przymusowej i była formą represji, choć formalnie odbywała się w zastępstwie za zasadniczą służbę wojskową. W 1951 roku do pracy skierowano kolejny 11. Batalion Pracy. Łącznie w zakładach pracowało 2755 żołnierzy, przy czym należy podkreślić, iż kierowano ich tylko do najprostszych prac fizycznych – ładowanie rudy uranu do pojemników, odrzucanie masy skalnej, pomoc przy pracach poszukiwawczych itd. Ponieważ część „żołnierzy-górników” została skoszarowana na terenie byłej filii KL Gross-Rosen w Kamiennej Górze, powstało mylne wrażenie o wykorzystaniu do pracy w kopalniach uranu więźniów. Z powodu niskiej przydatności „żołnierzy-górników” szybko z tego pomysłu zrezygnowano.

Żeby przyciągnąć nowe osoby do pracy w kopalniach uranu oferowano im bardzo wysokie wynagrodzenie, wyższe niż górnikom węglowym, których płace i tak przewyższały przeciętne wynagrodzenia w przemyśle. Zwiększanie wydobycia i otwieranie nowych kopalń zaczęło rodzić problemy mieszkaniowe. W 1949 roku ruszyła budowa nowych osiedli w Kowarach (osiedle Górnicze) i Stroniu Śląskim (osiedle Morawka). Same Kowary 3-krotnie zwiększyły liczbę swoich mieszkańców. W szczytowym momencie w 1950 roku w zakładach pracowało ok. 8 tys. osób. Gwałtowny spadek zatrudnienia nastąpił jednak w 1952 roku, co miało związek z nagłym wyczerpaniem złóż uranu i zamykaniem części kopalń.

Zupełnie inną kwestią były warunki pracy górników uranowych, które urosły do miana prawdziwych legend. Wśród opinii krążących wokół wydobycia uranu powszechnie podaje się informacje o kiepskich warunkach pracy, które w połączeniu z narażeniem górników na wysokie promieniowanie, miały doprowadzać do ich wysokiej śmiertelności. Pośpiech w początkowym okresie działalności kopalni rzeczywiście sprawiał, że dość lekceważąco podchodzono do higieny i bezpieczeństwa pracy. Utajnienie zakładów sprawiło, że w pierwszym roku działalności „Kowarskie Kopalnie” nie były objęte nawet nadzorem Urzędu Górniczego. Tym niemniej należy podkreślić, iż zagrożenia w kopalniach uranu nie odbiegały znacznie od typowych zagrożeń w przemyśle górniczym. Najczęstszą przyczyną wypadków było oderwanie skał w wyrobiskach, urazy w trakcie transportu towarów i ludzi, w czasie obsługi maszyn i urządzeń górniczych, a także upadki w wyrobiskach. Oprócz typowych wypadków przy pracy największym zagrożeniem dla zdrowia górników było długotrwałe przebywanie w zapylonych wyrobiskach, co po latach pracy w takich warunkach często skutkowało pylicą płuc.

To co odróżniało kopalnie uranu od innych kopalń było zagrożenie ze strony zwiększonej ekspozycji na promieniowanie jonizujące. Zagrożenia radiologiczne występujące w kopalniach uranu możemy podzielić na dwa typy. Pierwszym było promieniowanie alfa, beta i gama powstałe wyniku obecności uranu i innych pierwiastków promieniotwórczych. Jego poziom nie był jednak na tyle wysoki, aby stanowić bezpośrednie niebezpieczeństwo dla życia górników. Tym bardziej, że żeby wniknąć do organizmu musiało ono najpierw pokonać bariery w postaci odzieży i skóry. Drugim zagrożeniem, znacznie poważniejszym, był występujący w kopalniach radon – bezbarwny i bezwonny radioaktywny gaz, który powstawał w wyniku rozpadu radu. Zagrożenie ze strony radonu było bardzo duże, ponieważ wnikał on w głąb organizmu poprzez drogi oddechowe. W początkowym okresie działalności górnicy nie byli w pełni świadomi zagrożeń ze strony promieniowania. Dla przykładu, spożywali i pili wodę w wyrobiskach, a tym samym razem z pyłem szkodliwe pierwiastki dostawały się do ich organizmów. Brak odpowiedniego zaplecza socjalnego sprawiał, że pracownicy kopalń wracali do swoich domów w roboczych ubraniach, które później były prane razem z odzieżą innych domowników. Należy również podkreślić, że zagrożenia radiologiczne występowały nie tylko w wyrobiskach, ale i również poza nimi. Duże zagrożenie na napromieniowanie występowało w sortowniach, gdzie pracowały kobiety (również w ciąży). Przed transportem ruda uranu była ręcznie (łopatami) ładowana do metalowych pojemników, pracę tę wykonywali m.in. żołnierze batalionów pracy. Niekiedy wśród wspomnień górników uranowych pojawiały się dramatyczne relacje na temat oddziaływania promieniowania. „Po chwilowym osłabieniu, mdłościach i krótkotrwałej gorączce, przychodziły dreszcze i uczucie zimna. Dopiero po około 20 minut organizm adaptował się w miejscu największego zagrożenia. W pierwszych latach pracy kopalni górnicy sortujący rudę sprawdzali zawartość uranu licznikiem Geigera, biorąc do ręki każdy kawałek rudy. Już po kilkunastu dniach z dłoni schodziła skóra.” Jednak promieniowanie alfa, beta i gama nie mogło wywoływać aż takich natychmiastowych reakcji organizmu, natomiast skutki oddziaływania nadmiernego stężenia radonu były odczuwalne dopiero po latach pracy. Wydaje się, że same wspomnienia górników obarczone są pewnym błędem w postaci subiektywnego (zbyt wyolbrzymionego) postrzegania istniejącego zagrożenia.

Sytuacja w zakresie bezpieczeństwa i organizacji pracy zmieniła się dopiero po 1956 roku, kiedy to zaczęto przykładać coraz większą wagę dla ochrony radiologicznej. Dopiero wówczas powołano odpowiednie służby dozymetryczne, rozpoczęto systematyczne pomiary promieniowania i stężenia radonu, a także zadbano o zwiększoną świadomość na temat zagrożeń wśród pracowników. Wciąż jednak poważnym problemem były słabo wentylowane i zapylone wyrobiska. Materiał źródłowy zgromadzony przez IPN wskazuje na to, że wśród byłych górników po latach pracy odnotowano zwiększoną zapadalność na choroby dróg oddechowych, w tym głównie krzemicę i gruźlicę.

Ochrona kontrwywiadowcza i organy bezpieczeństwa

Zakłady Przemysłowe R-1 miały status zakładów specjalnych, do których wstęp był ograniczony. Ogrodzony teren, system przepustek i służba wartownicza miały zapobiegać przenikaniu do zakładów niepożądanych osób. Zabezpieczeniem obiektów i konwojów zajmowali się polscy żołnierze 11. Pułku Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego. Podobnie, jak w przypadku warunków pracy, również aktywność służb specjalnych na terenie Kowar obrosła wieloma mitami. Wśród samych kowarzan dość często pojawiają się informacje o obecności na terenie miasta NKWD. W tym miejscu należy podkreślić, iż NKWD jako formacja przestała istnieć (została przeformowana) w 1946 roku, a rozpoczęcie działalności „Kowarskich Kopalni” to dopiero rok 1948. Stąd obecność NKWD w Kowarach nie mogła mieć miejsca. Wielokrotnie w mediach i relacjach mieszkańców pojawiały się również doniesienia o rozlokowaniu żołnierzy sowieckich, jednak informacje te nie znalazły potwierdzenia w materiale źródłowym zebranym przez IPN.

Jeżeli mówimy o działalności organów bezpieczeństwa, w kontekście wydobycia uranu, to przede wszystkim należy mówić o zapewnieniu osłony kontrwywiadowczej. Osłona kontrwywiadowcza miała na celu zapobieganie wyciekaniu wszelkich wrażliwych informacji o zakładach R-1, takich jak: wielkość wydobycia, ilość pracowników, sposób i częstotliwość transportów rudy, relacje i stosunki z Rosjanami, warunki umowy itd. Zadanie to realizowała przede wszystkim wydzielona jednostka UB, która podlegała bezpośrednio Wojewódzkiemu Urzędowi Bezpieczeństwa Publicznego we Wrocławiu. Do zadań jednostki należała działalność kontrwywiadowcza, przeciwdziałanie szpiegostwu i sabotażowi gospodarczemu, a także ochrona radzieckich specjalistów mieszkających w Kowarach. Działania defensywne jednostki UB koncentrowały się na kontroli pracowników zakładów – obawiano się, iż wrażliwe informacje będą wynoszone przez samych pracowników. Zadanie to nie ułatwiał gwałtowny wzrost zatrudnienia w przedsiębiorstwie w pierwszych latach działalności. UB uzurpowało sobie prawo do decydowania o sprawach kadrowych, np. usuwając pracowników z zakładów pod pretekstem naruszenia ochrony tajemnicy. Czasem do zwolnienia wystarczyło zakwalifikowanie danej osoby jako „elementu wrogiego”. Pozycja UB była na tyle silna, iż w 1948 roku bezpieka doprowadziła do zwolnienia samego dyrektora naczelnego i jego zastępcy. Działania ofensywne koncentrowały się na przeciwdziałaniu aktywności obcych wywiadów. Zadanie to utrudniał wypoczynkowy charakter Karkonoszy. Przyciągały one bowiem sporo turystów, w tym pracowników obcych placówek dyplomatycznych, których aktywność turystyczna mogła być tylko przykrywką do próby pozyskania informacji na temat ZPR-1. Obawiano się zwłaszcza dzielności wywiadu francuskiego, co wiązało się z faktem pracy w kopalniach wielu repatriantów, Polaków przybyłych z Francji i Belgi.

Pomimo tego, w świetle odtajnionych kilka lat temu dokumentów CIA, wydaje się, że działalność „Kowarskich Kopalni”/ZPR-1 była dość dobrze rozpracowana przez zachodni wywiad. Niektóre z raportów opracowanych w latach 50. dość szczegółowo opisywały sytuację w kopalniach R-1. Raport z 1952 roku wspomina: „Produkcja uranu osiągnęła szczyt w 1951 roku; w tym czasie 7 tys. pracowników było zatrudnionych na tym terenie. Od tego momentu wydobycie spada. Od czerwca 1952 roku planowane jest zwolnienie 1/3 górników. […] Ruda uranowa transportowana jest przez pociąg towarowy do Ogorzelca. Tam jest myta ręcznie przy pomocy wody z wężów. Przetworzona ruda pakowana jest do metalowych pojemników, 70 cm wysokości i 30 cm obwodu. […] Kopalnie ochraniane są przez polskich żołnierzy, którzy zakwaterowani są w starych gospodarczych budynkach blisko Kowar, które to zostały przekształcone na baraki.” Być może CIA posiadało siatkę swoich agentów na terenie samych zakładów.

Rozmieszczenie głównych kopalń uranu w Sudetach

Przez cały czas główna siedziba zakładów znajdowała się w Kowarach. Intensywne poszukiwania nowych złóż uranu doprowadziły jednak do rozpoczęcia eksploatacji w innych rejonach Sudetów. Ostatecznie ponad 95% wydobytego uranu pochodziło tylko z pięciu złóż (kopalń) o nazwach: „Wolność”, „Podgórze”, „Miedzianka”, „Kopaliny” i „Radoniów”.

• Kopalnia „Wolność” powstała na bazie dawnej kopalni żelaza Bergfreiheit w Kowarach na styku Karkonoszy i Rudaw Janowickich. Składała się z trzech pól górniczych: „Wolność”, „Wulkan” i „Marta”. Złożę uranu eksploatowano tu głównie w latach 1948–1953.
• Kopalnia „Podgórze” powstała koło Kowar w górnym biegu Jedlicy w Karkonoszach. Złożę uranu eksploatowano tu głównie w latach 1950–1958.
• Kopalnia „Miedzianka” powstała na bazie dawnej kopalni miedzi w Miedziance w Rudawach Janowickich. Złożę uranu eksploatowano tu głównie w latach 1948–1951.
• Kopalnia „Kopaliny” powstała na bazie dawnej kopalni fluorytu koło Kletna w Masywie Śnieżnika. Złożę uranu eksploatowano tu głównie w latach 1948–1952.
• Kopalnia „Radoniów” powstała koło Radoniowa na Pogórzu Izerskim. Złożę uranu eksploatowano tu głównie w latach 1954–1963. Było to najbardziej zasobne i najdłużej eksploatowane złożę uranu w ZPR-1.

Ponadto rudę uranu pozyskiwano także w czasie poszukiwań nowych złóż, które ostatecznie – ze względu na niską zawartość uranu – okazywały się niezdatne to przemysłowej eksploatacji. Poszukiwania uranu obejmowały często stare poniemieckie wyrobiska. W ten sposób uran pozyskano m.in. w trakcie prac poszukiwawczych prowadzonych między Wleniem, Pilchowicami i Nielestnem, w starych wyrobiskach koło Dziećmorowic, w Grzmiącej, Okrzeszynie i szeregu innych pomniejszych miejscach.

Produkcja koncentratu uranowego

Systematyczne wyczerpywanie bogatszych złóż uranu, a także wygaszanie działalności w kolejnych kopalniach R-1 sprawiło, że przyszłość zakładów stanęła pod dużym znakiem zapytania. Wciąż jednak w kopalniach (głównie w Radoniowie) zalegały złoża o mniejszej zawartości uranu (poniżej 0,2%). Było to jednak za mało, aby eksportować je do Związku Radzieckiego. W 1962 roku podjęto więc decyzję o budowie zakładu przeróbki rud uranu, którego zadaniem była produkcja tzw. koncentratu uranowego. Koncentrat uranowy produkowano z uboższej rudy zawierającej pierwotnie około 0,1% uranu. Zakład powstał na bazie zabudowań dawnej kopalni „Wolność” w Kowarach. Produkcja koncentratu ruszyła w 1966 roku. Jednocześnie w 1963 roku zlikwidowano kopalnie w Radoniowie. Jej zamknięcie oznaczało zakończenie eksploatacji złóż uranu na skalę przemysłową. Pomimo uruchomienia nowoczesnego zakładu przeróbki rud uranu, los ZPR-1 był już wówczas przesądzony. Produkcja koncentratu uranowego trwała do 1972 roku.

Wygaszanie działalności

Prowadzone sporadycznie w latach 60. poszukiwania nowych złóż uranu nie przyniosły zadowalających rezultatów. Ostatnim ważnym epizodem działalności ZPR-1 była budowa od 1969 roku innowacyjnego podziemnego inhalatorium radonowego na bazie dawnych wyrobisk kopalni „Podgórze” w Kowarach. Ostatecznie Zakłady Przemysłowe R-1 zostały zlikwidowane w 1973 roku.

Podsumowanie działalności

W czasie działalności wydobywczej ZPR-1 (w latach 1948–1963) wydobyto łącznie 322,16 tys. ton rudy uranu o łącznej zawartości 703,6 ton metalicznego uranu. Do tej liczby należy doliczyć szacowane 300 ton metalicznego uranu wydobytego jeszcze przed wojną. Łącznie więc w kopalniach uranu na terenie Dolnego Śląska (w tym Kletnie na ziemi kłodzkiej) wydobyto około 1000 ton metalicznego uranu.

Mity na temat kopalń uranu

• W kopalniach wykorzystywano więźniów – Nie, w polskich kopalniach rud uranu, w przeciwieństwie do ich odpowiedników w NRD i Czechosłowacji, nigdy nie wykorzystywano osób skazanych.
• Obozy pracy przy kopalniach – Nie, przy kopalniach nigdy nie funkcjonowały obozy pracy. Powstanie mitu jest efektem skoszarowanie żołnierzy batalionów pracy w dawnej filii KL Gross-Rosen w Kamiennej Górze.
• ZSRR nie płacił za uran – Nie, Związek Radziecki płacił za wydobyty w Polsce uran, w pewnym momencie nawet znacznie więcej niż wynosiła jego cena na rynkach światowych.
• NKWD na terenie Kowar – Nie, NKWD nie mogła funkcjonować na terenie miasta, gdyż wówczas już taka formacja nie istniała.
• Duża śmiertelność górników – Nie, w toku badań nie stwierdzono znacznego zwiększenia śmiertelności górników ze względu na promieniowanie. Stwierdzono tylko zwiększoną zapadalność na choroby dróg oddechowych.

Film na temat sudeckiego uranu

Kilka lat temu przygotowałem film poświęcony tematowi kopalni uranu w Sudetach. Chętnych zapraszam do jego obejrzenia, jako uzupełnienie niniejszego artykułu.

Kopalnie uranu udostępnione do zwiedzania

Obecnie niektóre z wyrobisk należących do dawnych kopalni uranu wykorzystywane są turystycznie. W momencie pisania tego artykułu udostępnione są trzy różne podziemne trasy turystyczne. W samych Kowarach istnieją blisko siebie dwie trasy, które często mylone są przez turystów. Nie należy ich mylić, są to oddzielne oferty.

• Kopalnia uranu „Podgórze” w Kowarach → link
• Kopalnia uranu „Liczyrzepa” w Kowarach → link
• Kopalnia uranu „Kopaliny” w Kletnie → link

Artykuł Kopalnie uranu w Sudetach pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

Mapa Śląska z 1561 roku

Bez wątpienia mapa Martina Helwiga należy do najsłynniejszych historycznych map Śląska. Wielokrotnie wydawana, powielana i przerabiana zdobyła sobie przydomek „matki wszystkich śląskich map”. O mapie Martina Helwiga mówi się również jako o najstarszej mapie Śląska, choć w rzeczywistości pierwszą (najstarszą) mapą była mapa Sebastiana Münstera z 1544 roku. Mapa Martina Helwiga jest więc drugą w kolejności najstarszą mapą Śląską.

Autorem mapy jest urodzony w 1516 roku w Nysie śląski kartograf Martin Helwig. Wyjątkowość jego dzieła polega na tym, iż była to pierwsza mapa Śląska opracowana na podstawie własnych obserwacji, pomiarów i informacji zebranych od miejscowej ludności. Informacje na temat topografii Śląska autor mapy gromadził w trakcie swoich licznych podróży po Śląsku przez kilka lat. Po raz pierwszy jego mapa została wydana w 1561 roku w Nysie. Prezentowany poniżej zdigitalizowany egzemplarz mapy pochodzi właśnie z tego historycznego pierwszego wydania.

Zdigitalizowana mapa dostępna jest również w zasobach Badischen Landesbibliothek – link

Obraz Śląska na mapie Martina Helwiga

Kilka słów na temat samej mapy. Przede wszystkim mapa Martina Helwiga należy do tzw. map przeglądowych. Wykonana została w technice drzeworytu, a jej kolejne kopie powstawały za pomocą klocków drzeworytowych. Skala mapy wynosi 1:550000. Mapa Martina Helwiga orientowana jest na południe, to znaczy, że górna ramka mapy wskazuje kierunek południowy. Z tego powodu Sudety znalazły się u góry, w przeciwieństwie do współczesnych map orientowanych zazwyczaj na północ, gdzie Sudety znajdują się na dole. Analogicznie na dole mapy znajduje się północ, po prawej zachód, a po lewej wschód. Taki widok (z Sudetami u góry) może wydawać się co najmniej dziwny dla współczesnego odbiorcy, ale dla autora mapy wydawał się bardziej naturalny. Przy takim orientowaniu mapy Górny Śląsk znajduje się rzeczywiście u góry, a Dolny Śląsk na dole. Odra, główna śląska rzeka, spływa też bardziej naturalnie – z góry na dół.

Mapa Martina Helwiga swoim obszarem obejmuje Górny i Dolny Śląsk, a także przygraniczne tereny m.in. fragmenty Górnych Łużyc i Wielkopolski. Sam obszar Śląska zaznaczony jest kolorem czerwonym, zaś pozostałe ziemie odróżnione są innymi kolorami. Na mapie znajduje się ponad 370 nazw geograficznych, z czego większość stanowią nazwy śląskich miejscowości. Wśród umieszczonych obiektów znajdują się również wsie, zamki, klasztory. Przy każdym z obiektów są ich graficzne reprezentacje (sygnaturki). Bogato zobrazowana jest również sieć rzeczna (42 rzeki z 34 nazwami). Na mapie nie ma natomiast naniesionych stawów, ani żadnych innych zbiorników wodnych. Góry zaznaczone są w formie kopczyków. Widać wyraźnie naniesiony łańcuch Sudetów z dominantą w postaci Śnieżki. Na mapie widzimy również zaznaczone lasy (głównie na północy Śląska), ale mają one charakter bardziej dekoracyjny. W dwóch narożnikach widzimy godła Czech i Polski, symbolizujące sąsiednie ziemie.

Jedną z większych ciekawostek mapy Martina Helwiga jest umieszczony na niej pierwszy, najstarszy wizerunek Ducha Gór. Słynnego władcy Karkonoszy, zwanego również Liczyrzepą lub Rzepiórem, który budził postrach wśród mieszkańców podgórskich terenów. Legendy i podania związane z Duchem Gór sięgają jeszcze czasów średniowiecza. Na łańcuchu Sudetów widzimy narysowaną kroczącą, rogatą postać, wspartą na tylnych łapach, a w przednich trzymającą długiego kija. Poniżej podpis Rübenczal. Wizerunek Liczyrzepy z mapy Helwiga utrwalił się jako jeden z możliwych wyglądów tej tajemniczej postaci, która zgodnie z podaniami potrafiła przybierać różne formy.

Oczywiście dzieło Martina Helwiga, jak na tak wczesne opracowanie, nie ustrzegło się również przed pewnymi błędami. Znajdziemy na niej kilka pomyłek i nieścisłości, ale w ogólnym wymiarze jest mapą poprawnie sporządzoną i dość wiernie odwzorowującą ówczesne zagospodarowanie terenu.

Kolejne wydania mapy Śląska Martina Helwiga

Pierwsze wydanie mapy Śląska z 1561 roku doczekało się kolejnych wydań, a także licznych przeróbek. Opracowana przez Martina Helwiga mapa posłużyła jako wzór i główne źródło informacji dla kolejnych kartografów. Zamieszczana była w atlasach wszystkich największych europejskich wydawców. Kolejne wydania tej mapy ukazywały się w latach: 1605, 1612, 1627, 1642, 1685, 1738, 1745, 1746, 1765 i 1776. Poniżej zamieszczam mapę wydaną w 1685 roku we Wrocławiu.

Artykuł Mapa Śląska Martina Helwiga z 1561 roku pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

Historia Dolnego Śląska (Śląska) to cykl pięciu artykułów opisujących dzieje i losy Dolnego Śląska. Więcej informacji na temat artykułów, a także bibliografia, znajduje się pod tym linkiem.

PODROZDZIAŁY:

• Dolny Śląsk w Polsce Ludowej (1945–1989 rok)
• Dolny Śląsk w wolnej Polsce (od 1989 roku)

Dolny Śląsk w Polsce Ludowej (1945–1989 rok)

Po zakończeniu walk Dolny Śląsk znalazł się całkowicie pod kontrolą Armii Czerwonej. W miastach szybko zaczęły powstawać wojskowe komendantury, które tworzyły doraźną administrację na zdobytych terenach. W ślad za posuwającymi się oddziałami Armii Czerwonej zaczęły pojawiać się również zalążki pierwszych polskich administracji. Przejmowanie kontroli przez Polaków od Sowietów napotykało jednak na pewne problemy, szczególnie w południowej części Dolnego Śląska. Wciąż nie była wyjaśniona kwestia przebiegu nowej zachodniej granicy Polski. Niekiedy równolegle z polską administracją zawiązywały się również zalążki nowych niemieckich władz. Wprowadzało to dezinformację także wśród sowieckich komendantów. Jeszcze w trakcie oblężenia Festung Breslau w Trzebnicy ulokowały się tymczasowo pierwsze polskie władze Dolnego Śląska.

10 maja 1945 roku do Wrocławia przybył Bolesław Drobner – pierwszy polski prezydent miasta mianowany przez Rząd Tymczasowy. Szybko przystąpiono do organizowania nowej polskiej administracji w mieście.

Wrocław był niemalże kompletnie zniszczony. W wyniku trwającego blisko trzy miesiące oblężenia całe dzielnice legły w gruzach. Poważnie uszkodzone zostało zabytkowe centrum miasta. Wrocław był zniszczony w ok. 70%. Głogów legł w gruzach w ponad 90%! Również inne dolnośląskie miasta uległy poważnym zniszczeniom m.in. Legnica, Lubań, Żagań, Strzelin, Lubin i Strzegom. Koniec walk nie oznaczał jednak końca zniszczeń. Po wkroczeniu Armii Czerwonej do Wrocławia rozpoczęła się fala podpaleń, grabieży i dewastacji. W Legnicy Sowieci spalili zabytkowe centrum miasta wraz z piastowskim zamkiem.

26 maja 1945 roku we Wrocławiu odbyła się defilada zwycięstwa żołnierzy 2. Armii Wojska Polskiego.

10 czerwca 1945 roku z ogromnej ilości wojsk Armii Czerwonej pozostających na terytorium Polski (głównie 2. Frontu Białoruskiego) utworzono Północną Grupę Wojsk Armii Czerwonej, przemianowaną później na Północną Grupę Wojsk Armii Radzieckiej (PGWAR). Pierwszym dowódcą PGWAR został marszałek Konstanty Rokossowski. Początkowo główny sztab PGWAR znajdował się w Bydgoszczy, ale ostatecznie ulokowano go w Legnicy. Na potrzeby działalności dowództwa Rosjanie wydzielili sporą część miasta, w praktyce wyłączając ją spod polskiej kontroli. Z czasem Legnica, przez ogromną ilość Rosjan znajdujących się w mieście, otrzymała miano Małej Moskwy. Wojska PGWAR ulokowano w przeważającej większości na tzw. Ziemiach Odzyskanych, często wykorzystując opuszczone przez Niemców wojskowe bazy, lotniska, osiedla i zabudowania. Szacuje się, że wojska PGWAR mogły liczyć na samym początku nawet 600 tys. żołnierzy. Ich liczba jednak gwałtownie spadła o ok. 90% w ciągu roku w wyniku demobilizacji wielu jednostek.

W czerwcu i lipcu 1945 roku zaczęły przyjeżdżać na Dolny Śląsk pierwsze transporty polskich osadników. Wciąż jednak region zamieszkiwała ludność niemiecka, gdyż nie wszyscy Niemcy uciekli na zachód w czasie ewakuacji. W takich okolicznościach dowództwo 2. Armii Wojska Polskiego rozpoczęło pośpieszną akcję wysiedlania ludności niemieckiej. Decyzję tę podjęto zbyt pochopnie, a wysiedlenia odbywały się w sposób chaotyczny i brutalny. Wzbudziły one protesty nowej polskiej cywilnej administracji, a nawet Rosjan, którzy obawiali się destabilizacji w swojej strefie okupacyjnej. Akcję przerwano w połowie lipca, a wydarzenia te przeszły do historii pod nazwą „dzikich wypędzeń”. Wypędzenia te objęły około 300 tys. osób.

Brak jednoznacznych ustaleń w kwestii przebiegu nowych granic sprawił, że odżyły dawne czeskie roszczenia terytorialne. Czesi zajęli Zaolzie powracając do granicy sprzed 1938 roku. Wysunęli również roszczenia wobec ziemi kłodzkiej, wysyłając w rejon Międzylesia swój pociąg pancerny. Aby uniknąć otwartego konfliktu interweniowała Moskwa. Ostatecznie Zaolzie pozostało w rękach czeskich, a ziemia kłodzka w polskich.

Na przełomie lipca i sierpnia 1945 roku odbyła się trzecia konferencja Wielkiej Trójki, tym razem w podberlińskim Poczdamie. Stany Zjednoczone reprezentował nowy prezydent Harry Truman. W czasie konferencji zmienił się również premier Wielkiej Brytanii – Winstona Churchilla zastąpił Clement Attlee. Znowu powróciła kwestia nowych ziem dla Polski. Tymczasem nowe polskie władze, mające poparcie Moskwy, od dłuższego czasu realizowały politykę faktów dokonanych, obsadzając miasta polskimi urzędnikami i sprowadzając polskich osadników. Alianci zaakceptowali nową polską administrację na Dolnym Śląsku, ale ostateczne uznanie nowej granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej uzależnili od decyzji przyszłej konferencji pokojowej, niejako umywając ręce od odpowiedzialności. Alianci zgodzili się także na wysiedlenie pozostałej ludności niemieckiej. Wkrótce jednak Wielka Trójka rozpadła się, a w wyniku napięć pomiędzy aliantami do konferencji pokojowej nigdy nie doszło. Sprawa Dolnego Śląska i tzw. Ziem Odzyskanych zawisła w próżni. Fakty jednak były takie, że ziemie te stawały się z każdym dniem coraz bardziej polskie.

W pierwszych miesiącach po zakończeniu wojny na Dolnym Śląsku szerzył się rabunek i szaber poniemieckiego mienia. Miał on bardzo zróżnicowany charakter. Od indywidualnych rabunków dokonywanych przez sowieckich żołnierzy, poprzez grupy wałęsających się maruderów, skończywszy na zorganizowanych akcjach tzw. trofiejnych brygad. Te ostatnie były szczególnie dotkliwe dla dolnośląskiego przemysłu i infrastruktury. Sowieci demontowali i wywozili do Związku Radzieckiego całe zakłady produkcyjne i linie montażowe. Ucierpiały również linie kolejowe, demontowano trakcje elektryczne. Również ze strony Polaków dochodziło do rabunku poniemieckiego mienia. Do historii Dolnego Śląska przeszły masowe wywózki cegieł ze zniszczonego Wrocławia. Pozyskane materiały budowlane były przewożone do centralnej Polski i wykorzystywane m.in. do odbudowy Warszawy.

16 sierpnia 1945 roku podpisano umowę pomiędzy Polską a Związkiem Radzieckim, na mocy której Sowieci zrzekli się praw do poniemieckiego mienia pozostawionego na Ziemiach Odzyskanych. Natomiast strona polska zobowiązała się do dostarczania węgla do Związku Radzieckiego na bardzo niekorzystnych warunkach. Polska miła również otrzymać 15% reparacji wojennych przyznanych ZSRR.

W listopadzie 1945 roku powołano do życia Ministerstwo Ziem Odzyskanych, na którego czele stanął Władysław Gomułka. Ministerstwo miało za zadanie koordynowanie działań na nowych polskich ziemiach. Jednocześnie na Dolny Śląsk przybywały kolejne transporty Polaków. W dużej części była to ludność polska wypędzona z Kresów Wschodnich. We Wrocławiu osiedliła się spora grupa inteligencji polskiej z Lwowa. Polacy przybywali również masowo z centralnej Polski. Władze zachęcały ich możliwością otrzymania gospodarstw i ziemi. Ponadto na Ziemie Odzyskane przybywały grupy repatriantów z ZSRR, a także reemigrantów m.in. z Francji, Belgii i Jugosławii. Na południu Dolnego Śląska osiedliła się również duża grupa ludności żydowskiej ocalałej z pogromów. Dolny Śląsk stał się prawdziwym tyglem ludności przybyłych z różnych regionów, o różnej kulturze i tradycji, które już wkrótce miały stworzyć nową społeczność Dolnego Śląska.

Wciąż na Dolnym Śląsku mieszkała duża grupa Niemców, ponad 1 mln osób. Ludność polska, która przybywała na Dolny Śląsk, musiała przez pewien czas koegzystować z zastanymi niemieckimi mieszkańcami regionu. Często wspólnie dzieląc z Niemcami kamienice, domy i mieszkania, a także zakłady pracy. Siłą rzeczy doprowadzało to do zawierania bliższych relacji. Polskie władze z rozmysłem zatrzymywały na początku niemieckich fachowców, którzy przyuczali do zawodu i obsługi skomplikowanych maszyn nowych polskich pracowników.

W styczniu 1946 roku powołano Komisję Ustalania Nazw Miejscowości, której zadaniem było ustalanie nowych polskich nazw na Ziemiach Odzyskanych. Tam, gdzie było to możliwe, komisja przywracała stare słowiańskie nazwy, w innych przypadkach musiały być one wymyślane od nowa. Komisja poprawiała również błędnie nadane nowe nazwy tuż po zakończeniu wojny.

W lutym 1946 roku ruszyła zorganizowana akcja wysiedlania pozostałej ludności niemieckiej. Tym razem wysiedlenia odbywały się już w lepszych warunkach niż wcześniejsze tzw. dzikie wypędzenia. Zasadnicza akcja wysiedlania Niemców trwała aż do końca następnego roku. Najdłużej ludność niemiecka utrzymywała się w Wałbrzychu i okolicach, ze względu na przemysł górniczy i duże zapotrzebowanie na fachowców.

30 czerwca 1946 roku odbyło się w całym kraju referendum, w którym jedno z pytań dotyczyło Ziem Odzyskanych – „Czy chcesz utrwalenia zachodnich granic Państwa Polskiego na Bałtyku, Odrze i Nysie Łużyckiej?”. Według oficjalnych wyników na to pytanie ponad 90% Polaków odpowiedziało twierdząco.

W czerwcu 1946 roku obszar Śląska został podzielony na województwa wrocławskie i śląskie.

W lipcu 1946 roku doszło do tzw. pogromu kieleckiego. Wówczas na Dolnym Śląsku mieszkało ok. 100 tys. Żydów. Skutkiem wydarzeń w Kielcach była panika i masowa emigracja ludności żydowskiej. W ciągu dekady większość Żydów opuściła Dolny Śląsk. Do emigracji przyczyniło się również powstanie państwa Izrael.

10 marca 1947 roku zawarto układ o przyjaźni i wzajemnej pomocy pomiędzy Polską a Czechosłowacją. Układ normalizował dotychczasowe napięte stosunki między oboma krajami.

W maju 1947 roku na Dolnym Śląsku pojawiły się pierwsze transporty ludności ukraińskiej i łemkowskiej wysiedlonej z południowo-wschodnich terenów Polski, w ramach akcji „Wisła”.

1 stycznia 1948 roku, zgodnie z wcześniej podpisaną umową polsko-radziecką, rozpoczęło swoją działalność Państwowe Przedsiębiorstwo „Kowarskie Kopalnie”, którego celem było wydobycie rudy uranu w Sudetach. Wydobywany uran sprzedawany był do Związku Radzieckiego. Początkowo, oprócz górników, do prac wykorzystywani byli również żołnierze Batalionów Pracy. Z czasem przedsiębiorstwo zmieniło nazwę na Zakłady Przemysłowe R-1. ZPR-1 swoje kopalnie uranu posiadały m.in. w Kowarach, Radoniowie, Kletnie i Miedziance.

21 lipca 1948 roku we Wrocławiu otwarto Wystawę Ziem Odzyskanych. Wystawa została zorganizowana na terenach wystawienniczych Hali Stulecia, którą władze komunistyczne przemianowały na Halę Ludową. Wystawa prezentowała dotychczasowy dorobek Ziem Odzyskanych. Była największą tego typu imprezą we Wrocławiu od zakończenia wojny.

W 1948 roku I sekretarzem nowo powstałej Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR) został wybrany Bolesław Bierut.

W kwietniu 1949 roku na Dolnym Śląsku pojawili się uchodźcy z Grecji (Grecy i Macedończycy), którym Polska udzieliła schronienia po upadku powstania komunistycznego w Grecji.

W 1950 roku w wyniku reformy administracyjnej obszar Śląska znalazł się w obszarze czterech województw: wrocławskiego, opolskiego, katowickiego i zielonogórskiego.

6 lipca 1950 roku w Zgorzelcu zawarto tzw. układ zgorzelecki pomiędzy Polską a Niemiecką Republiką Demokratyczną. NRD uznało przebieg nowej granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej.

W marcu 1956 roku umiera Bolesław Bierut, a nowym I sekretarzem KC PZPR zostaje Edward Ochab.

W październiku 1956 roku, na fali wydarzeń poznańskich, we Wrocławiu odbyły się wiece poparcia dla odsuniętego od władzy Władysława Gomułki. Żądano również demokratycznych reform, wycofania wojsk radzieckich, ograniczenia cenzury itp. Wystąpienia odbyły się również w innych dolnośląskich miastach, a niektóre z nich przerodziły się w zamieszki.

W październiku 1956 roku następnym nowym I sekretarzem KC PZPR został wybrany Władysław Gomułka.

W 1957 roku dr Jan Wyżykowski odkrył w okolicach Lubina ogromne złoża miedzi. Przystąpiono do budowy pierwszej kopalni i powołano do życia Kombinat Górniczo-Hutniczy Miedzi (KGHM). Odkrycie złóż miedzi, budowa kopalń i hut przyczyniła się do znacznego ożywienia gospodarczego tej części Dolnego Śląska.

10 czerwca 1958 roku zawarto umowę pomiędzy Polską a Czechosłowacją normalizującą kwestię przebiegu granicy. W ramach umowy dokonano drobnych korekt granicy w Karkonoszach i Górach Izerskich.

W 1959 roku utworzono Karkonoski Park Narodowy, pierwszy park narodowy na terenie Dolnego Śląska.

W czerwcu 1961 roku w Karkonoszach, na mocy polsko-czechosłowackiej konwencji, została otwarta tzw. Droga Przyjaźni Polsko-Czechosłowackiej. Droga ta w postaci pieszego szlaku turystycznego przebiegała głównym grzbietem Karkonoszy, raz po polskiej, a raz po czeskiej stronie. Udostępniona została dla polskich i czechosłowackich turystów.

W lipcu 1963 roku we Wrocławiu wybuchła epidemia ospy. W mieście ogłoszono stan pogotowia. Zakażonych zostało 99 osób, z czego 7 zmarło.

W 1965 roku ukończono budowę kombinatu górniczo-energetycznego przy kopalni odkrywkowej węgla brunatnego w Turowie.

W październiku 1966 roku w Masywie Śnieżnika, w trakcie eksploatacji złoża marmuru, przypadkowo odkryto największą jaskinię w Sudetach. Ze względu na znalezione w niej kości niedźwiedzia nazwano ją Jaskinią Niedźwiedzia.

W marcu 1968 roku, w ramach tzw. wydarzeń marcowych, na Dolnym Śląsku doszło do licznych studenckich protestów i manifestacji.

20 marca 1968 roku doszło do największej w historii katastrofy w polskich górach. W wyniku zejścia lawiny w Białym Jarze w Karkonoszach zginęło 19 osób (13 Rosjan, 4 obywateli NRD i 2 Polaków). Była to największa pod względem liczby ofiar tragedia w polskich górach.

W sierpniu 1968 roku w ramach interwencji wojsk Układu Warszawskiego w Czechosłowacji, tzw. operacja „Dunaj”, z terytorium Śląska wkroczyły do Czech oddziały Wojska Polskiego i Armii Radzieckiej (PGWAR). Interwencja w Czechosłowacji na wiele lat popsuła stosunki pomiędzy Polakami i Czechami zamieszkującymi region nadgraniczny.

7 grudnia 1970 roku w Warszawie zawarto układ pomiędzy Polską a Republiką Federalną Niemiec, normalizujący stosunki pomiędzy oboma krajami. RFN uznało przebieg zachodniej granicy Polski na Odrze i Nysie Łużyckiej, tym samym uznając podział ziem dokonany po II wojnie światowej. Umowa została podpisana podczas historycznej wizyty w Polsce kanclerza RFN Willyego Brandta. W samych Niemczech podpisanie porozumienia wywołało burzliwą dyskusję i protesty, szczególnie ze strony tzw. środowisk ziomkowskich skupiających wysiedloną ludność niemiecką. Gwarancja nienaruszalności granic była szansą na rozwój Ziem Odzyskanych, na których do tej pory polski rząd, ze względu na brak pewności co do ich przyszłości, prowadził politykę ukierunkowaną przede wszystkim na gospodarczą eksploatację.

W grudniu 1970 roku przez Polskę przetoczyła się fala protestów związanych z planowanym wprowadzeniem podwyżek cen na artykuły żywnościowe. Na wybrzeżu strzelano do protestujących robotników. Fala protestów i zamieszek objęła także Dolny Śląsk, gdzie aresztowano 638 osób. Na skutek tzw. wydarzeń grudniowych nowym I sekretarzem KC PZPR został Edward Gierek, rozpoczęła się tzw. dekada gierkowska.

W listopadzie 1974 roku ukończono budowę nowego obserwatorium meteorologicznego na Śnieżce – słynnych dysków. Początkowo odważny projekt obserwatorium wzbudzał kontrowersje, podkreślano jego całkowite oderwanie od dotychczasowej sudeckiej architektury, zbyt futurystyczne kształty itd. Szybko jednak dyski obserwatorium wpisały się w panoramę Karkonoszy, stając się jej nieodłącznym elementem.

W 1975 roku wprowadzono nowy podział administracyjny kraju, w skutek którego zlikwidowano powiaty i wprowadzono o wiele mniejsze województwa. Na obszarze Śląska zostały utworzone województwa: zielonogórskie, jeleniogórskie, legnickie, wrocławskie, wałbrzyskie, opolskie i katowickie. Ponadto fragmenty Śląska znalazły się również w województwach: leszczyńskim, kaliskim, częstochowskim i bielsko-bialskim.

Dekada gierkowska, oprócz względnej stabilizacji i poprawy życia mieszkańców Dolnego Śląska, przyniosła również zmiany w krajobrazie regionu. W największych miastach Dolnego Śląska rozpoczęła się budowa i rozbudowa blokowisk z wykorzystaniem tzw. wielkiej płyty. Kozanów we Wrocławiu, Zabobrze w Jeleniej Górze, Podzamcze w Wałbrzychu czy Osiedle Mikołaja Kopernika w Legnicy, to tylko niektóre z przykładów wielkich blokowisk, które na stałe wpisały się w krajobraz największych dolnośląskich miast.

Zimą 1977/1978 roku przez cały kraj przetoczyła się fala mrozów i obfitych opadów śniegu, które przeszły do historii pod nazwą „zimy stulecia”. W regionie sparaliżowany został transport, pojawiły się problemy z dostawą prądu, a wiele zakładów pracy przestało funkcjonować. Do walki z zimą zaangażowano wojsko. Zima stulecia pogorszyła i tak już nie najlepsze nastroje w społeczeństwie.

16 października 1978 roku Wanda Rutkiewicz jako pierwszy Polak zdobyła Mount Everest. Rutkiewicz mieszkała i studiowała we Wrocławiu, swojej pierwsze kroki w spinaczce stawiała w Górach Sokolich w Rudawach Janowickich.

Latem 1980 rok przez Dolny Śląsk przetoczyła się kolejna fala strajków. Na skutek wydarzeń w Stoczni Gdańskiej im. Lenina do strajków licznie przystąpiły również dolnośląskie zakłady. Na czele protestów stawały Międzyzakładowe Komitety Strajkowe. Domagano się spełnienia sformułowanych w Gdańsku 21 postulatów, w tym utworzenia wolnych związków zawodowych. Władze komunistyczne zgodziły się na pewne ustępstwa. 31 sierpnia 1980 roku w Gdańsku zostały podpisane tzw. porozumienia sierpniowe przez stronę rządową i Lecha Wałęsę, a już we wrześniu powołano do życia NSZZ „Solidarność”. Na skutek wydarzeń sierpniowych we wrześniu nowym I sekretarzem KC PZPR został Stanisław Kania.

13 grudnia 1981 roku na terenie Polski wprowadzono stan wojenny. Władzę w kraju przejęła Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego (WRON), na której czele stanął generał Wojciech Jaruzelski. Na ulicę wyprowadzono wojsko, zdelegalizowano działalność niezależnych organizacji, wprowadzono godzinę milicyjną itd. W pierwszych dniach na Dolnym Śląsku internowano ok. 700 osób. Próby wzniecenia strajków w zakładach pracy były pacyfikowane przez oddziały wojska i ZOMO.

W czerwcu 1982 roku we Wrocławiu została założona przez Kornela Morawieckiego Solidarność Walcząca.

31 sierpnia 1982 roku, w rocznicę porozumień sierpniowych, doszło do tzw. zbrodni lubińskiej. W Lubinie, w czasie tłumienia demonstracji, oddziały milicji i ZOMO śmiertelnie postrzeliły trzy osoby. W tym samym czasie we Wrocławiu demonstrowało ok. 50 tys. osób, w wyniku starć zginęła jedna osoba.

W październiku 1982 roku nowym I sekretarzem KC PZPR został wybrany generał Wojciech Jaruzelski. 31 grudnia stan wojenny został zawieszony, a jego ostateczna likwidacja nastąpiła w lipcu 1983 roku.

W czerwcu 1983 roku podczas drugiej pielgrzymki do Polski papież Jan Paweł II odwiedził m.in. Wrocław, Górę Świętej Anny i Katowice.

W 1986 roku ukończono budowę sztucznego zbiornika w Mietkowie zwanego Jeziorem Mietkowskim.

W drugiej połowie lat 80. XX wieku we Wrocławiu narodziła się tzw. Pomarańczowa Alternatywa – antykomunistyczny ruch happeningowy, którego celem było ośmieszenie peerelowskiej rzeczywistości. Symbolem ruchu stała się postać krasnala i krasnoludkowa czapka, którą członkowie ruchu często zakładali w czasie swoich happeningów. Z ruchem Pomarańczowej Alternatywy najbardziej kojarzona jest osoba Waldemara Fydrycha, zwanego „Majorem”, który pełnił funkcję jej lidera.

W maju 1988 roku w Środzie Śląskiej, w trakcie prac rozbiórkowych kamienicy, przypadkowo odkryto tzw. skarb średzki. Znalezisko składało się z tysięcy średniowiecznych srebrnych i złotych monet, złotej biżuterii, w tym kobiecej korony.

W lecie 1988 roku wybuchła kolejna fala strajków. Skala wystąpień zmusiła władze PRL do podjęcia pertraktacji z antykomunistyczną opozycją, które ostatecznie doprowadziły do obrad Okrągłego Stołu. 4 czerwca 1989 roku przeprowadzono częściowo wolne wybory do sejmu – tzw. sejmu kontraktowego. Wybory okazały się druzgocące dla władz komunistycznych. W województwach śląskich wygrali kandydaci Komitetu Obywatelskiego „Solidarność”. Po wyborach powołany został pierwszy niekomunistyczny rząd na czele z premierem Tadeuszem Mazowieckim. Przywrócono również urząd prezydenta, na którego Zgromadzenie Narodowe wybrało generała Wojciecha Jaruzelskiego. Wydarzenia te zapoczątkowały przemiany polityczno-gospodarcze w Polsce. Polska Rzeczpospolita Ludowa przestała istnieć, narodziła się III Rzeczpospolita Polska.

Dolny Śląsk w wolnej Polsce (od 1989 roku)

12 listopada 1989 roku w Krzyżowej została odprawiona wspólna polsko-niemiecka msza, w której wziął udział kanclerz RFN Helmut Kohl i premier Tadeusz Mazowiecki. Msza została odprawiona w przedwojennym majątku rodziny von Moltke, gdzie kilkadziesiąt lat wcześniej Gestapo rozbiło grupę antyhitlerowskiej opozycji zwanej Kręgiem z Krzyżowej. W trakcie mszy doszło do symbolicznego pojednania – Helmut Kohl i Tadeusz Mazowiecki objęli się. Msza przeszła do historii Dolnego Śląska i Polski jako tzw. msza pojednania.

W tym samym czasie runął Mur Berliński. W obliczu nadchodzącego zjednoczenia Niemiec ponownie otwarta została kwestia granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej. Pomimo symbolicznych gestów ze strony Niemiec, a także układów podpisanych wcześniej z RFN i NRD, nie była ona do końca jasna. Nowe polskie władze obawiały się możliwej rewizji granic do tego stopnia, iż opóźniano nawet wycofanie znienawidzonej Armii Radzieckiej, która bądź co bądź, od kilkudziesięciu lat była jej gwarantem. Obawy te jednak okazały się bezzasadne i ostatecznie 14 listopada 1990 roku (już po zjednoczeniu Niemiec) podpisano traktat pomiędzy Polską a Niemcami, ostatecznie uznający przebieg zachodniej granicy Polski na Odrze i Nysie Łużyckiej.

19 czerwca 1990 roku Rada Miejska Wrocławia przywróciła historyczny herb miasta. Nowy pięciopolowy herb nawiązywał do herbu wykorzystywanego przez miasto w latach 1530–1938.

W 1990 rok w pierwszych wyborach bezpośrednich prezydentem RP został wybrany Lech Wałęsa.

W 1991 roku utworzono Euroregion Neisse-Nisa-Nysa, obejmujący przygraniczne tereny na styku granic Polski, Czech i Niemiec. Utworzenie transgranicznego regionu rozpoczęło pierwszy etap współpracy pomiędzy regionami podzielonymi do tej pory granicą.

W 1993 roku utworzono Park Narodowy Gór Stołowych, drugi park narodowy na terenie Dolnego Śląska.

We wrześniu 1993 roku ostatni rosyjscy żołnierze opuścili teren Polski. Ostatnim dowódcą PGWAR był generał Wiktor Dubynin. Legnica, a także wiele innych dolnośląskich postsowieckich garnizonów, zostało opuszczonych przez wracających do swojego kraju Rosjan.

W listopadzie 1995 roku we Wrocławiu otwarto hipermarket HIT, pierwszy zagraniczny hipermarket na terenie Dolnego Śląska.

W 1996 roku utworzono Euroregion Glacensis, obejmujący przygraniczne tereny na styku Dolnego Śląska, ziemi kłodzkiej, Czech i Moraw.

W lipcu 1997 roku, w wyniku kilkudniowych intensywnych opadów deszczu, Polskę i Dolny Śląsk nawiedziła katastrofalna powódź. Pozalewanych zostało wiele miejscowości na Dolnym Śląsku i ziemi kłodzkiej. Jednym z pierwszych miast, które odczuło niszczycielską moc żywiołu było Kłodzko, gdzie wylała Nysa Kłodzka. Główna fala powodziowa na Odrze zalała m.in. Opole i Wrocław. Tylko dzięki heroicznej walce wrocławian nie został zalany zabytkowy wrocławski Ostrów Tumski i rynek. W skutek powodzi zginęło łącznie 55 osób, a straty w samym tylko dorzeczu Odry oszacowano na 5,6 mld zł. Powódź ta przeszła do historii pod nazwą powodzi tysiąclecia. Wydaje się, że oprócz ogromnych strat powódź z 1997 roku przyniosła również zmianę nastawienia mieszkańców Dolnego Śląska – po raz pierwszy od zakończenia wojny wrocławianie bronili przed powodzią SWOJEGO Wrocławia, Dolnoślązacy bronili SWOJEGO Dolnego Śląska.

Lata 90. XX wieku upłynęły na Dolnym Śląsku pod znakiem trudnych przemian gospodarczych. Przejście od gospodarki sterowanej centralnie do gospodarki rynkowej spowodowało likwidację PGRów i prywatyzację wielu zakładów pracy. Dużym problemem stało się wysokie bezrobocie. Zmiany gospodarcze były szczególnie odczuwalne w Zagłębiu Wałbrzysko-Noworudzkim, gdzie likwidacja kopalń węgla kamiennego doprowadziła do ogromnego wzrostu bezrobocia. W Wałbrzychu likwidacja przemysłu górniczego skutkowała społeczną i gospodarczą zapaścią miasta. Spora część bezrobotnych górników zaczęła wydobywać węgiel na dziko w tzw. biedaszybach. Wydobycie węgla kamiennego wygaszane było już od połowy lat 90. W 1998 roku wstrzymano wydobycie w ostatniej kopalni w Wałbrzychu. W lutym 2000 roku ostatni wózek węgla wyjechał z kopalni w Nowej Rudzie, tym samym kończąc kilkusetletnią historię wydobycia węgla kamiennego na Dolnym Śląsku. Jednocześnie Dolnoślązacy zaczęli korzystać z bliskości granicy z Czechami i Niemcami. Kwitł przygraniczny handel i wymiana usług.

1 stycznia 1999 roku w ramach reformy wprowadzono nowy podział administracyjny kraju, przywrócono powiaty i zmniejszono liczbę województw. Zasadniczy obszar Śląska znalazł się w trzech województwach: dolnośląskim, opolskim i śląskim. Ponadto północna część Dolnego Śląska wraz z Zieloną Górą została włączona do województwa lubuskiego.

25 lutego 2000 roku sejmik nowo utworzonego województwa dolnośląskiego przyjął projekt nowego herbu województwa. Swoją formą nowy herb nawiązywał do historycznego herbu wykorzystywanego przez Piastów Śląskich – czarny piastowski orzeł, z białą przepaską na piersi, na złotym tle.

W 2001 roku na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO zostały wpisane kościoły pokoju w Świdnicy i Jaworze.

W 2004 roku Polska przystąpiła do Unii Europejskiej. Wejście do Unii otworzyło nowe szanse dla rozwoju Dolnego Śląska, zarówno w kontekście pozyskiwania europejskich funduszy, jak i możliwości rozszerzenia współpracy transgranicznej z Czechami i Niemcami. Jeszcze przed przystąpieniem do Unii region korzystał ze środków przedakcesyjnych.

24 stycznia 2004 roku na Hali Izerskiej w Górach Izerskich zanotowano rekordowo niską temperaturę powietrza wynoszącą –37,1 °C.

W 2006 roku na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO została wpisana Hala Stulecia we Wrocławiu, której wcześniej przywrócono jej historyczną nazwę.

W 2007 roku Polska dołączyła do strefy Schengen – granice zostały otwarte. Zniesienie kontroli na granicach z Czechami i Niemcami wpłynęło niezwykle korzystnie na rozwój turystyki. Zwłaszcza na obszarze Sudetów, które do tej pory były podzielone granicą. Region mógł zacząć w pełni korzystać ze wszystkich atutów swojego przygranicznego położenia.

W październiku 2009 roku władze województwa, po przyjęciu poprawek zgłoszonych przez komisję heraldyczną, ustanowiły nowy poprawiony herb województwa dolnośląskiego. Herb ten wykorzystywany jest do dziś.

W 2012 roku Wrocław był jednym z miast, w którym rozgrywano mecze w ramach Mistrzostw Europy w Piłce Nożnej 2012 (Euro 2012). W tym celu we Wrocławiu wybudowano nowoczesny stadion piłkarski „Stadion Wrocław” mogący pomieścić ok. 45 tys. osób. W samym regionie, podobnie jak w całej Polsce, w ramach przygotowań do mistrzostw realizowano szereg inwestycji – remontowano drogi, ulice, mosty, obiekty użyteczności publicznej, otwarto nowoczesną Autostradową Obwodnicę Wrocławia. Realizacja inwestycji na Euro 2012 wpłynęła niezwykle korzystnie na rozwój Wrocławia i całego regionu. Wiele do tej pory zaniedbanych miejsc wypiękniało.

W 2015 roku świat obiegła wiadomość o odnalezieniu w Polsce zaginionego niemieckiego pociągu ze złotem. Pociąg z drogocennym ładunkiem, który przeszedł do historii jako tzw. złoty pociąg, miał być pod koniec wojny ukryty przez Niemców na terenie Wałbrzycha. Ta niezwykła wiadomość ściągnęła do miasta media niemalże z całego świata. Po raz pierwszy o Wałbrzychu mówiło się inaczej niż w kontekście dużego bezrobocia i biedaszybów. Zainteresowanie mediów ściągnęło w region prawdziwą falę turystów zaintrygowanych wojennymi tajemnicami regionu. Rok później ruszyły prace mające na celu odkopanie złotego pociągu – pociągu jednak nie było… Choć złoty pociąg okazał się tylko legendą, to zainteresowanie jakie wzbudził sprawiło, że Dolny Śląsk zaczął być postrzegany jako region warty odwiedzenia, z niezwykłą historią, cennymi zabytkami i pięknymi krajobrazami.

W 2016 roku Wrocław stał się Europejską Stolicą Kultury. W ramach obchodów ESK 2016 we Wrocławiu zrealizowano cykl imprez, happeningów i wydarzeń kulturalnych.

Artykuł Historia Dolnego Śląska (Śląska) cz. 5 pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

Historia Dolnego Śląska (Śląska) to cykl pięciu artykułów opisujących dzieje i losy Dolnego Śląska. Więcej informacji na temat artykułów, a także bibliografia, znajduje się pod tym linkiem.

PODROZDZIAŁY:

• Dolny Śląsk w Królestwie Prus (1742–1871 rok)
• Dolny Śląsk w Cesarstwie Niemieckim (1871–1918 rok)

Dolny Śląsk w Królestwie Prus (1742–1871 rok)

Zakończenie I wojny śląskiej oznaczało nowy etap w historii Dolnego Śląska. Król Fryderyk II rychło zaczął wprowadzać w regionie swoje porządki. W pierwszej kolejności wprowadzono nowy pruski system militarny. W regionie na stałe rozlokowano pruskie regimenty, a na ludność nałożono obowiązek werbunkowy. Obciążenia ludności śląskiej z tytułu utrzymania pruskiej armii były nieporównanie większe niż za czasów habsburskich. Fryderyk II podjął również decyzję o rozbudowie systemu fortyfikacji we Wrocławiu, Świdnicy, Głogowie, Brzegu, Kłodzku i Nysie. Od podstaw miała ruszyć budowa nowej twierdzy w Srebrnej Górze.

Włączenie Dolnego Śląska do Królestwa Prus oznaczało również reorganizację administracji. Prusy uzyskały ok. 80% terytorium Śląska plus hrabstwo kłodzkie. Ze zdobytych ziem utworzono prowincję śląską, a miejsce dotychczasowych księstw i wolnych państw stanowych zajęły nowe jednostki administracyjne – powiaty. Hrabstwo kłodzkie, zwane również ziemią kłodzką, zostało na stałe włączone do administracyjnych obszarów prowincji śląskiej. Od tego momentu ziemia kłodzka, będąca historycznie odrębną krainą, stała się poniekąd częścią Dolnego Śląska. Zmiana ta przetrwała przez kolejne wieki, aż do dziś.

Zakończenie I wojny śląskiej nie oznaczało jednak końca zmagań wojennych o Śląsk. W 1744 roku doszło do wybuchu II wojny śląskiej. Fryderyk II zaniepokojony sukcesami Marii Teresy postanowił wkroczyć na terytorium Czech. Szybko jednak wycofał się z powrotem na Śląsk, gdzie przeniosły się również działania wojenne. Do decydującej bitwy doszło pod Dobromierzem 4 czerwca 1745 roku. Na przeciwko siebie stanęły dwie potężne armie liczące po ok. 70 tys. żołnierzy. Pomimo wyrównanych sił bitwa zakończyła się klęską armii austriackiej i wycofaniem Austriaków z powrotem do Czech. Maria Teresa Habsburg ponownie musiała uznać wyższość Hohenzollerna. 25 grudnia 1745 roku podpisano pokój w Dreźnie kończący II wojnę śląską i potwierdzający dotychczasowe zdobycze terytorialne Fryderyka II.

W 1750 roku król Fryderyk II Wielki wydał edykt znoszący obowiązek wychowywania dzieci w wierze katolickiej w przypadku małżeństw mieszanych. Nowe prawo nakazywało wychowywanie syna w wierze ojca, a córki w wierze matki. Nowe regulacje dążyły do równouprawnienia wyznań.

W 1756 roku wybucha III wojna śląska będąca częścią szerszego konfliktu znanego jako wojna siedmioletnia. Działania wojenne rozpoczęły się od wtargnięcia wojsk Fryderyka II do Saksonii. Tym razem wojna toczyła się ze zmiennym szczęściem dla Prusaków. Przeciwko Fryderykowi II zawiązała się silna koalicja składająca się m.in. z Austrii, Saksonii, Francji, Szwecji i Rosji. Koalicjanci zamierzali doprowadzić do rozbioru Królestwa Prus i ukrócenia agresywnej polityki Fryderyka II. W trakcie działań wojennych w 1757 roku Austriacy wkroczyli na teren Dolnego Śląska zdobywając szturmem twierdzę w Świdnicy i zmuszając do kapitulacji załogę Wrocławia. Austriakom udało się odzyskać spory fragment Dolnego Śląska. Ich działaniom sprzyjała postawa ludności śląskiej, która w wielu miejscach nastawiona była antyprusko. Ślązacy obłożeni od kilku lat pruskim ordnungiem, militaryzmem i wysokimi podatkami traktowali wojska Marii Teresy jak wyzwolicieli. Często też dochodziło do dezercji Ślązaków z pruskiej armii.

5 grudnia 1757 roku doszło do bitwy pod Lutynią, w której wojska pruskie (35 tys. żołnierzy) pokonały prawie dwukrotnie liczniejsze siły austriackie pod dowództwem księcia Karola Lotaryńskiego (65 tys. żołnierzy). Austriacy stracili ok. 20 tys. żołnierzy, w tym 13 tys. dostało się do niewoli. Bitwa okazała się ogromnym sukcesem Prusaków. Rozbita armia austriacka wycofała się do Czech. W ciągu kilku kolejnych miesięcy Prusacy odzyskali kontrolę nad Dolnym Śląskiem, łącznie z Wrocławiem i Świdnicą.

Choć działania wojenne zostały na chwilę odsunięte od terytorium Śląska, to wciąż zagrożony był los Królestwa Prus. Od wschodu nadciągała armia rosyjska. Zagrożona była Brandenburgia. W 1759 roku wojska pruskie poniosły dotkliwą klęskę w bitwie pod Kunowicami. Koalicjanci planowali kolejne ofensywy przeciwko Fryderykowi II. Na Dolny Śląsk zostały znowu skierowane wojska austriackie, tym razem pod dowództwem generała Gideona Ernsta von Laudona. 23 czerwca 1760 roku wojska generała Laudona pokonały Prusaków w bitwie pod Kamienną Górą, która przeszła do historii pod nazwą „pruskich Termopili”. 26 lipca została zdobyta szturmem twierdza w Kłodzku. Jeszcze w tym samym miesiącu Austriacy rozpoczęli oblężenie Wrocławia (bezskuteczne). Pochód generała Laudona został zatrzymany dopiero 15 sierpnia w bitwie pod Legnicą, gdzie Fryderyk II zadał poważne straty siłom austriackim.

Wojna wciąż nie była rozstrzygnięta. W rękach austriackich wciąż pozostawało hrabstwo kłodzkie, w którym na dodatek rozlokował się rosyjski korpus generała Czernyszewa. W 1761 roku generał Laudon wykorzystał sprzyjającą okazję i zdobył Świdnicę. Nad Fryderykiem II zawisło widmo totalnej klęski. Szczęście jednak sprzyjało Staremu Frycowi. W styczniu 1762 roku umiera caryca Elżbieta Romanowa. Jej następca Piotr III, a następnie Katarzyna II, wycofali siły rosyjskie z wojny, tym samym znacząco osłabiając koalicję antypruską. Wydarzenie to odwróciło losy wojny i ochrzczone zostało mianem „cudu domu brandenburskiego”. W wojnie wciąż pozostawała jednak Austria. Do ostatecznej bitwy doszło 21 lipca 1762 roku pod Burkatowem i Lutomią. Bitwa ta zakończyła się przegraną wojsk austriackich dowodzonych przez marszałka Leopold von Dauna. Austriacy zostali znowu zmuszeni do odwrotu. W październiku po kilkumiesięcznym oblężeniu – już czwartym w tej wojnie – poddała się Świdnica. Był to ostatni epizod III wojny śląskiej.

12 lutego 1763 roku zawarto pokój w Hubertusburgu, który formalnie zakończył zmagania wojenne. Potwierdził on dotychczasowe ustalenia i zdobycze terytorialne Prusaków, osiągnięte w czasie poprzednich wojen śląskich. Dolny Śląsk wraz z hrabstwem kłodzkim pozostał w Królestwie Prus. W trakcie negocjacji pokojowych języczkiem u wagi stała się kwestia hrabstwa kłodzkiego. Pomimo starań dyplomacji austriackiej ziemia ta pozostała jednak w rękach Prusaków. Tym samym ziemia kłodzka stała się przyczółkiem Fryderyka II wysuniętym w kierunku terytorium Habsburgów, jednocześnie osłaniając Śląsk od strony Czech. Fryderyk II zobowiązał się do ogłoszenia amnestii w stosunku do Ślązaków, którzy opowiedzieli się po stronie austriackiej. Dał również prawo opuszczenia kraju tym, którzy chcieli pozostać pod panowaniem Habsburgów.

Zawarcie pokoju i zakończenie aż trzech wojen śląskich ostatecznie potwierdziło przynależność Dolnego Śląska do państwa Hohenzollernów. Dało to wolną rękę królowi Prus, aby wprowadzić w regionie pruskie porządki. Jednym z nich były zarządzenia germanizacyjne mające na celu upowszechnienie języka niemieckiego wśród nauczycieli i kleru. Przeprowadzono także reformy w celu wprowadzenia powszechnego szkolnictwa. W 1763 roku ludność całego pruskiego Śląska wynosiła 1,44 mln osób, w wyniku wojen śląskich spadła o ok. 20%.

W 1764 roku ruszyła budowa twierdzy w Srebrnej Górze mającej na celu bronienie Przełęczy Srebrnej.

W 1769 roku powołano do życia Wyższy Urząd Górniczy z siedzibą w Złotym Stoku, którą później przeniesiono do Wrocławia. Nowy urząd wprowadził wiele regulacji związanych z działalnością górniczą na terenie Dolnego i Górnego Śląska. Górnictwo zostało formalnie podporządkowane kontroli państwa. Nie zapomniano również o pracownikach, zwolniono z poddaństwa chłopów zatrudnionych w kopalniach i hutach, wprowadzono górnicze ubezpieczenia. Już wkrótce górnictwo miało stać się motorem napędowym gospodarki w wielu miejscach na Śląsku.

W 1775 roku urząd starszego radcy w Urzędzie Budowlanym Śląska objął Carl Gotthard Langhans. Urodzony w Kamiennej Górze Langhans stał się jednym z najsłynniejszych śląskich architektów. Zaprojektował wiele z dolnośląskich kościołów m.in. w Głogowie, Wrocławiu, Dzierżoniowie i Wałbrzychu. Jego najsłynniejszym dziełem była słynna Brama Brandenburska w Berlinie.

W 1776 roku w Wałbrzychu dokonano pierwszej próby koksowania węgla.

W 1776 roku zmarł we Wrocławiu Friedrich Bernhard Werner, autor licznych szkiców i rysunków przedstawiających wygląd ówczesnych miast i ważniejszych obiektów. W swojej monografii poświęconej topografii Śląska uchwycił ok. 740 śląskich miejscowości.

W 1778 roku wybucha wojna o sukcesję bawarską pomiędzy Prusami a Austrią, zwana potocznie wojną kartoflaną. Aby wyżywić zmobilizowane wielkie armie władze pruskie zarządziły sadzenie ziemniaków, których uprawa była dotychczas słabo rozpowszechniona na Dolnym Śląsku. Wojna miała jednak ograniczony charakter i obyło się bez większych starć. W 1779 roku podpisano pokój w Cieszynie.

W 1779 roku dyrektorem Wyższego Urzędu Górniczego został hrabia Friedrich Wilhelm von Reden z Bukowca. Przeszedł on do historii jako świetny organizator, którego działalność znacząco przyczyniła się do rozwoju przemysłu górniczego na terenie całego Śląska.

W 1786 roku umiera bezdzietnie król Prus Fryderyk II Wielki, władzę po nim w królestwie przejmuje jego bratanek Fryderyk Wilhelm II.

W 1789 roku przeprowadzono pierwszy udany lot balonem nad Wrocławiem.

W 1790 roku król Prus Fryderyk Wilhelm II wizytował nowo wybudowane forty: Fort Wilhelma w Górach Bystrzyckich i Fort Karola w Górach Stołowych. Przy okazji odwiedził Szczeliniec Wielki. Po szczycie monarchę oprowadzał sołtys Karłowa Franz Pabel. W tym samym roku Szczeliniec odwiedził niemiecki poeta Johann Wolfgang Goethe. Szczeliniec Wielki stawał się powoli jedną z najpopularniejszych atrakcji turystycznych w regionie.

W 1793 roku doszło we Wrocławiu do rozruchów czeladników krawieckich, które przeszły do historii pod nazwą „rewolucji krawców”. Interweniowało wojsko, które stłumiło rozruchy strzelając do protestantów. W tym samym czasie dochodziło również do buntów tkaczy w rejonach przedsudeckich i antyfeudalnych wystąpień chłopów. Wszyscy protestowali przeciwko wyzyskowi i niekorzystnemu prawu. Wpływ na wystąpienia różnych grup społecznych miały również hasła głoszone w czasie rewolucji francuskiej, które powoli zaczęły docierać do regionu.

W 1796 roku na rzece Strzegomce w Łażanach koło Żarowa wybudowano pierwszy na kontynencie europejskim żelazny drogowy most.

W 1797 roku umiera król Prus Fryderyk Wilhelm II, władzę po nim w królestwie przejmuje jego syn Fryderyk Wilhelm III.

W 1800 roku po Śląsku podróżował John Quincy Adams, ówczesny ambasador Stanów Zjednoczonych w Królestwie Prus, późniejszy szósty prezydent USA. John Q. Adams odwiedził m.in. Szczeliniec Wielki. Swoje wspomnienia z podróży opisał w formie listów pt. „Listy o Śląsku”.

1805 roku przez terytorium Śląska przemaszerowały wojska rosyjskie pod dowództwem marszałka Michaiła Kutuzowa, które spieszyły na pomoc Cesarstwu Austrii. Wspólnie z siłami austriackimi wzięły one udział w przegranej bitwie pod Austerlitz przeciwko wojskom Napoleona Bonapartego.

8 października 1806 roku Prusy zaniepokojone poczynaniami Napoleona wypowiedziały wojnę Francji. W dwóch bitwach pod Jeną i Auerstedt wojska pruskie zostały pobite przez siły Napoleona. Otworzyło to Francji drogę do wkroczenia na terytorium Królestwa Prus. 2 listopada pierwsze oddziały francuskie przekroczyły granice Śląska. Wojska francuskie operujące na terytorium Śląska dowodzone były przez brata Napoleona – księcia Hieronima Bonapartego. 3 grudnia poddała się twierdza w Głogowie, a 6 grudnia rozpoczęło się oblężenie Wrocławia. Po miesięcznym oblężeniu stolica Śląska skapitulowała 7 stycznia 1807 roku. Następnie zostały zdobyte Brzeg i Świdnica. Po zdobyciu Wrocławia książę Hieronim nakazał zburzenie wrocławskich murów miejskich, tak aby miasto nigdy więcej nie mogło się bronić. Ich zburzenie okazało się w przyszłości zbawienne dla rozwoju Wrocławia, który nie mieścił się już w obrębie starych murów.

15 maja 1807 roku doszło do bitwy pod Strugą, w której siły Legii Polsko-Włoskiej (utworzonej przez Napoleona, przemianowanej później na Legię Nadwiślańską) starły się z wycofującymi się wojskami pruskimi. Bitwa okazała się zwycięska dla polskich ułanów. W dalszej fazie konfliktu padły twierdze w Koźlu i Nysie. Oblężenie twierdz w Kłodzku i Srebrnej Górze zostało przerwane przez zawarcie pokoju francusko-pruskiego.

9 lipca 1807 roku podpisano upokarzający dla Prusaków pokój w Tylży. W wyniku zawartego pokoju Królestwo Prus utraciło niektóre zdobycze terytorialne i zostało de facto sprowadzone do roli wasala Francji. Na terenie Śląska miały pozostać oddziały francuskie, aż do spłacenia przez Prusy wysokiej kontrybucji na rzecz Francji. Hohenzollernowie utrzymali władzę, ale cena była bardzo wysoka.

Początkowo ludność Dolnego Śląska z entuzjazmem traktowała obecność Francuzów. Znienawidzone biurokratyczne pruskie rządy nie cieszyły się popularnością, a wielu Ślązaków uważało Prusaków za okupantów jeszcze od czasów wojen śląskich. Prusakom nie pomagały postawy uciemiężonych chłopów feudalnych i mieszczan, którzy liczyli na uwolnienie od pruskich obciążeń. Polska ludność Śląska wykazywała wyraźne postawy profrancuskie. Szybko jednak entuzjastyczne nastroje uległy zmianie. Teraz ludność musiała znosić obciążenia narzucone przez Napoleona i koszty utrzymania stacjonujących francuskich wojsk. Okazało się, że Francuzi nie zamierzają także mieszać się w wewnętrzne sprawy Śląska i zmieniać dotychczasowego ładu społecznego. Znacznemu pogorszeniu uległa sytuacja gospodarcza, panowała drożyzna, która dotknęła przede wszystkim najbiedniejszych. Nastroje społeczne uległy więc diametralnej zmianie, chyląc się ku postawom antyfrancuskim. Wojska francuskie opuściły teren Dolnego Śląska w listopadzie 1808 roku, co zostało przyjęte przez Ślązaków z ulgą.

W takich okolicznościach rząd Królestwa Prus zmuszony był do podjęcia zdecydowanych reform. Celem było zniesienie feudalizmu i przemodelowanie systemu gospodarczo-społecznego. Pierwszym krokiem było wydanie edyktu przez króla Fryderyka Wilhelma III znoszącego poddaństwo chłopów. Znaczne obciążenia z tytułu spłaty kontrybucji doprowadziły to problemów finansowych Prus. Aby ratować budżet w 1810 roku wydano edykt sekularyzacyjny, na mocy którego zostały odebrane majątki kościelne. Przejęte zostały dobra biskupa wrocławskiego, a likwidacji uległo biskupie księstwo nyskie, które istniało aż od 1290 roku. Odebrane zostały ogromne majątki zakonne, dzieła sztuki, zbiory, budynki. Wprowadzono również ustawy mające zreformować gospodarkę. Zniesiono ograniczenia w zakresie handlu i rzemiosła, monopole cechów, liczne przywileje. Niekiedy likwidacji ulegały przywileje funkcjonujące jeszcze od średniowiecza. W miastach wprowadzono prawo wyboru rady miejskiej. Reformy te przeszły pod nazwą reform Steina-Hardenberga, od nazwisk dwóch pruskich ministrów – Karla Augusta von Hardenberg i Heinricha Friedricha Karla vom Stein.

W 1812 roku przez Śląsk przemaszerowały oddziały francuskiej Wielkiej Armii zmierzające na zaplanowaną ofensywę przeciwko Rosji. Na początku 1813 roku król Fryderyk Wilhelm III przeniósł swoją siedzibę do Wrocławia, formalnie wciąż Prusy pozostawały sprzymierzeńcem Francji. W lutym 1813 roku przez Śląsk przeszły niedobitki rozbitej francuskiej Wielkiej Armii ścigane przez rosyjskie jednostki. Tuż za nimi pojawiła się główna rosyjska armia pod dowództwem marszałka Michaiła Kutuzowa, który kilka miesięcy później zmarł w Bolesławcu.

W obliczu klęski Francuzów 17 marca 1813 roku król Fryderyk Wilhelm III wydał we Wrocławiu odezwę „Do mojego ludu” – An Mein Volk. Odezwa skierowana była do Prusaków, Ślązaków, Pomorzan i Litwinów zamieszkujących Królestwo Prus. W odezwie król wzywał do walki z francuskim okupantem, tym samym nawołując do rozpoczęcia wojny wyzwoleńczej. Odezwa wznieciła patriotyczne uczucia w społeczeństwie, które już od dłuższego czasu było nastawione przeciwko Francuzom. Na apel króla entuzjastycznie zareagowali studenci Uniwersytetu Wrocławskiego, którzy masowo zaciągali się do pruskiej armii. W Rogowie Sobóckim sformowano tzw. Korpus Lützowa. Korpus liczył ok. 1000 członków, a 3/4 z nich stanowili studenci. Żołnierze korpusu nosili czarne mundury z czerwonymi wypustkami i złotymi guzikami, które później stały się barwami niemieckiej flagi (również tej współczesnej). We Wrocławiu Fryderyk Wilhelm III ustanowił również najwyższe pruskie (później również niemieckie) odznaczenie wojskowe Żelazny Krzyż – Eisernes Kreuz.

Wojska francuskie ponownie pojawiły się na Dolnym Śląsku w maju 1813 roku. W ich rękach wciąż pozostawała twierdza w Głogowie. Ofensywę Francuzów próbował bezskutecznie powstrzymać marszałek Gebhard von Blücher. 1 czerwca wojska francuskie pod dowództwem Alexandre’a Lauristona wkroczyły do Wrocławia, a 6 czerwca w Pielaszkowicach zawarto czasowe zawieszenie broni. Obie strony wykorzystały chwilową przerwę w walkach, aby wzmocnić swoje siły. Do koalicji antynapoleońskiej przystąpiła Austria. W Żmigrodzie doszło do spotkania dowódców państw koalicji. Na życzenie cara Aleksandra I Romanowa, który wówczas przebywał na Dolnym Śląsku, dowódcą połączonych sił prusko-rosyjskich został marszałek Gebhard von Blücher. W sierpniu zostały wznowione działania wojenne, a do Lwówka Śląskiego przybył na krótko sam cesarz Napoleon Bonaparte. Do walnej bitwy doszło nad Kaczawą 26 sierpnia 1813 roku. Na przeciw siebie stanęły dwie ponad stutysięczne armie – wojska francuskie dowodzone przez marszałka Macdonalda i połączone siły prusko-rosyjskie dowodzone przez Blüchera. Bitwa zakończyła się klęską Francuzów, a o jej przebiegu zdecydowały fatalne warunki atmosferyczne – bitwa rozegrała się w ulewnym deszczu. Do końca sierpnia siły francuskie zostały wyparte z Dolnego Śląska, a w kwietniu 1814 roku skapitulowała francuska załoga twierdzy w Głogowie.

W 1815 roku obradował kongres wiedeński, który ostatecznie zakończył okres wojen napoleońskich. Królestwo Prus wyszło ze zmagań wojennych zwycięsko. Dodatkowo wzmocniło się o nowe zdobycze terytorialne. Saksonia, za opowiedzenie się po stronie francuskiej, utraciła na rzecz Prus 2/3 swojego terytorium, w tym Górne Łużyce, które zostały włączone do prowincji śląskiej. W taki oto sposób do Dolnego Śląska przyłączono aż cztery nowe powiaty: zgorzelecki, lubański i dwa powiaty po zachodniej stronie Nysy Łużyckiej – rozborski (z miastem Rothenburg) i wojerecki (z Hoyerswerdą). Kampanie napoleońskie, jak niemal wszystkie inne wojny, doprowadziły do znacznych strat materialnych i demograficznych. Straty wśród ludności wyniosły ok. 250 tys. osób, co stanowiło 12,5% populacji regionu. Śląsk zamieszkiwało wówczas ponad 2 mln mieszkańców. Część z miast została splądrowana. Czas wojen napoleońskich wpłynął również na zmianę sposobu myślenia ludności. Rozbudzone patriotyczne nastroje sprawiły, że Ślązacy po raz pierwszy poczuli silny związek z Królestwem Prus i monarchią Hohenzollernów. W pewnym sensie dopiero wówczas Śląsk stał się pełnoprawną prowincją Prus.

W 1813 roku Franz Pabel, sołtys Karłowa i twórca trasy turystycznej po Szczelińcu Wielkim, otrzymał od króla Fryderyka Wilhelma III patent przewodnicki. Franz Pabel stał się tym samym pierwszym pełnoprawnym licencjonowanym przewodnikiem górskim. W 1817 roku w Jeleniej Górze powołano pierwszą na świecie organizację zrzeszającą przewodników górskich pod nazwą „Korpus Przewodników Górskich i Tragarzy Lektyk i Bagaży”. Organizacja miała własny statut, ustanawiała stawki przewodnickie, a jej przewodnicy posiadali odznaki i legitymacje. Wszystkie te działania były odzwierciedleniem rosnącego ruchu turystycznego. Powoli rodziła się turystyka we współczesnym tego słowa znaczeniu. Szczeliniec Wielki, Śnieżka, a także całe Karkonosze, przyciągały coraz więcej zaciekawionych podróżników. Na popularność Sudetów wpłynęło również to, że były to jedyne większe góry na terytorium Królestwa Prus.

W 1817 roku wałbrzyski kupiec Alberti uruchomił w Świebodzicach pierwszą na kontynencie europejskim mechaniczną przędzalnię. Rozpoczęło to proces mechanizacji tkactwa na Dolnym Śląsku.

W 1819 roku w Krobielowicach umiera bohater wojen napoleońskich feldmarszałek Gebhard von Blücher. Jego nazwiskiem zostaje nazwany dzisiejszy plac Solny we Wrocławiu – plac Blüchera. W późniejszym czasie na placu Blüchera wybudowano także jego pomnik.

W 1820 roku wykrystalizował się nowy podział administracyjny prowincji śląskiej, który utrzymał się aż do 1919 roku. Całość prowincji składała się z trzech rejencji: wrocławskiej, legnickiej i opolskiej. Rejencje dzieliły się zaś na mniejsze powiaty. Na czele całej prowincji stanął nadprezydent.

W XIX wieku coraz większym powodzeniem cieszyły się dolnośląskie kurorty i uzdrowiska. Wśród nich najbardziej popularne były Cieplice. Dolnośląskie uzdrowiska przyciągały coraz więcej Polaków. W Cieplicach na kuracji przebywała m.in. polska arystokratka Izabela Czartoryska, która swoje wrażenia z podróży po Dolnym Śląsku opisała w książce pt. „Dziennik podróży do Cieplic”. W 1820 roku w Szczawnie-Zdroju zmarł generał Benedykt Łączyński, a w 1826 roku na kuracji w Dusznikach-Zdroju przebywał Fryderyk Chopin.

W 1831 roku król Fryderyk Wilhelm III zakupił w Mysłakowicach posiadłość wraz z pałacem. Monarcha przebudował pałac pod okiem architekta Karla Friedricha Schinkela i przekształcił go w swoją królewską letnią rezydencję. Kotlina Jeleniogórska zaczęła cieszyć się coraz większą popularnością wśród pruskiej arystokracji. Liczyło się nie tylko przebywanie w otoczeniu króla, ale i również romantyczna okolica z górującymi nad kotliną Karkonoszami i Śnieżką. Na fali romantyzmu budowano i przebudowywano pałace wraz z bogatymi założeniami parkowymi.

W 1835 roku w Mieroszowie uruchomiono pierwszą na Śląsku maszynę papierniczą.

W 1837 roku w Mysłakowicach osiedlili się protestanci z Tyrolu (Zillertalczycy), którzy za zgodą króla Fryderyka Wilhelma III wyemigrowali z katolickiego habsburskiego Tyrolu i zamieszkali na Dolnym Śląsku. Zillertalczycy w Mysłakowicach i okolicy wybudowali kilkadziesiąt tyrolskich domów.

W 1840 roku umiera król Prus Fryderyk Wilhelm III, władzę po nim w królestwie przejmuje jego najstarszy syn Fryderyk Wilhelm IV.

21 maja 1842 roku uruchomiono pierwszą na Śląsku linię kolejową na trasie Wrocław-Oława. Trasa liczyła 27 km i była pierwszą częścią budowanej Kolei Górnośląskiej. W 1843 roku przedłużoną ją do Opola. 28 października 1843 roku otwarto kolejną linię kolejową, tym razem z Wrocławia do Świebodzic. Linię kolejową uruchomiono z myślą o transporcie węgla kamiennego z Zagłębia Wałbrzyskiego. W 1853 roku przedłużoną ją do Wałbrzycha. Budowa linii kolejowych na Dolnym Śląsku wpłynęła pozytywnie na rozwój gospodarczy regionu. Oprócz transportu towarów i surowców umożliwiła również przewóz pasażerów.

W czerwcu 1844 roku wybuchło powstanie tkaczy śląskich w Pieszycach i Bielawie. Żyjący w biedzie podsudeccy tkacze nie byli już w stanie dłużej konkurować z nowoczesnymi mechanicznymi tkalniami. Nędza i głód pchnęły ich do wystąpień przeciwko fabrykantom, które szybko zostały krwawo spacyfikowane przez oddziały wojska. Wydarzenia te odbiły się szerokim echem nie tylko w Prusach, ale i całej Europie. Powstanie tkaczy śląskich stało się pół wieku później tematem dramatu pt. „Tkacze” napisanego przez śląskiego noblistę Gerharta Hauptmanna.

W marcu 1848 roku doszło do serii demonstracji i wystąpień we Wrocławiu, które zapoczątkowały Wiosnę Ludów na Śląsku. Wkrótce do Wrocławia dotarły informacje o demonstracjach w Berlinie i Wiedniu, które przeszły do historii pod nazwą rewolucji marcowej. Przez cały Dolny Śląsk przetoczyła się fala protestów i manifestacji. Protestujący domagali się wprowadzenia podstawowych praw obywatelskich, zniesienia cenzury, wolności zgromadzeń i stowarzyszeń, a także polepszenia sytuacji gospodarczej. Chłopi domagali się uwłaszczenia i zniesienia pozostałych powinności feudalnych. Władze ratowały się zapowiedzią wprowadzenia reform i zniesieniem cenzury. W maju 1848 roku przeprowadzono pierwsze wybory parlamentarne w Prusach, wybierano m.in. przedstawicieli do Pruskiego Zgromadzenia Narodowego w Berlinie. Niespokojnie było aż do 1849 roku.

31 stycznia 1850 roku uchwalono ustawę konstytucyjną – Prusy stały się monarchią konstytucyjną, jednakże z nadrzędną rolą króla. Konstytucja znosiła dawne relikty feudalne i wprowadziła równość wszystkich obywateli wobec prawa i obowiązków. W tym samym roku uchwalono ustawę uwłaszczającą chłopów.

W 1855 roku korespondent Dziennika Warszawskiego donosił o wciąż istniejących śladach polskości we Wrocławiu. W swoich relacjach pisał – „Nasz Wrocław jest dziś miastem całkiem niemieckim, w niektórych rzeczach zachowuje jeszcze piętno polskie. Mało sklepów gdzie obok napisu niemieckiego nie masz polskiego. Prawda, że polszczyzna tutejsza niewykwintna, że kresek i ogoneczków w niej zupełnie nie masz, że sposób wyrażania się nieraz nie tyle dziwnym, ile trudnym do rozwiązania, np. Magasin stroiow i Anlonie M., Paiazdy do sprzedaniia, Fabrika czekolati pod 7 electorami, Modne ubiory mąskie wyrabiają się jak najlepiei, Handel zelaza lanego itp.”. Szacuje się, że pod koniec XIX wieku we Wrocławiu żyło ok. 10 tys. Polaków.

W 1861 roku umiera król Prus Fryderyk Wilhelm IV, władzę po nim w królestwie przejmuje jego młodszy brat Wilhelm I Hohenzollern. W 1862 roku premierem Prus zostaje Otto von Bismarck.

W 1864 roku we Wrocławiu został pochowany wrocławianin Ferdinand Lassalle, działacz socjalistyczny, założyciel pierwszej partii robotniczej w Prusach (Powszechnego Niemieckiego Związku Robotników).

W 1866 roku wybucha wojna prusko-austriacka. Tym razem działania wojenne nie objęły Śląska. Wojna szybko zakończyła się zwycięstwem Prus. Wygrany konflikt był kolejnym krokiem umożliwiającym w przyszłości zjednoczenie Niemiec pod przewodnictwem Królestwa Prus.

W 1869 roku na Jańskiej Górze wybudowano pierwszą w historii wieżę Bismarcka. Budowa wieży kosztowała 18 tys. marek. Wkrótce zaczęto stawiać kolejne wieże i kolumny na cześć żelaznego kanclerza, również poza granicami kraju. W sumie wybudowano ich ok. 240.

W 1869 roku przez Zagłębie Wałbrzyskie przetoczyła się seria górniczych strajków. Górnicy domagali się podwyżek, polepszenia warunków pracy i uznania założonych przez nich związków zawodowych.

W 1870 roku wybucha wojna francusko-pruska. Wojna zakończyła się spektakularną klęską Francji i zawieszeniem broni w 1871 roku. Francja została zmuszona do oddania Alzacji i części Lotaryngii, a także do zapłaty wysokiej kontrybucji. Droga do zjednoczenia Niemiec została otwarta. 18 stycznia 1871 roku w Pałacu Wersalskim proklamowano powstanie Cesarstwa Niemieckiego, tzw. II Rzeszy. Zjednoczenie Niemiec stało się faktem, choć bez udziału Austrii. W nowym państwie wiodącą rolę miały odgrywać Prusy, a dotychczasowy król pruski Wilhelm I Hohenzollern otrzymał tytuł cesarza niemieckiego. Pierwszym kanclerzem II Rzeszy został mianowany Otto von Bismarck.

Dolny Śląsk w Cesarstwie Niemieckim (1871–1918 rok)

Powstanie Cesarstwa Niemieckiego sprawiło, że Dolny Śląsk znalazł się w trochę innej rzeczywistości. Jako część Królestwa Prus stał się również częścią nowego państwa Niemieckiego. Wciąż jednak na Dolnym Śląsku obowiązywała pruska konstytucja, a państwa wchodzące w skład cesarstwa cieszyły się względną suwerennością. Czas przynależności do cesarstwa przyniósł Dolnemu Śląskowi stabilizację i polepszenie warunków życiowych zwykłych mieszkańców. Z jednej strony włączenie Dolnego Śląska do zjednoczonych Niemiec było szansą na rozwój gospodarczy regionu. Z drugiej strony, biorąc pod uwagę terytorium całego Cesarstwa Niemieckiego, Dolny Śląsk stał się peryferyjnym regionem nowego państwa. Natomiast pozytywnym efektem wygranej wojny przez Prusy było wymuszenie na Francji zapłaty olbrzymiej kontrybucji – 5 mln franków w złocie. Pieniądze te zostały przeznaczony na rozwój infrastruktury, budowę budynków, gmachów użyteczności publicznej itp.

W 1877 roku we Wrocławiu uruchomiono pierwszą linię tramwajów konnych tzw. omnibusów. W 1879 roku ukończono budowę pierwszej nitki tunelu pod Małym Wołowcem w Górach Wałbrzyskich, o rekordowej długości 1560 m. Budowa linii kolejowej na trasie od Wałbrzycha do Kłodzka wymagała wydrążenia aż kilku tuneli.

W 1880 roku w Jeleniej Górze powołano do życia Towarzystwo Karkonoskie – Riesengebirgsverein (RGV). Była to pierwsza organizacja turystyczna po śląskiej stronie Sudetów. Wkrótce w innych częściach Sudetów zaczęły powstawać podobne organizacje. Były one odpowiedzą na rosnące zainteresowanie turystyką górską i krajoznawstwem. Działalność towarzystw wpłynęła niezwykle pozytywnie na rozwój turystyki. Ich członkowie znakowali szlaki turystyczne, inicjowali budowy schronisk górskich, wież widokowych, prowadzili działalność wydawniczą itp.

W 1881 roku we Wrocławiu zainstalowano pierwszą na Śląsku centralę telefoniczną.

W 1888 roku umiera cesarz Wilhelm I Hohenzollern, a władzę po nim w Cesarstwie Niemieckim przejmuje jego syn Fryderyk III Hohenzollern. Umiera on jednak na raka krtani jeszcze w tym samym roku, a nowym cesarzem zostaje jego syn Wilhelm II Hohenzollern.

W 1891 roku w Krzyżowej koło Świdnicy w swoim majątku został pochowany feldmarszałek Helmuth von Moltke. Jako szef sztabu zmodernizował on pruską armię i przystosował do prowadzenia wojny w nowych warunkach. Uważany był za autora sukcesów pruskiej armii m.in. w wojnie z Austrią i Francją.

W 1893 roku we Wrocławiu uruchomiono pierwszą na Śląsku linię tramwajów elektrycznych.

W lipcu 1897 roku doszło do największej powodzi w historii Śląska. Największy opad deszczu miał miejsce w Karkonoszach i Górach Izerskich. Pozalewanych zostało wiele śląskich miejscowości m.in. Jelenia Góra, Kowary, Wleń, Piechowice. Straty było ogromne. Katastrofalna powódź była impulsem do wdrożenia w Sudetach ambitnego programu przeciwpowodziowego, którego jednym z elementów była budowa licznych zapór wodnych i sztucznych zbiorników, m.in. w Leśnej, Pilchowicach i Zagórzu Śląskim. Realizacja odważnych przedsięwzięć budowlanych była możliwa dzięki środkom uzyskanym z francuskiej kontrybucji.

W 1900 roku swoją działalność rozpoczęło pierwsze obserwatorium meteorologiczne na Śnieżce. Choć na Śnieżce dokonywano już wcześniej pomiarów, to nowo wybudowany budynek przeznaczony był specjalnie do tego celu.

Na przełomie XIX i XX wieku głównym centrum przemysłowym i finansowym Dolnego Śląska stał się Wrocław. Na tle regionu gospodarczo wyróżniał się również Sudecki Okręg Przemysłowy, w skład którego wchodziły powiaty: wałbrzyski, noworudzki, dzierżoniowski, świdnicki, kłodzki i strzegomski. Pod względem produkcji i zatrudnienia na pierwszym miejscu plasował się przemysł włókienniczy. Jednym z negatywnych zjawisk występujących w tamtym czasie był tzw. Ostflucht, czyli ucieczka zarobkowa mieszkańców wschodnich regionów cesarstwa na zachód. Pomimo gwałtownej industrializacji i rozwoju gospodarczego wciąż robotnik w Berlinie zarabiał ponad dwa razy więcej niż we Wrocławiu. W wielu miejscach następował również odpływ ludności z terenów wiejskich do miast i obszarów bardziej uprzemysłowionych.

W 1908 roku we Wrocławiu wprowadzono całkowity zakaz handlu na ulicach. Z wrocławskich ulic i rynku zniknęły liczne stragany i kramy kupieckie, które nie pasowały już do nowoczesnego i prężnie rozwijającego się miasta. Zakaz zniósł kilkusetletni zwyczaj handlu na wrocławskim rynku. W zamian dla kupców miasto wybudowało dwie nowoczesne hale targowe, jedną przy ul. Kolejowej (już nieistniejąca), a drugą przy ul. Piaskowej.

W 1912 roku ukończono budowę drugiej nitki tunelu kolejowego pod Małym Wołowcem. Druga wydrążona rura osiągnęła długość 1601 m. W momencie pisania tego artykułu tunel pod Małym Wołowcem pozostaje najdłuższym tunelem kolejowym we współczesnych granicach Polski.

W 1912 roku Nagrodę Nobla otrzymał Gerhart Hauptmann, urodzony w Szczawnie-Zdroju wybitny pisarz i dramaturg. Od 1891 roku Hauptmann mieszkał w Szklarskiej Porębie, skąd później przeprowadził się do Jagniątkowa (dziś część Jeleniej Góry).

20 maja 1913 roku nastąpiło uroczyste otwarcie nowo wybudowanej Hali Stulecia we Wrocławiu. Wykonana z żelbetu i prefabrykatów hala została zaprojektowana przez znanego wrocławskiego architekta Maxa Berga. Budowa hali była związana m.in. z obchodami 100. rocznicy ogłoszenia wojny wyzwoleńczej i wydania odezwy „Do mojego ludu” przez króla Fryderyka Wilhelma III. Stąd nazwa budowli – Hala Stulecia. Wraz z halą otwarto Wystawę Stulecia poświęconą historii i dorobkowi kulturalnemu Śląska.

24 lipca 1914 roku wybuchła I wojna światowa. Wybuch światowego konfliktu na Dolnym Śląsku, podobnie jak w innych częściach Cesarstwa Niemieckiego, został początkowo przyjęty entuzjastycznie. Tym razem działania wojenne nie objęły regionu, ale szybko dały o sobie znać skutki konfliktu. Na ulicach pojawiło się wielu inwalidów wojennych, a także wdów po poległych żołnierzach, gazety zapełniły się nekrologami. Już w pierwszych tygodniach od wybuchu wojny pojawiły się problemy z dostępem do podstawowych artykułów żywnościowych. Przed sklepami ustawiały się długie kolejki. W 1915 roku wprowadzono kartki żywnościowe na takie produkty jak chleb, mąka, mięso, kasza, tłuszcze, mleko czy jarzyny. W 1916 roku brakowało już praktycznie wszystkiego. Brakowało również surowców energetycznych – węgla, koksu, gazu, benzyny. Szybko zrezygnowano z oświetlania ulic, miasta tonęły w ciemnościach. Jednocześnie napływały kolejne fale inwalidów i informacje o kolejnych poległych żołnierzach. W takich warunkach rosły w społeczeństwie nastroje antywojenne, wybuchały strajki.

21 kwietnia 1918 roku nad Sommą został zestrzelony Manfred von Richthofen, as myśliwski niemieckiego lotnictwa, lepiej znany jako Czerwony Baron. Richthofen urodził się we Wrocławiu, a jego rodzinny dom znajdował się w Świdnicy.

9 listopada 1918 roku abdykował cesarz Wilhelm II Hohenzollern. 11 listopada podpisano akt kapitulacji. Wojna była przegrana. Cesarstwo Niemieckie przestało istnieć, narodziła się Republika Weimarska.

Artykuł Historia Dolnego Śląska (Śląska) cz. 3 pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

1. Sudety to stare góry

Często o Sudetach możemy usłyszeć, że są to stare góry. Taką informację możemy przeczytać również w niektórych publikacjach i przewodnikach, zwłaszcza tych starszych. Ogólnie przyjęło się uważać Sudety za stare góry. Tymczasem wcale takimi nie są. Sudety to wbrew obiegowej opinii góry młode, a w zasadzie – mówiąc bardziej precyzyjnie – Sudety to góry o młodej rzeźbie, ale za to zbudowane ze starych skał. To właśnie skały, które często tworzyły się setki milionów lat temu są stare, a nie same góry. Wiek niektórych ze skał budujących Sudety datuje się na pół miliarda lat, np. karkonoskie łupki łyszczykowe określa się na 550-700 mln lat. Sudety, te które znamy współcześnie, wypiętrzyły się dopiero w czasie ostatniej orogenezy alpejskiej, która zresztą trwa do dziś. W takim ujęciu są więc górami młodymi.

2. Ostrzyca, Chełmiec, Ślęża to wygasłe wulkany

To chyba najczęściej z powielanych mitów na temat Sudetów. Zwłaszcza w stosunku do Ostrzycy (Pogórze Kaczawskie), z której z uporem maniaka ciągle robi się wygasły wulkan. Czasem podobne informacje można również spotkać na temat Chełmca (Góry Wałbrzyskie) i Ślęży. Zresztą ten ostatni szczyt Niemcy w XIX wieku sami uznawali za wulkan. Specyficzne kształty tych szczytów rzeczywiście mogą przywodzić na myśl skojarzenia z wulkanem. Wulkanami jednak nie są. Pomimo tego nie wszystkie skojarzenia pozbawione są całkowicie prawdy. W przypadku Ostrzycy mamy do czynienia tak naprawdę z pozostałością po wulkanicznym neku (kominie dawnego wulkanu), startego i zniszczonego przez erozję. Również w przypadku budowy Chełmca mamy do czynienia z dawną wulkaniczną aktywnością tych terenów – Chełmiec jest bowiem lakolitem.

3. Karkonosze dawniej pokrywał lądolód

Wszyscy znamy słynne karkonoskie kotły. Wielki i Mały Śnieżny Kocioł, a także Kocioł Małego i Wielkiego Stawu to charakterystyczne elementy karkonoskiego krajobrazu. Te niezwykłe formy skalne zostały wyrzeźbione przez górskie lodowce. No właśnie – lodowce. Czasem można również spotkać się z informacją, jakoby były one skutkiem działania lądolodu, który miał pokryć Karkonosze. Rzeczywiście w trakcie zlodowaceń lądolód kilkukrotnie nachodził ze Skandynawii na terytorium Polski i przykrywał je. Dotarł także do Sudetów, ale nie udało mu się ich zakryć. Karkonosze w trakcie zlodowaceń nie były więc pokryte lądolodem, ale za to w wyniku ochłodzenia w kilku miejscach wytworzyły się lokalne górskie lodowce. Tam, gdzie ukształtowanie terenu sprzyjało do gromadzenia się śniegu, tam z czasem powstał firn, który następie zamienił się w lód. To właśnie lodowce, a nie lądolód, odpowiedzialne są za wytworzenie karkonoskich kotłów.

4. Śnieżka jest najwyższym miejscem w Sudetach

Spokojnie, Śnieżka wciąż jest najwyższym szczytem Sudetów i nic nie wskazuje na to, aby miało się to w najbliższym czasie zmienić. Ale czy Śnieżka jest rzeczywiście najwyższym punktem w Sudetach? Otóż nie! Najwyższym miejscem, choć sztucznym, jest czubek wieży wybudowanej na szczycie Pradziada. Położony na terenie Republiki Czeskiej Pradziad (czes. Praděd) jest najwyższym szczytem Wysokiego Jesionika i zarazem całych Sudetów Wschodnich. Wznosi się na wysokość 1491 m n.p.m. Na jego szczycie znajduje się wieża telewizyjna o wysokości 145,5 m. Tak więc sumując wysokość szczytu i wysokość wieży, jej czubek znajduje się na wysokości około 1637 m n.p.m. Więcej niż szczyt Śnieżki i znajdujące się na nim zabudowania. To sprawia, że wieża na Pradziadzie jest najwyższym stałym punktem na terenie całych Sudetów.

5. Szczeliniec Wielki jest w Kotlinie Kłodzkiej

Szczeliniec Wielki w Kotlinie Kłodzkiej. Albo Duszniki-Zdrój w Kotlinie Kłodzkiej. Albo Śnieżnik w Kotlinie Kłodzkiej. Niestety tego typu sformułowania możemy przeczytać nie tylko w Internecie, ale i również usłyszeć w radiu… W czym więc problem? Otóż występuje tutaj pewne pomylenie pojęć. Z niewiadomych przyczyn (być może za sprawą specyficznego kształtu) fragment terytorium Polski wcinający się w teren Czech został ochrzczony Kotliną Kłodzką. Otóż fragment ten nie jest Kotliną Kłodzką, a ziemią kłodzką! Samo słowo „kotlina” jest pojęciem stricte geograficznym, odnoszącym się do konkretnego ukształtowania w terenie. Szczyt czy pasmo górskie nie jest już kotliną. Natomiast Kotlina Kłodzka jest to część Sudetów w randze mezoregionu, będącego obniżonym terenem wokół Kłodzka. Kotlina Kłodzka jest tylko częścią ziemi kłodzkiej i nie jest z nią tożsama, a tytułowy Szczeliniec Wielki nie leży w Kotlinie Kłodzkiej, tylko w Górach Stołowych. Lepiej obrazuje to załączona poniżej mapa.

6. Wiele milionów lat temu było TU morze

Rzeczywiście obszar Sudetów znajdował się wielokrotnie na dnie morza. Tak było m.in. blisko 100 mln lat temu, kiedy to obszar dzisiejszych Gór Stołowych znajdował się pod dnem płytkiego morza, które objęło swoim zasięgiem znaczne obszary Europy Środkowej. Głębokość tego kredowego morza nie przekraczała 30 m. Wraz z upływem kolejnych milionów lat na jego dnie zaczęły odkładać się piaszczyste osady transportowane przez rzeki z ówczesnych lądów. Z czasem luźny piasek zamienił się w twardą skałę – piaskowiec. Dziś piaskowce te budują m.in. stoliwo Szczelińca Wielkiego. Morze to ustąpiło jakieś 80 mln lat temu. Ale czy rzeczywiście dawniej było tu morze? Słowo kluczowe „TU”. Należy pamiętać, że kontynenty przemieszczają się i procesy, o których mowa, odbywały się w trochę innych miejscach na globie niż obecnie. Kiedy tworzyły się piaskowce Gór Stołowych teren ten znajdował się bliżej równika. Im dalej w przeszłość, tym położenie bardziej odległe. Ponad 500 mln lat temu, kiedy odkładały się skały osadowe tworzące dzisiejsze karkonoskie łupki łyszczykowe, ten fragment Sudetów znajdował się na półkuli południowej. „Tu” miliony lat temu to nie to samo co „tu” obecnie.

7. Góry Bialskie

Góry Bialskie stanowią chyba najbardziej przekłamane pasmo górskie w Sudetach. Często opisywane są jako odrębne pasmo położone pomiędzy Masywem Śnieżnika i Górami Złotymi. W zasadzie nie wiadomo skąd wzięła się taka informacja, gdyż żaden ze współcześnie stosowanych podziałów Sudetów nie uwzględnia Gór Bialskich jako odrębnego pasma w randze mezoregionu. Tak jest w przypadku podziału Polski opracowanego przez J. Kondrackiego, tak samo nie uwzględnia je podział Sudetów opracowany przez J. Potockiego. Gór Bialskich jako osobnego mezoregionu nie uwzględnia także rządowy portal Geoserwis GDOŚ. No i, co równie ważne, Gór Bialskich w swoim podziale nie uwzględniają również Czesi. Dla nich są częścią Rychlebskich hor, czyli Gór Złotych. Czym więc one są? Góry Bialskie to po prostu mniejsze pasmo wchodzące w skład Gór Złotych (będące ich częścią) w randze mikroregionu.

8. W Czechach są Sudety

Spokojnie, nikt nie ukradł Czechom Sudetów, choć w przeszłości byli tacy, którzy tego dokonali. A mam tu na myśli zajęcie czechosłowackiego Sudetenlandu przez Hitlera w 1938 roku. Przypomnijmy, że w Czechosłowacji teren tzw. Kraju Sudetów (niem. Sudetenland) zamieszkiwany był przez Niemców sudeckich. W ówczesnym rozumieniu obejmował on nie tylko Sudety, ale i również m.in. Rudawy, Szumawy, część Moraw i fragment Górnego Śląska. Istnienie tak dużej mniejszości niemieckiej w Czechosłowacji stało się pretekstem do zajęcia tych ziem przez III Rzeszę. Po wojnie nazwa Sudety kojarzyła się więc jednoznacznie – z mniejszością Niemiecką i wojną. Wydarzenie to na tyle wstrząsnęło Czechami, że postanowili oni wymazać nazwę „Sudety” ze swoich podręczników do geografii, jednocześnie zastępując ją trochę sztucznym określeniem Krkonošsko-jesenická subprowincja. Taka też nazwa funkcjonuje w czeskiej Wikipedii, takie też określenie podaje oficjalny czeski geoportal. Oficjalnie więc Sudetów w Czechach nie ma. Oczywiście będąc w Czechach możemy użyć nazwy „Sudety”, ale pamiętajmy, że oprócz złych skojarzeń dla przeciętnego Czecha odnosi się ona również do obszaru znacznie szerszego niż same Sudety.

9. W Sudetach są górskie hale (Hala Izerska, Szrenicka itp.)

Osoby, które wędrują po Sudetach, na pewno spotkały się już z sudeckimi halami. Mamy np. Halę Szrenicką, Halę Izerską czy Halę pod Śnieżnikiem. Zasadniczy problem w tym, że nie powinniśmy używać samego słowa „hala” w stosunku do Sudetów. Otóż słowo to zostało zaczerpnięte z tatrzańskiej góralszczyzny i przeniesione sztucznie na grunt tzw. ziem odzyskanych. Hala to rozległa górska łąka, na której odbywał się dawniej wypas zwierząt. Jeżeli hala była działką należącą do jednej rodziny np. Gąsieniców, z czasem otrzymywała od ich nazwiska nazwę własną – np. Hala Gąsienicowa. Jako regionalne określenie powinno być więc związane z miejscem pochodzenia, podobnie jak jej odpowiednik „połonina” używana jest w Bieszczadach. Z historycznego punktu widzenia górskich hal w Sudetach więc nie ma. A co jest? Tu trzeba spojrzeć na niemieckie albo czeskie określenia. Bardziej poprawnym określeniem dla Sudetów byłoby słowo „łąka”. Takie określenia widzimy w historycznych nazwach niemieckich i czeskich. M. Staffa w swoim słowniku geografii podaje dla Hali Szrenickiej niemiecką nazwę Kranich Wiese i Grenz Wiese, czyli żurawia lub graniczna łąka. Również graniczną łąkę oznacza czeska nazwa Hraniční louka. Podobnie w innych częściach Sudetów również spotykamy niemieckie „Wiese” i czeskie „louka”. Hale jednak już na dobre zadomowiły się w polskich Sudetach. Nie chodzi o to, żeby je teraz wszystkie zmieniać, ale żeby znać różnicę, kontekst i pochodzenie tego słowa.

10. W Sudetach są górale

Powszechnym mitem pojawiającym się wśród turystów, którzy po raz pierwszy odwiedzają Sudety, jest przeświadczenie o mieszkających tutaj góralach. I nie chodzi tutaj o górali w sensie mieszkańców terenów górskich, ale o występowanie specyficznego folkloru. Jednym z częściej pojawiających się pytań jest „A czemu nie mówicie tu gwarą?”. No nie mówimy, bo gwary tutaj nie ma. Sudety to nie Karpaty Zachodnie. Ludność Sudetów, a w zasadzie także całego Dolnego Śląska, nie charakteryzuje się jakąś specjalną odrębnością czy folklorem. Wynika to z prostego faktu, że po wojnie nastąpiła tu niemalże całkowita wymiana ludności. W wyniku zmiany granic przedwojenna niemiecka ludność została zmuszona do opuszczenia swoich domów, a ich miejsce zajęli polscy osadnicy. Cała ludność, z wyjątkiem nielicznych autochtonów, jest napływowa i pochodzi z różnych rejonów Polski, Kresów Wschodnich, a nawet z zagranicy. Folklor, gwara, tradycyjne potrawy czy odrębny ubiór nie zdążyły się wykształcić. Pustka ta została zastąpiona zaimportowanymi sztucznie z Podhala rzeczami, tak jakby chciano wyjść naprzeciw oczekiwaniom turystów. W ten oto sposób na stoiskach w Karpaczu czy Szklarskiej Porębie królują oscypki, góralskie kapelusze i ciupagi. Ale to wszystko sztuczne. Górali tu nie ma.

Artykuł 10 mitów na temat Sudetów pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.