Historia Dolnego Śląska (Śląska) to cykl pięciu artykułów opisujących dzieje i losy Dolnego Śląska. Więcej informacji na temat artykułów, a także bibliografia, znajduje się pod tym linkiem.

PODROZDZIAŁY:

• Dolny Śląsk w Republice Weimarskiej (1918–1933 rok)
• Dolny Śląsk w III Rzeszy (1933–1945 rok)

Dolny Śląsk w Republice Weimarskiej (1918–1933 rok)

W listopadzie 1918 roku I wojna światowa była już zakończona, a Cesarstwo Niemieckie przestało istnieć. Koniec Wielkiej Wojny nie oznaczał jednak nastania spokoju. Niemcy pogrążały się w rewolucyjnych walkach i wystąpieniach, które z trudem tłumiono. W 1919 roku zorganizowano wybory do Zgromadzenia Narodowego. 11 sierpnia 1919 roku nowo wybrane Zgromadzenie Narodowe uchwaliło konstytucję weimarską. Zgromadzenie wybrało również pierwszego prezydenta republiki, został nim Friedrich Ebert.

W wyniku rozpadu Cesarstwa Niemieckiego i Austro-Węgier powstała odrodzona Polska i Czechosłowacja. Oba kraje zgłosiły pretensje do niektórych ziem Śląska. Główny spór toczył się o Górny Śląsk pomiędzy Polakami i Niemcami. Ostatecznie o losach przynależności Górnego Śląska miał zadecydować plebiscyt. W przypadku Dolnego Śląska Czesi zgłosili roszczenia przede wszystkim w stosunku do ziemi kłodzkiej, od wieków związanej z Koroną Czeską. Na dodatek ziemię kłodzką w niektórych rejonach zamieszkiwała spora mniejszość czeska, tzw. zakątek czeski w okolicach Kudowy-Zdroju i Lewina Kłodzkiego. Ponadto pomiędzy Polakami i Czechami istniał spór o Śląsk Cieszyński.

W wyniku ustaleń traktatu wersalskiego do Polski zostały przyłączone skrawki północnych części Dolnego Śląska. Natomiast górnośląski plebiscyt, a także trzy kolejne powstania śląskie, zadecydowały o przyłączeniu dużej uprzemysłowionej części Górnego Śląska do Polski. Czesi nie ugrali nic w sprawie swoich roszczeń o ziemię kłodzką, za to traktat przyznał im ziemię hulczyńską (tzw. Kraik Hulczyński), która przed wojną należała do Niemiec. Śląsk Cieszyński został podzielony pomiędzy Polskę i Czechosłowację, mniej więcej wzdłuż linii Olzy. Jeszcze przed rozstrzygnięciem sporów Niemcy uchwaliły nowy podział administracyjny prowincji śląskiej. Całą prowincję podzielili na dwie części – prowincję dolnośląską ze stolicą we Wrocławiu i prowincję górnośląską ze stolicą w Opolu.

Dolny Śląsk, podobnie jak inne regiony Niemiec, jeszcze przez długi czas odczuwał skutki I wojny światowej. W wielu dolnośląskich miejscowościach zaczęły powstawać pomniki ofiar Wielkiej Wojny, poświęcone poległym mieszkańcom. Nie było takiej miejscowości, nie było takiej wsi, z której choć jeden żołnierz nie zginąłby na froncie I wojny światowej. Poczucie rozgoryczenia po przegranej wojnie potęgował fakt, że wojna na wschodzie została de facto przez Niemców wygrana, a mimo tego to właśnie na wschodzie Niemcy utraciły najwięcej ziem, w tym większą uprzemysłowioną część Górnego Śląska. Dodatkowo Niemcy po wojnie borykały się z kryzysem gospodarczym, szalała hiperinflacja. Te wszystkie problemy już wkrótce stały się pożywką dla skrajnych ideologii.

W 1924 roku w Jeżowie Sudeckim koło Jeleniej Góry uruchomiono pierwszą na Śląsku szkołę szybowcową. Przyszli piloci szkolili się na stokach Góry Szybowcowej. Wśród uczniów szkoły był m.in. konstruktor rakiet Wernher von Braun i najsłynniejsza niemiecka pilotka doświadczalna Hanna Reitsch.

W maju 1924 roku rozpoczęła nadawanie pierwsza rozgłośnia radiowa we Wrocławiu o nazwie Schlesische Funkstunde.

W 1925 roku umiera prezydent Friedrich Ebert. Nowo wybranym prezydentem Republiki Weimarskiej, już w wyborach bezpośrednich, został bohater I wojny światowej feldmarszałek Paul von Hindenburg.

W 1925 roku lotnisko Wrocław Gądów Mały uruchomiło pierwsze stałe codzienne połączenia pasażerskie na trasie Gliwice-Wrocław-Berlin.

W 1925 roku we Wrocławiu została założona komórka NSDAP (Narodowosocjalistycznej Niemieckiej Partii Robotników) pod kierownictwem Helmutha Brücknera. Kolejne komórki organizacyjne narodowych socjalistów pojawiły się w Świdnicy, Wałbrzychu, Jeleniej Górze i Zgorzelcu. Wówczas NSDAP cieszyła się na Dolnym Śląsku znikomym poparciem w okolicach 1%.

W 1929 roku biskupstwo wrocławskie zostało podniesione do rangi arcybiskupstwa.

W 1929 roku wybucha tzw. wielki kryzys, który doprowadził do znacznego pogorszenia sytuacji gospodarczej w Republice Weimarskiej. Kryzys okazał się szczególnie dotkliwy na Dolnym Śląsku, doprowadzając do załamania śląskiego przemysłu, spadku produkcji i gwałtownego wzrostu bezrobocia. Z końcem 1932 roku prawie 500 tys. Dolnoślązaków pozostawało bez pracy, co stanowiło 8% bezrobotnych w całych Niemczech. We Wrocławiu bezrobocie pozostawało na jednym z najwyższych poziomów ze wszystkich niemieckich dużych miast. Kryzys dotknął także przemysł wydobywczy w Zagłębiu Wałbrzyskim, na ulicach Wałbrzycha pojawił się głód.

W okolicznościach kryzysu gospodarczego do głosu zaczęły dochodzić skrajne ugrupowania, zarówno z lewej jak i prawej strony sceny politycznej. Szczególnie zacięta walka polityczna rozegrała się pomiędzy KPD (Komunistyczną Partią Niemiec) a NSDAP. Obie partie były przeciwne istnieniu Republiki Weimarskiej. Największe poparcie komuniści uzyskiwali w Wałbrzychu, Dzierżoniowie i Kamiennej Górze. Natomiast socjaldemokraci (SPD) cieszyli się powodzeniem w Nowej Rudzie, Brzegu, Strzegomiu i Zgorzelcu. Na ulicach dochodziło do licznych bijatyk i prowokacji, głównie ze strony szalejących politycznych bojówek. Terror i przemoc stały się powszechnymi elementami walki politycznej. Dolnośląska NSDAP na początku skupiała głównie członków z wykształceniem średnim i wyższym, a wraz z rozwojem struktur i rosnącym poparciem w NSDAP zaczęli przeważać robotnicy. Dużą część członków partii stanowiły osoby młode, nieprzekraczające 30. roku życia.

9 lipca 1930 roku w kopalni Wacław w Miłkowie (dziś część Ludwikowic Kłodzkich) doszło do jednej z największych katastrof górniczych w dolnośląskim zagłębiu węglowym. W wyniku gwałtownego wyrzutu dwutlenku węgla i skał do wyrobisk, śmierć poniosło 151 górników.

We wrześniu 1930 roku w wyborach do Reichstagu NSDAP odniosła duży sukces, uzyskując drugie miejsce (za SPD) i wprowadzając do parlamentu 107 deputowanych, w tym 6 z Dolnego Śląska. Na Dolnym Śląsku naziści uzyskali duże poparcie w okręgu wrocławskim (24,2%) i legnickim (20,9%). Z małej partii NSDAP stała się jedną z głównych sił politycznych w Niemczech. Z dolnośląskich list do Reichstagu dostali się m.in. gauleiter okręgu śląskiego Helmuth Brückner i Hans Frank.

Lata 20. i 30. XX wieku przyniosły znaczący rozwój infrastruktury turystycznej w górach. To właśnie w międzywojniu powstało wiele z kultowych schronisk górskich m.in. schronisko na Szrenicy, Dom Śląski i Odrodzenie w Karkonoszach, a także Andrzejówka w Górach Suchych i Perła Zachodu nad Jeziorem Modrym.

W 1931 roku w Jeżowie Sudeckim został oblatany szybowiec Grunau Baby. Grunau Baby, czyli w dosłownym tłumaczeniu „dziecko Jeżowa Sudeckiego”, został zaprojektowany w zakładach Edmunda Schneidera. Spopularyzował on lotnictwo szybowcowe w Niemczech. Grunau Baby okazał się ogromnym sukcesem, był najliczniej produkowanym szybowcem w historii lotnictwa. Liczbę wyprodukowanych egzemplarzy szacuje się na ponad 5 tys.

W 1932 roku przeprowadzono wybory prezydenckie, które ponownie wygrał Paul von Hindenburg, uzyskując w drugiej turze 53,1% głosów, jednocześnie pokonując Adolfa Hitlera z NSDAP (36,7%) i Ernsta Thälmanna z KPD (10,1%). Hindenburg startował jako kandydat bezpartyjny.

Kolejne wybory do Reichstagu odbyły się w lipcu 1932 roku. Tym razem narodowi socjaliści tryumfowali, wygrywając wybory i zdobywając w całych Niemczech aż 37,3% głosów, tym samym uzyskując 230 mandatów do Reichstagu. Na tle całego kraju poparcie dla NSDAP na Dolnym Śląsku było rekordowo wysokie – 45,3% głosów i 15 mandatów. Legnicki okręg wyborczy był trzecim okręgiem pod względem poparcia dla NSDAP (48%) w całych Niemczech. Co ciekawe, poparcie na Górnym Śląsku było znacznie mniejsze niż średnia krajowa – 29,3% głosów. Kolejne wybory do Reichstagu przeprowadzono w listopadzie 1932 roku. Wygrała je również NSDAP zdobywając w całych Niemczech 33,1% głosów, na Dolnym Śląsku 41,1%, a na Górnym Śląsku 26,8%.

30 stycznia 1933 roku prezydent Paul von Hindenburg przekazał władzę Adolfowi Hitlerowi, mianując go na kanclerza Rzeszy. Republika Weimarska przestała istnieć, narodziła się III Rzesza.

Dolny Śląsk w III Rzeszy (1933–1945 rok)

Już dzień po dojściu Hitlera do władzy naziści rozpoczęli represje w stosunku do komunistów. 31 stycznia 1933 roku prezydent policji we Wrocławiu wydał zakaz organizowania demonstracji przez KPD. Wkrótce działalność tej partii została zdelegalizowana. W marcu 1933 roku przeprowadzono jeszcze jedne (już nie w pełni demokratyczne) wybory do Reichstagu. W całym kraju NSDAP zdobyła 43,9% głosów i 288 mandatów. Na Dolnym Śląsku naziści uzyskali w okręgu wrocławskim 50,2%, a legnickim 54% głosów. Były to jedne z najlepszych wyników NSDAP w całym kraju.

W marcu 1934 roku rozpoczęto na Śląsku budowę autostrady, jezdnej z tzw. Reichsautobahn. Budowany odcinek autostrady miał przebiegać z Berlina do Bytomia, przez Legnicę, Wrocław, Opole i Gliwice. Do prac wykorzystywano bezrobotnych. Ambitny program budowy nowoczesnych autostrad w całym kraju miał być remedium na wciąż duże bezrobocie w III Rzeszy. Planowany odcinek autostrady śląskiej nie został do wybuchu wojny w pełni ukończony.

2 sierpnia 1934 roku umiera prezydent Paul von Hindenburg. Nowych wyborów nie rozpisano, a dotychczasową funkcję prezydenta połączono z funkcją kanclerza Rzeszy, którą już od półtora roku sprawował Adolf Hitler.

W grudniu 1934 roku nowym gauleiterem Śląska i zarazem nadprezydentem prowincji górno- i dolnośląskiej został Josef Wagner. Jednym z elementów regionalnej polityki Wagnera było usuwanie wszelkich słowiańskich śladów na Śląsku, zarówno polskich, jak i czeskich. Polityka odsłowiańszczania Śląska doprowadziła do zmiany niektórych nazw miejscowości, aby nie kojarzyły się zbyt słowiańsko, np. Lewin na ziemi kłodzkiej przemianowany został na Hummelstadt, podwrocławską wieś Benkwitz zamieniono na Ruhlinden itd. W 1938 roku zmianie uległ również herb Wrocławia, który używany był od 1530 roku. Nazistom w starym herbie nie pasowała litera „W”, która kojarzyła się z czeskim księciem Wratysławem I, a także czeski lew.

W kwietniu 1938 roku połączono ze sobą prowincję górno- i dolnośląską, tworząc z powrotem jedną prowincję śląską z siedzibą we Wrocławiu.

We wrześniu 1938 roku zawarto tzw. układ monachijski dotyczący przyłączenia części terytorium Czechosłowacji do III Rzeszy. Dotyczył on tzw. Sudetenlandu zamieszkanego przez ludność niemiecką, która domagała się przyłączenia do Niemiec. Układ został zawarty ponad głowami Czechosłowaków. 1 października 1938 roku wojska niemieckie przekroczyły granicę i przystąpiły do zajmowania spornych terenów. W skład Sudetenlandu wchodziły również fragmenty historycznych terenów Śląska – Śląsk Opawski, ziemia hulczyńska i skrawki dawnego księstwa nyskiego. Z zaanektowanych terenów utworzono nową jednostkę administracyjną o nazwie Okręg Rzeszy Kraj Sudetów, która graniczyła bezpośrednio z prowincją śląską i w której skład wszedł Śląsk Opawski. Natomiast ziemia hulczyńska została włączona bezpośrednio do prowincji śląskiej. Polski rząd również chciał wziąć udział w podziale czechosłowackiego tortu i wystosował ultimatum domagające się przyłączenia do Polski czeskiej części Śląska Cieszyńskiego tzw. Zaolzia. Ultimatum zostało zaakceptowane, a 2 października wojska polskie wkroczyły na teren Zaolzia.

W nocy z 9 na 10 listopada 1938 roku doszło do pogromów ludności żydowskiej, które przeszły do historii pod nazwą nocy kryształowej. Stanowiły one punkt kulminacyjny już od dłuższego czasu prowadzonej w Niemczech antyżydowskiej kampanii. W wielu niemieckich miastach zaatakowano żydowskie sklepy, niszcząc i demolując witryny. To właśnie od szkła z porozbijanych wystaw sklepowych wzięła swoją nazwę noc kryształowa. Do podobnych ekscesów dochodziło również na Dolnym Śląsku. We Wrocławiu zaatakowano żydowskie sklepy, zdewastowano cmentarz i podpalono wrocławską Nową Synagogę. Synagogi zapłonęły także m.in. w Świdnicy, Trzebnicy i Oleśnicy. Wielu Żydów zostało zaatakowanych fizycznie.

Lato 1939 roku upłynęło pod znakiem przygotowań do nadchodzącej wojny. W tym czasie komendant fortyfikacji Wrocławia pułkownik Edwin von Rothkirch, zapalony filmowiec-amator, nagrał kolorowy film przedstawiający Wrocław w ostatnich miesiącach przed wybuchem wojny. Na kolorowym filmie widzimy stolicę Dolnego Śląska, jego syna Poldiego, a także samego Rothkircha wizytującego wraz z wojskami tereny tuż przy granicy z Polską.

1 września 1939 roku wybucha II wojna światowa. Wódz III Rzeszy Adolf Hitler bez wypowiedzenia wojny wydał rozkaz zaatakowania Polski. Jedno z głównych uderzeń Wehrmachtu zostało wyprowadzonych z terenów Śląska, gdzie zgrupowano wojska Grupy Armii Południe pod dowództwem generała Gerda von Rundstedta. Bezpośrednio z terenów Dolnego Śląska nacierała 10. Armia dowodzona przez generała Johannesa Blaskowitza. Ponadto z dolnośląskich lotnisk operowały samoloty Luftwaffe wykonujące loty bojowe nad Polską. Ciężar obrony polskiej części Górnego Śląska spoczywał na Armii Kraków dowodzonej przez generała Antoniego Szyllinga. Wojska niemieckie szybko posuwały się do przodu i już 4 września został zajęty cały Górny Śląsk.

17 września 1939 roku w kościele pw. św. Marcina na Ostrowie Tumskim we Wrocławiu odprawiono ostatnią mszę w języku polskim.

Podobnie jak w przypadku poprzedniej wojny, również i tym razem niemiecka ludność Śląska przyjęła z entuzjazmem wybuch wojny. Zagarnięte tereny Górnego Śląska zostały włączone do prowincji śląskiej, którą następnie znowu podzielono na dwie części – prowincję dolnośląską z siedzibą we Wrocławiu i górnośląską z siedzibą w Katowicach. Szybko, bo już jesienią 1939 roku, na Dolnym Śląsku pojawiły się pierwsze transporty z jeńcami wojennymi i robotnikami przymusowymi z Polski, których zatrudniano w zakładach przemysłowych i gospodarstwach rolnych. Równie szybko mieszkańcy Dolnego Śląska odczuli na własnej skórze skutki wojny. Pojawiły się pierwsze problemy z dostępem do podstawowych artykułów, w tym żywności, która już wkrótce musiała być reglamentowana.

W sierpniu 1940 roku powstał obóz koncentracyjny Gross-Rosen w Rogoźnicy, początkowo jako filia KL Sachsenhausen. Pierwszych więźniów obozu wykorzystywano do pracy w miejscowym kamieniołomie granitu.

Również w sierpniu 1940 roku na Dolny Śląsk spadły pierwsze alianckie bomby. W nocy z 13 na 14 sierpnia samoloty RAFu zrzuciły bomby na zakłady budowy wagonów Wumag w Zgorzelcu. Natomiast w nocy z 26 na 27 sierpnia jeden samolot RAFu zrzucił bomby w okolicach Dworca Świebodzkiego we Wrocławiu. Naloty te miały charakter incydentalny i odwetowy, w związku z toczącą się wówczas bitwą o Anglię. Nie wyrządziły one większych szkód, ale były swoistą zapowiedzą tego, co już wkrótce miało spotkać kilka z dolnośląskich miast.

W maju 1941 roku obóz Gross-Rosen stał się samodzielnym obozem koncentracyjnym. Oprócz obozu macierzystego w Rogoźnicy zakładano również liczne filie (podobozy), których ilość szacuje się na ok. 100. Przez KL Gross-Rosen przeszło ok. 125 tys. więźniów, z czego 40 tys. zmarło.

Zasadnicza zmiana nastrojów ludności Dolnego Śląska nastąpiła w 1941 i 1942 roku. Początkowy entuzjazm i euforię, związane z pierwszymi zwycięstwami, zastąpił strach i obawa o losy wojny. Prawdziwym szokiem dla społeczeństwa był widok powracających z frontu wschodniego rannych żołnierzy. Coraz więcej mężczyzn było powoływanych do służby wojskowej, przez co brakowało rąk do pracy. Problem ten próbowano rozwiązać ściąganiem coraz większej ilości robotników przymusowych. Pogorszyła się również sytuacja z dostępem do podstawowych produktów.

W czerwcu 1942 roku Gestapo rozbiło we Wrocławiu polską organizację konspiracyjną o nazwie „Olimp”. W skład organizacji wchodzili m.in. członkowie miejscowej Polonii i polscy robotnicy przymusowi. Wcześniej na terenie Dolnego Śląska swoją siatkę wywiadowczą posiadał Związek Walki Zbrojnej (przemianowany w 1942 roku na Armię Krajową).

W 1943 roku w obawie przed alianckimi nalotami nasilił się proces przenoszenia produkcji zbrojeniowej z zachodnich terenów Niemiec w głąb Rzeszy. W tamtym czasie Dolny Śląsk wciąż uważany był za bezpieczny region, oddalony od głównego teatru działań wojennych. Na Dolnym Śląsku ulokowano ok. 200 mniejszych i większych zakładów produkujących na potrzeby wojska. Większość z nich wytwarzała tylko drobne elementy, części i podzespoły, które później wysyłane były do dalszego montażu. Przenoszone zakłady były często lokowane w prowizorycznych miejscach np. na potrzeby produkcji zbrojeniowej przekształcano liczne zakłady lniarskie.

Na jesień 1943 roku ruszyła budowa kompleksu „Riese” w Górach Sowich. Zakrojone na szeroką skalę prace budowlane obejmowały również wydrążenie podziemnych kompleksów w Masywie Włodarza w okolicach Walimia i Głuszycy. Prace objęły również przebudowę Zamku Książ. Budowa podziemi, przynajmniej w początkowych planach, miała być przeznaczona pod nową Kwaterę Główną Hitlera (FHQ). Prawdopodobnie impulsem do budowy nowej kwatery były niepowodzenia na froncie wschodnim. Klęska na łuku kurskim i posuwająca się do przodu Armia Czerwona, mogły już wkrótce zagrozić dotychczasowej kwaterze wodza III Rzeszy w Prusach Wschodnich. W ramach budowy kompleksu „Riese” powstało 7 podziemnych kompleksów w Górach Sowich i na Pogórzu Wałbrzyskim.

Na przełomie listopada i grudnia 1943 roku odbyła się w Teheranie konferencja tzw. Wielkiej Trójki. Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt i Józef Stalin obradowali na temat kształtu powojennego świata. Była to jedna z trzech konferencji, na której alianci mieli ustalić światowy porządek po zakończeniu wojny. Jednym z poruszanych tematów były granice przyszłej Polski. Utrata Kresów Wschodnich na rzecz Związku Radzieckiego wydawała się przesądzona. Wszyscy zgodzili się, że Polska powinna otrzymać nowe ziemie na zachodzie kosztem pokonanych Niemiec, w zamian za utratę wschodnich terenów. Nowa zachodnia granica Polski miała zostać oparta o linię Odry, nie doprecyzowano jednak jak dokładnie miała przebiegać. Jeszcze latem 1944 roku Józef Stalin rozważał wariant oparcia zachodniej granicy Polski o Odrę i Nysę Kłodzką. Ziemia kłodzka, a także pas ziemi od Głubczyc do Raciborza miały przypaść Czechosłowacji. W takim wariancie większa część Dolnego Śląska miała pozostać w Niemczech, a Wrocław stałby się miastem granicznym, podzielonym na część polską i niemiecką.

W kwietniu 1944 roku budowa kompleksu „Riese” w Górach Sowich została przekazana pod kierownictwo Organizacji Todt (OT). Powodem były opóźnienia w realizacji zadania. Dodatkowo, aby przyśpieszyć prace, wsparto je więźniami z KL Gross-Rosen. W tym celu utworzono 13 filii (podobozów) o wspólnej nazwie AL Riese, przez które przeszło ok 13. tys. więźniów. Dodatkowo przy budowie kompleksu „Riese” wykorzystywano jeńców wojennych i robotników przymusowych.

20 lipca 1944 roku dokonano nieudanego zamachu na życie Adolfa Hitlera w Wilczym Szańcu w Prusach Wschodnich. Jednym ze skutków śledztwa prowadzonego przeciwko zamachowcom było odkrycie grupy antyhitlerowskiej opozycji skupionej wokół majątku rodziny von Moltke w Krzyżowej koło Świdnicy. W trakcie śledztwa Gestapo nazwało grupę opozycjonistów mianem „Kręgu z Krzyżowej”. Wśród aresztowanych i straconych konspiratorów był m.in. Helmuth James von Moltke (stryjeczny prawnuk feldmarszałka Helmutha von Moltke).

W sierpniu 1944 roku Wrocław został ogłoszony Twierdzą Wrocław – Festung Breslau. Dolny Śląsk przygotowywał się na wkroczenie Armii Czerwonej. Również inne dolnośląskie miasta zostały ogłoszone twierdzami – Nysa, Brzeg, Oława, Bolesławiec, Legnica, Głogów i Ścinawa. Już w październiku 1944 roku lotnictwo Armii Czerwonej dokonało pierwszego bombardowania Wrocławia.

W styczniu 1945 roku na froncie wschodnim ruszyła nowa sowiecka ofensywa, tzw. ofensywa styczniowa. Na południu wojska 1. Frontu Ukraińskiego, pod dowództwem marszałka Iwana Koniewa, przekroczyły dawną polsko-niemiecką granicę. Tempo ofensywy było duże i już w lutym Sowieci zajęli tereny na prawym brzegu Odry. Spowodowało to popłoch wśród mieszkańców Dolnego Śląska. Z rozkazu gauleitera Dolnego Śląska Karla Hankego rozpoczęto przymusową ewakuację ludności cywilnej Wrocławia, z miasta ewakuowano ok. 700 tys. osób. Ewakuację przeprowadzono w sposób chaotyczny i pośpieszny. Tylko część osób udało się przewieźć pociągami. W większości ludność opuszczała Wrocław pieszo, przy silnych mrozach dochodzących nawet do –20°C. Spowodowało to ogromne straty wśród uciekinierów, w trakcie marszu zginęło ok. 90 tys. osób. W lutym podjęto również decyzję o ewakuacji więźniów obozu macierzystego i podobozów KL Gross-Rosen. Tymczasem Wrocław szykował się do fanatycznej obrony przed Armią Czerwoną. Wyrok na miasto został wydany.

W lutym 1945 roku odbyła się druga konferencja Wielkiej Trójki, tym razem w Jałcie. Sprzymierzeni znowu poruszyli kwestię kształtu powojennej Polski. Podtrzymano wcześniejsze ustalenia dotyczące rekompensaty terytorialnej. Polska miała otrzymać niemieckie ziemie na zachodzie jako zadośćuczynienie za utratę Kresów Wschodnich. Józef Stalin wysunął koncepcję oparcia zachodniej granicy o Odrę i Nysę Łużycką, w takim wariancie większa część Dolnego Śląska przypadłaby Polsce. Pozostali alianci nie chcieli aż tak bardzo wzmacniać Polski kosztem Niemiec. Wciąż nie ustalono wspólnego stanowiska w tej kwestii. Decyzję odłożono na później.

8 lutego 1945 roku rozpoczęła się kolejna ofensywa Armii Czerwonej, tzw. operacja dolnośląska. Wojska 1. Frontu Ukraińskiego ruszyły ze swoich pozycji zajmowanych na prawym brzegu Odry. Pomimo silnego oporu armii niemieckiej Sowieci już 9 lutego zajęli Legnicę, a następnie kolejne miasta m.in. Bolesławiec, Zieloną Górę, Jawor i Strzegom. 12 lutego rozpoczęło się oblężenie Głogowa (Festung Glogau). Ciężar obrony Dolnego Śląska spoczywał na Grupie Armii Środek pod dowództwem generała Ferdinanda Schörnera. Niemcy skoncentrowali swoje siły pancerne w okolicach Świdnicy, próbując nie dopuścić do zablokowania Wrocławia. W nocy z 15 na 16 lutego ostatecznie zamknęło się okrążenie wokół Wrocławia (Festung Breslau). 20 lutego Sowieci przystąpili do ataku na miasto, które przerodziło się w kilkumiesięczne walki i wyniszczające oblężenie. Zaopatrzenie do odciętego miasta dostarczane było za pomocą lotnictwa.

3 marca 1945 roku Wehrmacht przeprowadził kontruderzenie w kierunku na Lubań i Lwówek Śląski. Niemcom udało się odbić z rąk Sowietów częściowo zajęty Lubań i Strzegom. Minister propagandy III Rzeszy Joseph Goebbels rozdmuchał to wydarzenie do niebotycznych rozmiarów, podkreślając sukces niemieckiej armii i przybywając osobiście do Lubania 8 marca, aby wręczyć odznaczenia walczącym żołnierzom. Kontruderzenie to nie zmieniło jednak losów wojny, a nawet sytuacji wojsk niemieckich na Dolnym Śląsku. Na tym etapie front ustabilizował się, a Armia Czerwona skupiła się na zdobyciu Berlina.

1 kwietnia 1945 roku Sowieci zdobyli Festung Glogau. 16 kwietnia rozpoczęła się tzw. operacja berlińska. W ramach ofensywy 2. Armia Wojska Polskiego pod dowództwem generała Karola Świerczewskiego wzięła udział w forsowaniu Nysy Łużyckiej, tzw. operacji łużyckiej. W trakcie jej przebiegu Polacy ponieśli dotkliwe straty.

30 kwietnia 1945 roku Adolf Hitler popełnił samobójstwo w swoim bunkrze w oblężonym Berlinie. Wciąż jeszcze bronił się Wrocław, a spora część Dolnego Śląska pozostawała w rękach Niemców. 6 maja generał Hermann Niehoff, komendant Festung Breslau, podpisał kapitulację Wrocławia. W tym samym dniu z oblężonego miasta samolotem uciekł gauleiter Karl Hanke. 8 maja feldmarszałek Wilhelm Keitel podpisał akt kapitulacji III Rzeszy. Równolegle Armia Czerwona, w ramach tzw. operacji praskiej, wypierała z południowych rejonów Dolnego Śląska uciekające niedobitki niemieckich wojsk. Wojna była zakończona.

Artykuł Historia Dolnego Śląska (Śląska) cz. 4 pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

1. Śnieżka

Śnieżka to najwyższy szczyt Karkonoszy i zarazem całych Sudetów. Ponieważ Śnieżka jest górą graniczną – przebiega przez nią polsko-czeska granica – jest również najwyższym szczytem w całej Republice Czeskiej. Zaryzykować można stwierdzenie graniczące z pewnością, że jest to najczęściej i najchętniej odwiedzana góra w całych Sudetach. Główny punkt wycieczek turystów odwiedzających Karkonosze. Charakterystyczny szczyt Śnieżki, zbudowany z twardych hornfelsów, góruje nad otaczającym terenem. Na szczycie Śnieżki znajduje się obserwatorium metrologiczne i XVII-wieczna drewniana kaplica pw. św. Wawrzyńca, a po czeskiej stronie wybudowano budynek poczty (najwyżej położonego urzędu pocztowego w Czechach). Śnieżka znajduje się na terenie Karkonoskiego Parku Narodowego

2. Kocioł Małego Stawu

Kocioł Małego Stawu i znajdujące się na jego dnie polodowcowe jeziorko (Mały Staw) należą do jednych z najbardziej urokliwych miejsc w Sudetach. Kocioł jest jednym z kilku kotłów polodowcowych, jakie możemy spotkać w Karkonoszach. Około 1 mln lat temu w plejstocenie nastąpiła tzw. epoka lodowcowa. W jej wyniku w niektórych miejscach w górach wytworzyły się lokalne górskie lodowce, które doprowadziły do wyżłobienia w grzbiecie Karkonoszy tych niezwykłych form. Wysokość niektórych ze skalnych ścian dochodzi tutaj aż do 80 m. Lodowiec stopniał całkowicie dopiero 10 tys. lat temu, a pozostałością po nim jest dziś Mały Staw. W dole kotła znajduje się schronisko PTTK Samotnia.

3. Wodospad Szklarki

Wodospad Szklarki należy do tych miejsc, które koniecznie trzeba odwiedzić w Sudetach. To jeden z najpopularniejszych karkonoskich wodospadów. Wodospad powstał na potoku Szklarki. Woda spada tu ze skalnego progu z wysokości około 13 m. Do popularności tego miejsca przyczyniło się także bliskie położenie przy drodze krajowej nr 3, prowadzącej z Piechowic do Szklarskiej Poręby. Od parkingu przy drodze do wodospadu jest raptem kilkanaście minut drogi. Jest więc on łatwo dostępny dla turystów, którzy nie lubią długich górskich wędrówek. Przy wodospadzie działa również schronisko PTTK „Kochanówka”.

4. Hala Izerska

Hala Izerska to rozległa górska łąka położona w Górach Izerskich na wysokości około 840–880 m n.p.m. Jej urokliwy dziewiczy charakter sprawił, że stała się jednym z ulubionych miejsc turystów odwiedzających tę część Sudetów. Hala Izerska jest również niezwykłym miejscem ze względu na swój surowy klimat i notowane tutaj w czasie zim rekordowo niskie temperatury (w 1996 roku zanotowano blisko -37°C). Dawniej na Hali Izerskiej funkcjonowała osada Groß-Iser, składająca się z kilkudziesięciu domów. Mieszkańcy osady zostali po wojnie wysiedleni, a teren jako przygraniczny przez wiele lat nie był dostępny dla turystów. Dziś jedynym zachowanym budynkiem osady jest dawna szkoła wybudowana w 1938 roku, w którym obecnie funkcjonuje schronisko Chatka Górzystów.

5. Góry Sokole

Góry Sokole są częścią pasma Rudaw Janowickich. Składają się z sześciu izolowanych szczytów, z których najsłynniejsze to Sokolik (642 m n.p.m.) i Krzyżna Góra (654 m n.p.m.). Oba szczyty są charakterystycznymi elementami krajobrazu Rudaw Janowickich i Kotliny Jeleniogórskiej. Ze względu na swój kształt (przypominający biust) otrzymały prześmiewczą nazwę Cycengebirge. Na obu kulminacjach znajdują się granitowe wychodnie skalne, które szczególnie upodobali sobie wspinacze. Na skałkach znajdują się również platformy widokowe. Szczególnie popularny jest punkt widokowy na Sokoliku. Doskonałe położenie tuż przy kotlinie sprawia, że rozciągają się z niego piękne widoki na otaczające tereny i pozostałe pasma górskie.

6. Wielka Sowa

Góry Sowie już przed wojną były terenem dość dobrze zagospodarowanym turystycznie. W ostatnich latach na sowiogórskich szlakach widać coraz więcej turystów, którzy docenili walory tego pasma górskiego. Głównym celem pieszych wędrówek jest najwyższy szczyt Gór Sowich – Wielka Sowa. Masywny i zwarty szczyt Wielkiej Sowy (1015 m n.p.m.) jest dobrze rozpoznawalny z wielu miejsc w Sudetach. Na szczycie znajduje się wybudowana w latach 1905–1906 zabytkowa 25-metrowa wieża widokowa. Dawniej nosiła ona miano wieży niemieckiego kanclerza Otto von Bismarcka. Wieża za niewielką opłatą udostępniona jest do zwiedzania. Na szczycie Wielkiej Sowy znajduje się również miejsce do odpoczynku, wiaty z ławkami i palenisko.

7. Szczeliniec Wielki

Szczeliniec Wielki to najwyższy i zarazem najbardziej charakterystyczny szczyt Gór Stołowych. Wznosi się na wysokość 919 m n.p.m., a jego wysokie pionowe ściany górują 150 m nad niżej położonym Karłowem. Jego nazwa pochodzi od szczelin, popękanych skał piaskowca, wśród których znajdziemy wiele niezwykłych skalnych form. Szczeliniec Wielki był już popularnym celem wycieczek pod koniec XVIII wieku. Odwiedzili go m.in. król pruski Fryderyk Wilhelm II, poeta Johann Wolfgang Goethe i przyszły prezydent USA John Quincy Adams. Szczyt znajduje się na terenie Parku Narodowego Gór Stołowych. Dojście do platformy widokowej przy schronisku i do samego schroniska PTTK „Na Szczelińcu” jest bezpłatne, ale przejście głównej trasy wśród skalnych form i szczelin wymaga zakupienia biletu wstępu.

8. Błędne Skały

Góry Stołowe to niezwykłe miejsce na mapie Sudetów. Występują tu osobliwe formy z piaskowca, skalne miasta i labirynty. W polskiej części Gór Stołowych, oprócz Szczelińca Wielkiego, warto również odwiedzić Błędne Skały. To prawdziwy skalny labirynt, którego korytarzami poprowadzono turystyczną trasę. Również i tutaj znajdziemy wiele zdumiewających skalnych formacji. Część z nich, ze względu na swój specyficzny wygląd, otrzymała stosowne nazwy. Na trasie spotkamy m.in. okręt, kurzą stopkę, kasę i kuchnię. Pokonanie niektórych wąskich przejść pomiędzy skałami wymaga sporej sprawności i gibkości ciała. Błędne Skały znajdują się na terenie Parku Narodowego Gór Stołowych i ich zwiedzanie wymaga zakupienia biletu.

9. Masyw Śnieżnika

Masyw Śnieżnika to kolejne miejsce, które warto odwiedzić w Sudetach. Masyw położony jest w Sudetach Wschodnich. Jego najwyższą kulminacją jest Śnieżnik, wznoszący się na wysokość 1426 m n.p.m. Śnieżnik jest również najwyższym szczytem polskiej części Sudetów Wschodnich. Rozciągają się z niego piękne widoki na ziemię kłodzką. Przez szczyt przebiega polsko-czeska granica państwowa. Sam Masyw Śnieżnika przybrał formę zwartego masywu górskiego, silnie zalesionego, o stromych zboczach. Nie spotkamy tu tłumów turystów tak, jak na Śnieżce. Wędrówki po Masywie Śnieżnika polecam osobom, które pragną raczej ciszy, spokoju i bliskości natury. Na Hali pod Śnieżnikiem znajduje się schronisko PTTK „Na Śnieżniku”.

10. Jaskinia Niedźwiedzia

Wybierając się w Masyw Śnieżnika warto również odwiedzić znajdującą się w Kletnie Jaskinię Niedźwiedzią. Jaskinia położona jest w dolinie Kleśnicy, tuż przy szlaku prowadzącym na Śnieżnik. Jest to największa jaskinia w Sudetach, dotychczas odkryto około 5 km korytarzy. Jaskinię odkryto przypadkowo w 1966 roku w czasie eksploatacji złoża marmuru. W 1983 roku w jaskini utworzono trasę turystyczną o długości około 400 m. W środku zachowała się piękna szata naciekowa, którą dziś możemy podziwiać zwiedzając wnętrza jaskini. Zwiedzanie odbywa się tylko z przewodnikiem, obowiązuje wcześniejsza rezerwacja. Jaskinia Niedźwiedzia to jedna z największych atrakcji turystycznych ziemi kłodzkiej, Sudetów Wschodnich i Dolnego Śląska.

Mapa 10 miejsc, które warto odwiedzić w Sudetach

Artykuł 10 miejsc, które warto odwiedzić w Sudetach pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

Sudety – Podstawowe informacje

Sudety są łańcuchem górskim będącym częścią Masywu Czeskiego. Przechodzą przez terytorium trzech państw: Polski, Czech i Niemiec. Cały łańcuch ma kształt łuku o długości około 340 km. Ciągnie się od zachodu w okolicach Drezna (Dresdner Heide – najdalej na zachód wysunięta część Sudetów) aż do Bramy Morawskiej na wschodzie. Wschodnia granica Sudetów jest wyraźnie zaakcentowana i dobrze widoczna w terenie. Natomiast zachodnia granica jest słabo zaznaczona, stąd jest również przedmiotem wielu sporów. Sudety na zachodzie stykają się z Górami Połabskimi, a na wschodzie Brama Morawska oddziela je od Karpat. Najwyższym szczytem Sudetów jest Śnieżka (czes. Sněžka, niem. Schneekoppe), wznosząca się na wysokość 1603 m n.p.m., położona w Karkonoszach w Sudetach Zachodnich.

Sudety są łańcuchem górskim stanowiącym naturalną granicę pomiędzy państwami. Tak było często w historii, tak jest również współcześnie. Wzdłuż Sudetów przebiega przede wszystkim polsko-czeska granica państwowa. Ponadto wzdłuż Nysy Łużyckiej, biegnącej przez góry i pogórze, przebiega również granica polsko-niemiecka, a przez Pogórze Łużyckie i fragment Kotliny Żytawskiej oraz Gór Łużyckich granica czesko-niemiecka. Ciekawostka, w wielu miejscach granica przebiega dokładnie tak samo jak przed II wojną światową. Z tą różnicą, że rozdziela już inne państwa, czego ślady widzimy na gdzieniegdzie zachowanych przedwojennych znakach (słupkach) granicznych.

Podział fizjograficzny Sudetów

Sudety są łańcuchem górskim i zarazem regionem fizycznogeograficznym w randzie subprowincji. Cały łańcuch górski dzieli się na mniejsze części tzw. makroregiony, wśród nich wyróżniamy następujące makroregiony: Sudety Zachodnie, Sudety Środkowe, Sudety Wschodnie i Przedgórze Sudeckie. Dodatkowo każdy z makroregionów dzieli się na mniejsze części tzw. mezoregiony. Zazwyczaj wśród mezoregionów wyróżniamy poszczególne pasma górskie, masywy czy kotliny śródgórskie. Podział fizjograficzny Sudetów jest niezwykle skomplikowany. Po części wpływ na to ma skomplikowana budowa geologiczna gór, częściowo również burzliwa historia regionu. Często kryterium przebiegu granicy między dwoma pasmami ma charakter historyczny. Dodatkowo nie ma jednego wspólnego podziału Sudetów. Różnice widzimy np. między podziałem stosowanym w Polsce, a tym opracowanym w Czechach. Rozbieżności widzimy również w podziałach opracowanych przez polskich geografów. Niektóre fragmenty Sudetów mają charakter sporny, co do ich przynależności do konkretnego pasma. W niniejszym artykule, tak samo jak i na całym blogu, stosuję podział opracowany przez prof. Jacka Potockiego. Na jego podstawie (z drobnymi zmianami) opracowałem własną interaktywną mapę podziału Sudetów na mezoregiony. Zamieszczam ją poniżej.

Należy pamiętać, że łańcuch górski Sudetów ma charakter transgraniczny, przechodzi przez terytorium trzech państw: Polski, Czech i Niemiec. Poniżej zamieszczam listę sudeckich mezoregionów znajdujących się na terytorium województwa dolnośląskiego.

Sudety Zachodnie

• Kotlina Żytawska
• Góry Izerskie
• Pogórze Izerskie
• Karkonosze → link do opisu
• Kotlina Jeleniogórska
• Rudawy Janowickie
• Góry Kaczawskie
• Pogórze Kaczawskie

Sudety Środkowe

• Kotlina Kamiennogórska
• Góry Jastrzębie (niewielki fragment w okolicach Okrzeszyna)
• Góry Kamienne
• Góry Wałbrzyskie
• Pogórze Wałbrzyskie
• Góry Sowie
• Góry Bardzkie
• Obniżenie Nowej Rudy
• Obniżenie Ścinawki
• Kotlina Kłodzka
• Góry Stołowe
• Góry Bystrzyckie
• Góry Orlickie
• Pogórze Orlickie

Sudety Wschodnie

• Góry Złote
• Masyw Śnieżnika

Przedgórze Sudeckie

• Wzgórza Strzegomskie
• Równina Świdnicka
• Masyw Ślęży
• Obniżenie Podsudeckie
• Kotlina Dzierżoniowska
• Wzgórza Niemczańsko-Strzelińskie
• Obniżenie Otmuchowskie

Poniżej zamieszczam grafikę przedstawiającą przebieg pasm górskich, pogórzy, masywów i wzgórz.

Szczyty Sudetów

Sudety raczej nie należą do gór wysokich. Ich najwyższy szczyt Śnieżka wznosi się na wysokość 1603 m n.p.m., czasem podawana jest również wysokość 1602 m n.p.m. Śnieżka jest również najwyższym szczytem Republiki Czeskiej. Tylko 4 szczyty Sudetów przekraczają symboliczną wysokość 1500 m. Wszystkie z nich znajdują się w Karkonoszach, są to:

• Śnieżka – 1603 m n.p.m.
• Luční hora – 1555 m n.p.m.
• Studniční hora – 1554 m n.p.m.
• Wielki Szyszak – 1509 m n.p.m.

Poniżej mapa z zaznaczonymi najwyższymi 13 szczytami Sudetów.

Każdy z makroregionów ma również swoje najwyższe kulminacje.

• Sudety Zachodnie – Śnieżka (czes. Sněžka) 1603 m n.p.m.
• Sudety Środkowe – Wielka Desztna (czes. Velká Deštná) 1115 m n.p.m.
• Sudety Wschodnie – Pradziad (czes. Praděd) 1491 m n.p.m.

W stosunku do Sudetów czasem można spotkać się również z określeniem „Sudety Wysokie”, które odnoszą się do Karkonoszy, Wysokiego Jesionika i Masywu Śnieżnika, jako pasm wyróżniających się pod względem wysokości od pozostałych.

Powstanie i budowa geologiczna Sudetów

W wielu publikacjach pojawia się często informacja o tym, iż Sudety to góry stare. Nie jest to do końca określenie prawdziwe. W rzeczywistości Sudety to góry młode, ale skały z jakich są zbudowane są stare. Sudety po raz pierwszy zostały wypiętrzone w czasie orogenezy hercyńskiej. Procesy te miały miejsce około 320–300 mln lat temu. Wtedy też doszło do metamorfizacji (przeobrażenia) już wcześniej istniejących skał magmowych i osadowych, a także do powstania licznych intruzji skał magmowych. W wyniku tych ruchów górotwórczych powstały góry znacznie przewyższające wysokością dzisiejsze Sudety. Następnie przez około 200 mln lat góry te były niszczone przez czynniki zewnętrzne. W wyniku działania erozji zostały niemalże całkowicie zrównane. Następnie na ich pozostałości nałożyły się nowe warstwy skał osadowych. Sudetów nie byłoby, gdyby nie ostatnia orogeneza – alpejska. To właśnie w czasie orogenezy alpejskie doszło do napięć w tej części kontynentu, w wyniku których pozostałości Sudetów popękały. Następnie niektóre z nich zapadły się, inne zaś zostały wydźwignięte. Ten rodzaj gór nazywamy górami zrębowymi. Pęknięcie to widać dobrze w postaci tzw. sudeckiego uskoku brzeżnego, który oddziela część wydźwigniętą do góry (Sudety), od części nie wydźwigniętej (Przedgórze Sudeckie). Tak więc Sudety należą do hercynidów, czyli gór powstałych w czasie orogenezy hercyńskiej, choć w dzisiejszej formie zostały wypiętrzone (ponownie) w czasie orogenezy alpejskiej.

Specyficzne miejsce w budowie Sudetów zajmują góry pochodzenia wulkanicznego. Po polskiej stronie spotkać je można głównie w Górach i na Pogórzu Kaczawskim, ale również i w Górach Wałbrzyskich czy Kamiennych możemy odnaleźć ślady dawnego wulkanizmu. Przez obszar Parku Krajobrazowego Chełmy na Pogórzu Kaczawskim wytyczono kolorem żółtym Szlak Wygasłych Wulkanów. Wiele z nich stanowi niezwykłe osobliwości przyrody i objętych zostało ochroną prawną. Dzięki nim obszar Gór i Pogórza Kaczawskiego zdobył sobie miano Krainy Wygasłych Wulkanów.

Pochodzenie nazwy Sudety

Sama nazwa Sudety po raz pierwszy pojawia się w II wieku n.e. w opisie Germanii i Sarmacji sporządzonym przez greckiego astronoma i geografa Klaudiusza Ptolemeusza. W opisie tym została wymieniona nazwa „Σούδητα” – Soudeta. W późniejszych wiekach w stosunku do Sudetów używano określenia Góry Czeskie (łac. Montes Bohemiae). W polskich publikacjach można spotkać się również z nazwą Góry Ryfejskie (łac. Rhipaeos Montes) – nazwa ta przypisywana jest także do dawnych nazw Sudetów, choć co do jej poprawności można mieć wiele wątpliwości. Współczesna nazwa Sudety upowszechniła się dopiero w nowożytności. Co ciekawe, po czeskiej stronie z powodów historycznych (skojarzenie z Sudetenlandem), zrezygnowano z używania nazwy Sudety i zastąpiono ją określeniem Krkonošsko-jesenická subprovincie.

Przyroda Sudetów

Sudety obejmują swoim zasięgiem południową część województwa dolnośląskiego. Pod względem przyrodniczym i krajobrazowym stanowią najbardziej wartościowy obszar w całym województwie. Na terenie polskich Sudetów funkcjonują dwa parki narodowe: Karkonoski Park Narodowy i Park Narodowy Gór Stołowych. Bogactwo przyrody, rozmaitość form skalnych, występowanie rzadkich gatunków, w tym również gatunków endemicznych (występujących tylko na danym terenie), było powodem zastosowania tej najwyższej formy ochrony przyrody. Na obszarze Sudetów funkcjonują także liczne parki krajobrazowe i rezerwaty przyrody, a także pomniki przyrody i obszary ochrony Natura 2000. Wiele gatunków sudeckich roślin jest objętych częściową lub całkowitą ochroną.

Obszar Sudetów należy do zlewisk trzech mórz: Morza Bałtyckiego, Morza Północnego i Morza Czarnego. Prawie cała polska część Sudetów znajduje się w dorzeczu Odry i zlewisku Morza Bałtyckiego. Czeska strona Karkonoszy i Gór Izerskich, a także część Gór Stołowych i Gór Orlickich znajdują się w dorzeczu Łaby i zlewisku Morza Północnego. Natomiast część Masywu Śnieżnika i Jesioników znajduje się w dorzeczu Dunaju i zlewisku Morza Czarnego. Ciekawostka, w Masywie Śnieżnika na Trójmorskim Wierchu znajduje się miejsce, gdzie zbiegają się zlewiska trzech mórz (Bałtyckiego, Północnego i Czarnego), stąd nazwa szczytu „Trój-morski” Wierch.

Zagospodarowanie turystyczne Sudetów

Sudety dzięki swoim walorom przyrodniczym, krajobrazowym, a także historycznym, są regionem niezwykle atrakcyjnym turystycznie. Turystów przyciągają tutaj niezwykłe formy skalne, wygasłe wulkany, malownicze przełomy rzek, wodospady i jaskinie. Oprócz tworów przyrody magnesem są również obiekty stworzone przez człowieka. Średniowieczne zamki, niezwykłe kościoły, tajemnicze podziemia, już od wielu lat przyciągają co roku setki tysięcy turystów. Sudety są obszarem górskim mocno zasiedlonym przez człowieka, a w niektórych miejscach również dość mocno przekształconym. Z powodu transgranicznego charakteru gór przez Sudety od wieków przetaczały się wojny, a to z kolei wymuszało budowę licznych obiektów obronnych i umocnień. Dziś zamki, forty czy schrony są same w sobie atrakcjami turystycznymi. Sudety są również górami bogatymi w surowce mineralne. Dawniej jedną z głównych gałęzi gospodarki była działalność wydobywcza. Dziś nieczynne kopalnie węgla kamiennego, złota czy nawet uranu udostępnione są dla turystów.

Sudety posiadają dość dobrze rozwiniętą sieć szlaków turystycznych. Najważniejszym szlakiem w Sudetach jest Główny Szlak Sudecki im. dr. Mieczysława Orłowicza (GSS), znakowany kolorem czerwonym. Przez Sudety przebiega równie ważny europejski długodystansowy szlak pieszy E3, znakowany kolorem niebieskim. Jeszcze przed wojną niektóre partie Sudetów były już bardzo dobrze zagospodarowane turystycznie. W XIX wieku, kiedy rodzi się turystyka we współczesnym rozumieniu tego słowa, Sudety były w zasadzie jedynymi istotnymi górami na terenie Królestwa Prus. Nie dziwi więc fakt, że swoje posiadłości zapragnęły tu mieć najznamienitsze pruskie rody, w tym również rodzina królewska. Z czasem rozrywka zarezerwowana tylko dla elit stała się również dostępna dla zwykłych ludzi. W II połowie XIX wieku pojawiają się pierwsze towarzystwa turystyczne, które wspierają rozwój turystyki. Powstają liczne schroniska, gasthausy i wieże widokowe, znakowane są pierwsze szlaki. Niestety część z przedwojennej bazy turystyczne została po wojnie zaniedbana i w efekcie zniszczona. Niewątpliwie do masowego rozwoju turystyki przyczyniła się również budowa sieci kolejowej w Sudetach.

Artykuł Sudety pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

Historia Zamku Grodno

Historia Zamku Grodno (niem. Kynsburg) sięga czasów księstwa świdnicko-jaworskiego. Współczesne badania wskazują na to, iż pierwszy średniowieczny zamek w tym miejscu został wybudowany na przełomie XIII i XIV wieku. Jego budowę przypisuje się Piastowi Śląskiemu księciu Bolkowi I Surowemu. Na samym początku była to budowla typowo średniowieczna, gotycki murowany zamek, wybudowany na skale na szczycie góry. Jego zadaniem było, tak samo jak i innych piastowskich zamków w okolicy, zabezpieczenie południowej granicy księstwa świdnicko-jaworskiego. Wówczas największe zagrożenie dla tego samodzielnego państewka istniało od strony Królestwa Czech. Król czeski pragnął zagarnąć rozdrobnione księstwa śląskie, a księstwo świdnicko-jaworskie było ostatnim z niezależnych księstw. Pierwsza pisemna wzmianka o Zamku Grodno pochodzi z 1315 roku. Wówczas na zamku urzędował książęcy urzędnik burgrabia Kilian von Haugwitz. Rozbudowę gotyckiego zamku przypisuje się Bolkowi II Małemu, wnukowi Bolka I. Po bezdzietnej śmierci Bolka II księstwo zostało ostatecznie włączone do Królestwa Czech.

Najlepszy okres w historii Zamku Grodno przypada na II połowę XVI wieku. Wtedy to zamek był własnością rodu von Logau.  Jeden z jego członków Mathias von Logau dokonał przebudowy średniowiecznego zamku na okazałą renesansową rezydencję. Zamek górny został przebudowany, dobudowano nowy dolny dziedziniec, międzymurze, wzniesiono okazały budynek bramny, a na zamku pojawiły się renesansowe portale i zdobienia. Zamek Grodno zamieszkany był do końca XVIII wieku. W tym czasie z powodu złego stanu technicznego obiektu ostatnia rodzina von Lieres wyprowadziła się z zamku. Podniszczona warownia popadła w ruinę. W 1823 roku ruiny Zamku Grodno znalazły nowego opiekuna w postaci prof. Johanna Büschinga, archeologa z Wrocławia. Od tego czasem zamek był już tylko romantyczną ruiną.

Zwiedzanie Zamku Grodno

Zamek Grodno położony jest na górze Choina (czasem pojawia się forma zapisu Chojna), na wschodnim krańcu Gór Czarnych, będących częścią Gór Wałbrzyskich. Poniżej zamku płynie rzeka Bystrzyca, która historycznie stanowiła granicę pomiędzy Górami Wałbrzyskimi i Sowimi. U podnóża zamku znajduje się Jezioro Bystrzyckie, które powstało w wyniku wybudowania na początku XX wieku zapory na Bystrzycy. Wokół zamku utworzono natomiast rezerwat przyrody „Góra Choina”, aby chronić starodrzew porastający szczyt góry, a także rzadkie siedliska roślin. Zwiedzając zamek najlepiej dojechać do Zagórza Śląskiego, można tam zostawić auto. Dalej czeka nas 15-minutowy spacer piechotą na sam szczyt góry. Zamek Grodno został udostępniony do zwiedzania już w połowie XIX wieku, jako jeden z pierwszych tego typu obiektów na terenie Dolnego Śląska. Dziś jest również udostępniony dla turystów spragnionych średniowiecznej historii. Zwiedzanie zamku obejmuje dziedziniec dolny i górny, zachowane zamkowe komnaty, podziemia i wieżę. W zamkowych podziemiach zachowała się również krypta grobowa ostatnich właścicieli zamku (do 1945 roku) rodziny von Zedlitzów. Szczególnie imponujący jest widok z zamkowej wieży, który rozciąga się na historyczną tzw. Śląską Dolinę, Góry Sowie i Wałbrzyskie. Przy zamku na dziedzińcu dolnym znajduje się restauracja (karczma rycerska).

Aktualne informacje na temat zwiedzania Zamku Grodno (godziny otwarcia, cennik, dojazd itp.) dostępne są na stronie:

Uwaga! Ponieważ często w obiektach zmieniają się warunki zwiedzania, godziny otwarcia, cennik itp. polecamy za każdym razem sprawdzać aktualne informacje na stronie www.

Mapa i dojazd do Zamku Grodno

Artykuł Zamek Grodno w Zagórzu Śląskim pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.

Najlepsze atrakcje turystyczne Dolnego Śląska

Lista 10 najlepszych atrakcji turystycznych na terenie województwa dolnośląskiego. 10 miejsc, które warto odwiedzić zwiedzając Dolny Śląsk. Lista ma charakter subiektywny. Na terenie województwa jest dużo ciekawych miejsc wartych odwiedzenia, ja wybrałem tylko 10 głównych atrakcji. Artykuł powstał w formie poradnika dla osób, które chcą po raz pierwszy zwiedzić Dolny Śląsk. Wybierając miejsca kierowałem się kilkoma wytycznymi. Brałem pod uwagę popularność miejsca, jego walory przyrodnicze, historyczne lub architektoniczne, oceny w sieci oraz ofertę skierowaną do możliwie jak najszerszej grupy turystów.

Lista atrakcji turystycznych obejmuje obszar województwa dolnośląskiego, w skład którego wchodzą historyczne tereny Dolnego Śląska, Górnych Łużyc i ziemi kłodzkiej.

1. Rynek we Wrocławiu

Wrocław to historyczna stolica Dolnego Śląska, jak i również całego Śląska. Turystycznym sercem Wrocławia jest jego rynek. To jeden z największych średniowiecznych placów targowych w Europie. Wrocławski rynek ma kształt prostokąta o wymiarach 213 na 178 m, z wewnętrzną środkową zabudową. To najpopularniejsza atrakcja turystyczna Wrocławia i prawdopodobnie również najliczniej odwiedzane miejsce przez turystów na Dolnym Śląsku. Nie ma chyba turysty odwiedzającego to miasto, który nie widziałby wrocławskiego rynku. Na rynku znajduje się wiele zabytkowych kamienic, a w środkowej zabudowie okazały wrocławski Stary Ratusz. Przy rynku funkcjonuje dużo różnego rodzaju restauracji oraz kawiarni. Każdy więc znajdzie coś dla siebie. To również miejsce organizacji imprez masowych, choćby słynnych wrocławskich sylwestrów.

Zwiedzając wrocławski rynek warto udać się do położonego obok kościoła św. Elżbiety, potocznie zwanego kościołem garnizonowym. Na wieży kościoła znajduje się udostępniony dla turystów punkt widokowy z panoramą na Stare Miasto. Natomiast we wnętrzach Starego Ratusza mieści się Muzeum Sztuki Mieszczańskiej. Tuż obok rynku położony jest plac Solny, na którym znajdziemy liczne stoiska z kwiatami. Plac ten został wytyczony w połowie XIII wieku razem z głównym rynkiem. Pod placem Solnym znajduje się również udostępniony do zwiedzania schron przeciwlotniczy z czasów II wojny światowej.

2. Zoo we Wrocławiu

Wrocławskie zoo to kolejne z popularnych miejsc odwiedzanych przez turystów, ale i również przez samych mieszkańców Dolnego Śląska. To najliczniej odwiedzana biletowana atrakcja w regionie, rocznie zoo odwiedza około 1,8 mln gości (dane za 2016 rok). Wrocławskie zoo należy do jednych z najstarszych ogrodów zoologicznych (najstarsze w Polsce), założone zostało jeszcze za czasów pruskich w 1865 roku. Współcześnie w zoo przebywa 12 tys. osobników reprezentujących ponad 1,1 tys. gatunków! Wycieczka do zoo we Wrocławiu to doskonały pomysł na ciepłe wiosenno-letnie dni. Należy jednak pamiętać, że w dni wolne od pracy jest również odwiedzane przez duże ilości zwiedzających.

Rekordy popularności bije także otwarte na terenie zoo w 2014 roku Afrykarium. W ogromnych akwariach prezentowane są różne ekosystemy związane ze środowiskiem wodnym Afryki, stąd z połączenia tych nazw powstało słowo „Afrykarium”. W oceanarium prezentowane są m.in. ekosystemy Morza Czerwonego, Afryki Wschodniej, Kanału Mozambickiego czy dżungli nad rzeką Kongo. Część trasy pokonuje się podwodnymi tunelami. Zwiedzanie Afrykarium to również doskonały pomysł na wycieczkę w czasie gorszej pogody.

3. Zamek Książ w Wałbrzychu

Zamek Książ w Wałbrzychu to jedna z najbardziej popularnych atrakcji turystycznych Dolnego Śląska. To największy zamek na Dolnym Śląsku i trzeci pod względem wielkości zamek w Polsce. Położony jest w Wałbrzychu na Pogórzu Wałbrzyskim. Budowę pierwszego średniowiecznego zamku w tym miejscu przypisuje się pod koniec XIII wieku księciu świdnicko-jaworskiemu Bolkowi I Surowemu. Na początku XVI wieku Zamek Książ stał się własnością pochodzącej z Miśni rodziny Hobergów, którzy później zmienili nazwisko na Hochberg. W czasach Królestwa Prus i Cesarstwa Niemieckiego była to jedna z najbogatszych rodzin w Niemczech. Hochbergowie posiadali Książ aż do 1941 roku. Zamek przez setki lat swojej historii był wielokrotnie przebudowywany. Dziś najbardziej okazałą częścią zamku są barokowe wnętrza dobudowane w XVIII wieku.

Zamek Książ udostępniony jest do zwiedzania przez cały rok. Oprócz zabytkowych wnętrz zamku można również zwiedzać Mauzoleum Hochbergów, stadninę koni. Do zwiedzania w ramach jednego biletu udostępniona jest także Palmiarnia, wybudowana przez Hochbergów na początku XX wieku. W 2018 roku otworzono również podziemną trasę turystyczną. Sam zamek położony jest na terenie Książańskiego Parku Krajobrazowego.

4. Zamek Czocha w Suchej

Bajkowy Zamek Czocha położony jest malowniczo nad Jeziorem Leśniańskim nad rzeką Kwisa. Historycznie warownia znajduje się już na terenie Górnych Łużyc, albowiem Kwisa od wieków stanowiła granicę pomiędzy Śląskiem a Łużycami. Zamek Czocha powstał jako graniczna warownia pomiędzy tymi dwoma krainami. Jego budowę przypisuje się w połowie XIII wieku królowi czeskiemu Wacławowi I z Przemyślidów. Zamek na początku XX wieku, będąc już wówczas własnością Ernsta Gütschowa, został przebudowany pod kierownictwem znanego berlińskiego architekta Bodo Ebhardta. Dzisiejszy bajkowy wygląd zamku, stylizowany na romantyczno-gotycko-renesansową warownię, jest właśnie efektem ostatniej przebudowy obiektu. Współcześnie Zamek Czocha jest plenerem różnego rodzaju produkcji filmowych, widowisk i spotkań. Udostępniony jest również do zwiedzania dla turystów przez cały rok. To jedna z najliczniej odwiedzanych atrakcji w regionie.

5. Kościół Pokoju w Świdnicy

Ewangelicki Kościół Pokoju w Świdnicy to jeden z najcenniejszych zabytków Dolnego Śląska. Wspólnie z drugim zachowanym Kościołem Pokoju w Jaworze został wpisany na prestiżową Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Świdnicki Kościół Pokoju to architektoniczna perełka, której udało się przetrwać do naszych czasów, pomimo wykonania z nietrwałych materiałów. Jego budowa miała bezpośredni związek z zakończeniem tzw. wojny trzydziestoletniej i zawarciem pokoju westfalskiego. Katolicki cesarz Ferdynand III Habsburg, przymuszony przez protestanckiego króla Szwecji, zgodził się na budowę trzech ewangelickich świątyń w dziedzicznych księstwach śląskich: świdnickim, jaworskim i głogowskim. Jednak budowa świątyń była obarczona pewnymi warunkami, które miały utrudnić ewangelikom wzniesienie swoich kościołów. Przede wszystkim musiały być one wykonane z nietrwałych materiałów: drewna, słomy, piasku i gliny. Miały się także znajdować poza murami miasta. Kościoły nie mogły posiadać również dzwonnicy, a ewangelicy mieli je wybudować tylko w ciągu jednego roku. Współcześnie świdnicki Kościół Pokoju wciąż jest świątynią ewangelicką. Udostępniony jest również do zwiedzania.

6. Kompleks Riese w Górach Sowich

Pod kryptonimem „Riese” kryła się w czasie II wojny światowej zakrojona na szeroką skalę budowa podziemnych i naziemnych obiektów w Górach Sowich i na Pogórzu Wałbrzyskim. Budowa ta była realizowana w latach 1943–45 przez nazistowskie Niemcy. O kompleksie Riese mówiło się jako o jednej z największych militarnych inwestycji III Rzeszy. W czasie prac w górach wykuto kilometry tuneli. Dziś powszechnie uważa się, że zespół podziemnych schronów miał być przeznaczony dla Kwatery Głównej Hitlera i towarzyszących mu wojskowych sztabów. Ponieważ do dziś nie zachowała się dokumentacja techniczna budowy kompleksu Riese, niektórzy podważają tę hipotezę. W kontekście przeznaczenia Riese mówi się również o podziemnych fabrykach zbrojeniowych i tajnych zakładach doświadczalnych. Jak było naprawdę? To jedna z największych zagadek Dolnego Śląska.

W skład kompleksu Riese wchodzi 7 podziemnych obiektów-kompleksów, 6 z nich znajduje się w Górach Sowich, a jeden pod dziedzińcem Zamku Książ. Ze wszystkich kompleksów tylko 4 udostępnione są do zwiedzania: kompleks „Rzeczka” Sztolnie Walimskie, kompleks „Osówka”, kompleks „Włodarz” i kompleks „Książ”.

7. Karkonosze i Śnieżka

Karkonosze to najwyższe i najważniejsze pasmo górskie w całych Sudetach. To również najliczniej odwiedzane przez turystów góry na Dolnym Śląsku. Karkonosze to przede wszystkim bogaty świat roślin i zwierząt. Występuje tu duża ilość chronionych gatunków, również gatunków endemicznych, występujących tylko na tym terenie np. Dzwonek Karkonoski. W górnych partiach pasma występują torfowiska, które również są siedliskiem dla zagrożonych gatunków. Z tego też powodu w 1959 roku utworzono Karkonoski Park Narodowy, którego głównym zadaniem jest ochrona przyrody. Karkonosze to także wspaniałe walory krajobrazowe. Licznie występujące tu granitowe skałki, kotły polodowcowe, wodospady, dostarczają niezwykłych walorów widokowych. Karkonosze można zwiedzać poruszając się tylko po wyznaczonych szlakach turystycznych. W sezonie wiosenno-letnim góry odwiedzają tysiące turystów.

Na tle panoramy Karkonoszy wyraźnie wyróżnia się królowa Sudetów – Śnieżka. Najwyższy szczyt Karkonoszy i zarazem całych Sudetów. Śnieżka wznosi się na wysokość 1603 m n.p.m. Jest również górą graniczną, przez którą przebiega granica polsko-czeska. Śnieżka jest także najwyższym szczytem w całej Republice Czeskiej i głównym celem wycieczek zarówno po polskiej, jak i czeskiej stronie. To najwyższa i najważniejsza z górskich atrakcji Dolnego Śląska, należy również do najpopularniejszych atrakcji turystycznych w całych Sudetach.

8. Kościół Wang w Karpaczu

Malutki drewniany kościółek Wang w Karpaczu to największa atrakcja turystyczna tej górskiej miejscowości. Historia świątyni jest niezwykła, tak samo jak niezwykła jest jej architektura. Pierwotnie kościół zbudowany został w miejscowości Vang w Norwegii na przełomie XII/XIII wieku. Powstał jako jeden z tzw. norweskich kościołów klepkowych. W 1841 roku król pruski Fryderyk Wilhelm IV zakupił kościół dla berlińskiego muzeum. Świątynia została rozebrana i przywieziona najpierw do Szczecina, a później do Berlina. Ostatecznie jednak, za namową hrabiny Fryderyki von Reden z Bukowca, kościółek zamiast do Berlina trafił do Karpacza. Wang stał się świątynią dla mieszkających w pobliżu ewangelików. Również i dziś kościół należy do parafii ewangelicko-augsburskiej. Pięknie odremontowany i zadbany kościół Wang jest jedną z głównych atrakcji Karkonoszy. Budowla wykonana jest niemalże w całości z drewna. Wnętrze kościoła, jak i okalający go zabytkowy cmentarz, udostępnione są do zwiedzania.

9. Twierdze w Kłodzku i Srebrnej Górze

Fortyfikacje w Kłodzku i Srebrnej Górze to dwie pruskie twierdze wzniesione w Sudetach. Pierwsza, starsza, powstała w Kłodzku. Choć wzmianki o istnieniu budowli obronnych w tym miejscu pochodzą już znacznie wcześniej, to zasadnicza rozbudowa twierdzy nastąpiła w XVIII wieku za czasów króla pruskiego Fryderyka II Wielkiego. W wyniku trzech wojen śląskich prawie cały Śląsk, jak i ziemia kłodzka, zostały wchłonięte do Królestwa Prus. Rozbudowa starych umocnień i budowa nowych twierdz była więc ważnym elementem planu Fryderyka II, który zamierzał umocnić się na nowo zdobytych ziemiach.

Druga twierdza powstała od podstaw nad Srebrną Górą w latach 1765–1777. Twierdza Srebrnogórska ulokowana została nad Przełęczą Srebrną, rozdzielającą Góry Sowie od Gór Bardzkich. W strategicznie ważnym miejscu, które umożliwiało przemarsz wojsk przez Sudety. Najbardziej imponującym elementem twierdzy srebrnogórskiej jest potężny Donjon.

10. Kopalnia Złota w Złotym Stoku

Ostatnia z atrakcji turystycznych Dolnego Śląska w tym zestawieniu związana jest z górnictwem. Sudety to góry zrębowe o skomplikowanej budowie, bogate w różnego rodzaju minerały. W dawnych wiekach jedną z najważniejszych gałęzi sudeckiego przemysłu było górnictwo, najbardziej kojarzone z wydobyciem węgla kamiennego. W Sudetach wydobywano również jeden z najcenniejszy z metali – złoto. Kopalnie złota funkcjonowały m.in. w Złotym Stoku. Początki wydobycia tego cennego kruszcu w tym miejscu sięgają jeszcze czasów średniowiecza. Największy rozkwit wydobycia nastąpił jednak w XVI wieku, kiedy to kopalnia w Złotym Stoku dostarczała rocznie 150 kg czystego złota. W Złotym Stoku wydobywano również arsen. Dziś w dawnych wyrobiskach funkcjonuje podziemna trasa turystyczna. Zwiedzanie Kopalni Złota w Złotym stoku to nie tylko podróż po dawnych sztolniach. To również szereg dodatkowych atrakcji: podziemny spływ łodzią, płukanie złota czy wystawa minerałów. W pobliżu działa również park linowy i średniowieczna osada górnicza. Wszystko to sprawia, iż Złoty Stok to również doskonałe miejsce na wycieczkę z dziećmi.

Mapa top 10 atrakcji turystycznych Dolnego Śląska

Artykuł Top 10 atrakcji turystycznych na Dolnym Śląsku pochodzi z serwisu e-DolnyŚląsk.info.